туохт. Искиттэн таһааран сөҥ, хойуу куоласкынан саҥар. ☉ Вещать утробным голосом
Улуу баһылык Элик Бэргэн обургу өстөөҕүн өһөрөрүн, саастааҕын дьаныйарын туһугар баарсуох бары иччилэртэн …… мин диэтэх киһи ааттаһан амалыйдым, көрдөһөн көҥөдүйдүм. Г. Угаров

даҕ. Бөдөҥ-садаҥ, улахан көстүүлээх. ☉ Крупный, высокий, здоровый
Экир курдук быһыылаах Эр киһи элигэ Эҕийэн тиийэн кэллэ, Эргийэн-урбайан көрдө. Саха фольк. Арай биирдэ, биир улахан экир курдук хара киһи тиийэн кэлбит. Саха ост. II
Бэйэтин улахан, экир курдук дьүһүнүгэр ханан да дьүөрэтэ суох ньааҕынас куолаһынан саҥаран барда. Эрилик Эристиин
ср. хак. гир ‘кривой, изогнутый; извилистый; кривизна’

туохт., эргэр. Энньэлээх буол; энньэтэ ыл. ☉ Получать, брать что-л. в приданое
Дьааҥы эбэ улаҕатыттан Чалыыманы саҥа сүгүннэрэн, Эдэр кулут энньэлэнэн, Элик бэрдэ нэктэллэнэн, Сүүс сыарҕа табанан Сүүрдэн элэҥнэтэн ааспыта. С. Васильев
[Неклюдов] аҕата оччо баайа суох киһи этэ буолан баран, ийэтэ уон тыһыынча кэриҥэ дэһээтинэ сири энньэлэнэн кэлбит хотун этэ. Л. Толстой (тылб.)

туохт., кэпс. Лаппа, чороччу улаат (оҕону этэргэ). ☉ Подрастать (о ребёнке)
Абаҕам ааттаах Чоочо Эрдэҕэстийэн эрдэхпинэ …… Баламаттык балыйбыта. И. Баишев
Кырачаан эрдэҕинэ Мэник пийэньиэр этэ. Эрдэҕэстийэн баран Элик хомсомуол буолта. М. Тимофеев-Терёшкин
[Аана:] Улахан кыыһым үлэһит, атыттарым да син эрдэҕэстийэн эрэллэр. «ХС»

туохт.
1. Үрдүттэн көҕөрө сытый, ньамаҕыр (уу туһунан). ☉ Зарастать тиной; цвести (о воде)
Сытыганы сымсайдаххына, Амаҕырбыты аһаатаххына, Эр бэрдэ, Элик үтүөтэ буолсугун. С. Васильев
2. көсп. Тугу да гыммакка, олохтон хаалан, көдьүүһэ суох буол. ☉ Жить в безделье, безнадежно отстав от жизни
Бу айдаан саҕана, сүгүн да амаҕыран олоруо этигит, эһиги оҕонньоттор баҕас. А. Сыромятникова
Эмиэ мунньахтыахпыт, дирбийиэхпит! Соччото суох буолан ыллыбыт дии! Манна биһиги амаҕардыбыт. «ХС»

1. сыһ. Быстахтык, кылгас кэм иһигэр. ☉ Ненадолго, кратковременно, недолго
   Дьиэлэригэр наар урут-хойут кэлэн, элэс курдук көрсөн ааһаллар. Н. Лугинов
   Этиэх бэтэрээ элэс түргэнник Элбэх сири эргийэ эҥистэ. И. Чаҕылҕан
   Ирина Сергеевна аан утары турар сиэркилэҕэ элэс курдук көрүнээт, таһырдьа таҕыста. С. Никифоров
2. даҕ. суолт. Сыыдам, дьулурҕа, түргэнтэн түргэн, быһыйтан быһый. ☉ Быстрый, стремительный, проворный
   Мин даҕаны Элик кыылы Эккирэтэн ситэр Элэс быһый этим. И. Чаҕылҕан
   Элэс тыал эрийэн, эдэр тиит суулунна… Иэдэспит күлүмнэс ууланна. Эллэй
   Айааровы, кыыһырбыт түгэнигэр, төһө да түргэнин-элэһин иһин, ол этэр харахпынан көрдүм, кини кимин-хайатын биллим. С. Дадаскинов
   ср. алт. элес ‘силуэт, неясное очертание, призрак’, каракалп. елес ‘иллюзия; призрак (привидение)’

кэпс.
1. Кими, тугу эмэ үрүт-үөһэ элбэхтик оҕус, охсуолаа. ☉ Бить, колотить кого-что-л. наотмашь
[Аҕам] тирии курунан миигин тунайдаабыта! Н. Габышев
Элик Бэргэн сүлүгэһинэн тунайдыырын …… аһаран да биэрэр, тулуйар да өстөөх көстүбэтэ. Г. Угаров
Таракааны көрдүм да, өлөрөн тунайдаан иһэбин. «ХС»
2. кэпс. Атын туохтуурдары кытта холбоһон «тугу эмэ харса суох, өрүсүһэн оҥор, гын» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с другими глаголами употребляется в значении «делать что-л. очень энергично, с рвением»
Баанча …… ол күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта. Л. Попов
Уһун остуолга тардыллыбыт аһы көҥүл-босхо сиэн тунайдаатылар. И. Никифоров
Айылҕа син кыладабыай кэриэтэ. Кыладабыайга бааргын бүтүннүүтүн бүгүн барытын тоҕо-хоро туттан тунайдаан кэбистэххинэ, сарсын кураанах кыладабыайы көрөн хаалыаххын сөп эбээт! «ХС»

