прил. барытын хабар; всеохватывающий трудовой энтузиазм (киһи-ни) барытын хабар үлэҕэ өрө көтөҕүллүү.

даҕ. Олус көхтөөх, оргуйан олорор; олус омуннаахтөлөннөөх, өрө күүрүүлээх. ☉ Очень деятельный, активный (напр., о жизни); преисполненный пылкости, воодушевления, пламенный (напр., о речи)
Арыый аҕай уоттаах-күөстээх тыллары мин туттар эбит буоллахпына, ол имэҥэр мин киниттэн үөрэммитим. Суорун Омоллоон
◊ Уота-күөһэ суох — улахан баҕата суох, суолтатыгар, аатыгар эрэ. ☉ Не имея особого желания, без энтузиазма, огонька (делать что-л.)
Үлэтигэр уламулам уота-күөһэ суох саллаҥныыр буолан эрэр. Е. Неймохов
Дроздев чопчу техническэй боппуруостары баһаарсыыга тоҕо эрэ уота-күөһэ суох кыттара, олору үксүн кылаабынай инженеригэр соҥнуура. В. Яковлев

аат.
1. Туох эмэ умайар, холбонор уота барыта, туох эмэ элбэх уота. ☉ Яркий свет, освещение, сияние
Халлаан сулустара буоллаҕына уоттара-күөстэрэ сүрдэммит. Н. Неустроев
Бу ыал утуйбут, уоттаракүөстэрэ көстүбэт, түннүктэрэ хараҥа. Н. Якутскай
Бу да киэһэ уоткүөс сандааран тупсубут. Далан
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, көх-нэм, күүс, эрчим. ☉ Энтузиазм, воодушевление, огонёк
[Эмээхсин:] Уотум-күөһүм букатын бүппүт эмээхсиммин, харах мөлтөх. Л. Габышев
Ити кэнниттэн кэпсэтии уота-күөһэ сөҕүрүйдэ. Е. Неймохов
Хамначчыт сойууһа диэн тэриллэн үлэлээн эрэр да, билиҥҥитэ уота-күөһэ мөлтөх. И. Гоголев
♦ Уота-күөһэ умуллубут (өлбүт, өспүт) — 1) мөлтөө, мөлтөө-ахсаа. ☉ Терять силу, слабеть, затухать, угасать
Ити бэртээхэй саҕалааһыннар уоттара-күөстэрэ улам өһөн барар. «Кыым»; 2) туохха эмэ хам баттат, туохтан эмэ харааһын. ☉ Впадать в подавленное состояние, чахнуть, гаснуть
Луха бэйэтэ да хайдах эрэ уота-күөһэ өстө. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор эмээхсинигэр уотакүөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС». Уотун-күөһүн умуруор — ким эмэ туохха эмэ өрө көтөҕүллүбүтүн, көхтөммүтүн тохтот, хам баттаа. ☉ Подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чей-л. огонь-горшок)
Уоскуйан иһит: Ороспуойу да туттаргын Уоккун-күөскүн умуруор, Омуҥҥун харат! Күн Дьирибинэ
ср. тат. ут-күз ‘пожар’

даҕ.
1. Тардыылаах, угуйуулаах, умсулҕаннаах (дьон холобурун туһунан). ☉ Притягательный, привлекательный, заразительный (о силе чужого примера, стремления, энтузиазма)
Хас да буолан бииргэ сылдьар, бииргэ бултуур олус көхтөөх, үчүгэй буолааччы. Н. Якутскай
Доҕордуу дьоҥҥо Үлэлиир көхтөөх, Сынньанар көрдөөх, Ким эрэл доҕордоох — Ол дьоллоох! П. Тобуруокап
Мин от охсон кудулуппутум, субуу субуулаан өрүкүппүтүм, …… кыдама кыдамалаан мадьарыспытым — ол барыта кэрэ, үчүгэй да, көхтөөх да этэ! А. Бэрияк
2. Күргүөмнээх, үлүмнэһиилээх, үлүскэннээх, үлүһүйүүлээх. ☉ Массовый, многолюдный, увлекающий, азартный
Алаадьы арыылааҕа үчүгэй, үлэ көхтөөҕө ордук (өс хоһ.). Дьиҥнээх үөрүү үтүө көхтөөх. Амма Аччыгыйа
Ыһыах бары көрүн-нарын, Ыһыах көхтөөх оонньууларын Ырыа-тойук Ыаһахтаах Ыччаттарбыт күөдьүттүлэр. М. Хара
Ойуунускай национальнай-культурнай тутууга саамай көхтөөх, айымньылаах салайар үлэни ыыппыта. «ХС»
3. Күө-дьаа, сэргэх. ☉ Оживленный, живой
Кинини [оҕонньору] кытта аргыстаһар тугунан эрэ ордук сэргэх, көхтөөх, өссө ордук көрдөөх да диэх курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Итиннэ-манна көхтөөх кэпсэтиилэр доргуһаллар, бастакы кэмчиэрийсии, тардынсыы ааһан эрэрэ биллэр. В. Яковлев
Дьон бары намыһах уҥуохтаах, өтөгөр түөстээх, саҥарбыт-иҥэрбит көхтөөх аргыспытыгар хайыспыттара. Н. Заболоцкай