I
ыа диэнтэн бэй., атын
туһ. Ыанан кэлбит Ыаҕаһынан үүттэри Араҕас арыы гына Астаан таһаарар Араас дьикти массыыналардаах эбиттэр. Саха фольк. Дунаай биир эрэ ынаҕа ыанар, үүт биэрэрэ биллибэт. Күндэ
Ынах төрүөн иннинэ ортотунан икки ый устата ыаммакка сынньатыллара хайаан даҕаны наада. ПНС ЫСҮө
II
1. Сиигэ-сүмэһинэ тардан, кууран-хатан кытаат, бөҕөргөө (хол., талах). ☉ От усыхания, сушки становиться крепче, прочнее (напр., о тальнике)
Айан суола уруккуттан уларыйбыт. От-мас ыаммыт. Н. Босиков
Күһүн мас ыаммытын кэннэ үөл талаҕы үөстээн, олугун оҥо хастыҥ да, хотуур угун саҕа суоннаах маска олордоҕун. ПАЕ ОСС
Аһаах, аанньа ыамматах талаҕынан таҥыллыбыт олоппос куурдаҕына, муннуктара босхо бараллар. АЭ СТМО
2. көсп. Чэбдигирэр, эрчимирэр сыаллаах аһаабакка эбэтэр эрчиллэн ыйааһыҥҥын түһэрин. ☉ Сгонять вес диетой или физическими нагрузками, чтобы быть крепче, выносливее, сушиться
Ыһыахха тустуохтаах бөҕөстөр, атах оонньуутугар күрэс былдьаһыахтаах быһыйдар бэйэлэрэ эмиэ сэмээр ыаналлар. Айталын
Элик Бэргэн дьоно, бу киэһэ ыанабыт диэн ааттаан, аһаабакка эрэ утуйдулар. Г. Угаров
Ат баалыннаҕына тупсар. Киһи ыаннаҕына эрчимирэр. «ХС»

ырыта (тырыта, хайыта) тыыт — кими эмэ олус эрэйдээ (хол., санааны-оноону этэргэ). ☉ Приносить страдания, рвать душу на части, терзать, мучить кого-л. (напр., о чувствах)
Айан былаһын тухары хапытаан Лидагы ыарахан санаалар ырыта-хайыта тыыппыттара. «ХС»
Ити ыар санаа чочум да төлөрүйбэккэ, кини дууһатын үүйэхаайа тутар, ырыта-тырыта тыытар. А. Кривошапкин (тылб.)
Кинини олох бары өттүттэн ырыта тыыппыта, инньэ гынан санаатын түмэн толкуйдуур имэҥэ суоҕа. М. Горькай (тылб.); ырыта (хайыта) тыыттарар (тыытылын) — 1) тэҥинэн олус элбэҕи оҥоро, ситиһэ сатаан, барытыгар тиийиммэт курдук буол. ☉ соотв. разрываться на части
Балбаара артыалга киирдэҕинэ икки аҥыы ырыта тыытыллан үлэлииргэ тиийииһи. Д. Токоосоп
Миигин араас дэлэгээссийэлэргэ киллэртээн, бүрүсүдьүүмнэргэ олордуталаан бардылар; биллэн туран үчүгэй, ол эрээри ыарахан, элбэхтик ырыта-хайыта тыыттараҕын. «ХС»; 2) мунаахсыйан, бутуллан, санааҕа-онооҕо ыллар, эрэйдэн. ☉ Разрываться от разных проблем, тяжких дум
Элик Бэргэн хайдах эрэ эгди буола түстэ. Хахай уолун сэриилии барарынбарбатын туһунан иһигэр ырыта тыыттара олорбута ханна эрэ мэлис гынна. Г. Угаров

аат. Киһини түһэрэн тугунан эмэ күлүү гыныы. ☉ Обидная шутка, издёвка, насмешка
[Маня:] Ама сааһым тухары дьон элэгэр сылдьыах бэйэм дуу? С. Ефремов
«Сууттан-майырдан! Бэрээдэк аата бэрээдэк — толоруохтааххын», — киһитин элэгэр суолта биэрбэккэ туран завгар көнөтүнэн эппитэ. В. Титов
Кини кыыһыран, кими эмэ кытта үөхсүбүт сураҕа иһиллибэт. Кэргэнэ мөҕөн түптэлээтэҕинэ, элэгинэн көмүскэнээччи. М. Доҕордуурап
♦ Эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр бар (ыыт) — күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар диэн курдук (көр күөрт II)
Ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах, Чаппа уола Мэхээлэ эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр ыытта. Амма Аччыгыйа
«Миигин кырдьар сааспар, өлөр үйэбэр биир кыыс оҕо эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥордо, тоойуом», — диэтэ ытыахча буолбут Дьаакыбылап кулуба. Н. Якутскай
Аны чыркымайдарга сыгааннатарыҥ, эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр барарыҥ хаалбыт эбит. Н. Заболоцкай
◊ Элэк гын (оҥоһун, тут) — кими эмэ күлүү гын, хаадьылаа, дьээбэлээ. ☉ Выставлять на смех, высмеивать когочто-л., насмехаться над кем-чем-л. [Кыргыттар] Этэрбэс таҥастааҕы Элэк гыннылар Силээхтэ киһини Сэргэхтик көрдүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Настаа:] Кэлимээри гынна эбээт, элэк оҥостон ыҥырбыта буолуо, соруйан элэк оҥостон. Күндэ
Оҕонньору көрөөт, кини [Тэрэнтэй Адаамап] мичээрдээн ылла, ол Мөрүөн санаатыгар кинини элэк гынаары, биитэр сэтэрээри оҥостон олорор киһи курдук көһүннэ. Д. Таас
ср. др.-тюрк. елик, хак. элик, монг. элэг ‘насмешка’