аат.
1. Материя биир сүрүн ураты дьоҕура: кини үлэни оҥорор күүһэ, хамсааһына. ☉ Одно из основных свойств материи — мера её движения, а также способность производить работу, энергия
Аатам, Күн, муора үллүүтүн эниэргийэлэрин курдук эниэргийэ баранан бүппэт источниктара улахан кэскиллээхтэр. КВА МГ
Тыал эниэргийэтэ — Күн эниэргийэтин сорҕото. ЭМ КТК
Уу эниэргийэтин источнигын быһыытынан өрүстэр улахан суоллаахтар. СПН СЧГ
2. Тугу эмэ гынарга сэниэ, күүс-күдэх. ☉ Физическая возможность активно действовать, сила, мощь
Оо, саха барахсан, үйэлээх сааһыҥ тухары итии иннигэр төһөлөөх көлөһүҥҥүн, эниэргийэҕин сиэппитиҥ, үйэҕин кылгаппытыҥ буолуоҕай?! Суорун Омоллоон
Киһи ханнык баҕарар үлэтин кэмигэр быччыҥын, ньиэрбэтин уонна өйүн эниэргийэтин ороскуоттуур. ПЭ
Оҕо улаатарыгар уонна уопсай сайдыытыгар эниэргийэни элбэхтик ороскуоттуур буолан үчүгэйдик аһыахтаах. ФВН ТС
△ Туруоруммут сыалы ситиһэргэ күүстээх дьаныар, дьүккүөр, санаабыккын хайаан да ситиһэргэ дьулуһуу. ☉ Особая настойчивость и упорство в достижении намеченной цели, в решении поставленной задачи
Өрөбөлүүссүйэлэр буолар кэмнэригэр норуот маассатын айар эниэргийэтэ уһулуччу күүстээхтик биллэр. ПЭ
Куоталаһыы быыстала суох сайда турара, маассалар үлэҕэ энтузиазмнара — кинилэр эниэргийэлэрин уонна өйдөрүн-санааларын дьыалата. ЭБТ
Левинсон, хаһан да, ханна да буолтун иһин, уһулуччу күүстээх санаатын, эниэргийэтин, дьулуурун ыһыктыбат. А. Фадеев (тылб.)

1) огонь, пламя; оһоххо уот умайар в печи горит огонь; уокка олорт = ставить на огонь (для варки); уокка бус = обжигаться огнём; уокка умай = гореть в огне; уотунан оонньоомо прям., перен. не играй с огнём; уот онно кострище; уот уйата центр огня в камельке; уот эттэ огонь сказал (по народному поверью, если что-л. задумать или предположить, а в это время в огне послышится треск, то задуманное не сбудется); уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат (киһитэ) а) опустившийся (человек); б) ни к чему не пригодный (человек) (букв. если бросить в огонь, то и горелым не запахнет—формула самоуничижения); 2) свет, освещение; күн уота солнечный свет; электричество уота электрический свет; уулусса уоттара уличное освещение; уоту ас = а) включать свет; б) открывать огонь, начинать стрелять; уоту умуруор = выключать свет, гасить свет # күн уота сиэбит он загорел на солнце; (кутаалаах) уокка олорт = ругать, бранить кого-л.; не давать покоя кому-л.; уот ааныттан с самого начала; уот ааныттан аккаастаа = отказать в чём-л. с самого начала; уот айах острослов, бойкий на язык; уот иччитэ уст. дух — покровитель домашнего очага; уот иччитин курдук өһүргэс погов. обидчив, как дух домашнего очага (об очень обидчивом человеке); уот кугас огненно-рыжий; уот кураан сильная засуха; уот курдук орто вполне удовлетворительный; вполне приличный, достаточно хороший; уот өттө передняя сторона (напр. кровати); уот салаабытын курдук хоть шаром покати; уот тымныы лютый мороз; уоту туппут курдук мечущийся в спешке; уоту тутар кэриэтэ очень опасное или нежелательное предприятие, занятие; уот ыла кэлбит кэриэтэ= прийти за чем-л. в большой спешке (букв. всё равно, что прийти за огнём); уот ыстанарын (или ыстаммытын) курдук вдруг, неожиданно, внезапно; уотта тут = освещать (напр. лучиной, свечой); уот харахха (эт=) в самый раз, точно (сказать); уоту көрөн олоробут или уот диэки көрбөт буолан олоробут у нас кончились продукты; варить нам стало нечего (букв. мы уже (больше) не смотрим на огонь); уотун умуруор= подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чьё-л. пламя); харах уота а) острота зрения; б) блеск в глазах; в) пронизывающий взгляд.

1. аат. Өрө көтөҕүллүү, үлүһүйүү. ☉ Энтузиазм, подъем
   Баара дьулуур, көх-нэм даҕаны, Баара араас хааччах, кыһалҕа. Баал Хабырыыс
   [Эдэр сааспар элбэх этэ] Сырыы-айан сындалҕана, Сырдык таптал ахтылҕана, Үөрэх, үлэ көҕө-нэмэ Үлүһүппүт умсулҕана. М. Хара
   Маннык көҕү-нэми иккиһин саҕалыыр уустук буолааччы. [Ол иһин Ангелина Ивановна] лабораторията атын хосторун эмиэ көҕүлүү түһээри ойон тураат, көрүдүөр устун тибигирэйэ турар. В. Гаврильева
   △ Сэргэхсийии, уопсай хамсааһын, туохха эрэ дьулуһуу (дьону кытта). ☉ Общее оживление, заинтересованное, увлеченное занятие чем-л., активное движение
   Бу көх-нэм саҕана быар куустан олорорбун сөбүлээбэтим бэрт. И. Никифоров
   Тэтим даҕаны, көх-нэм даҕаны баар дьоно диэтэҕиҥ. В. Яковлев
   Олордуо баара дуо эгэ оҕо саас кэрэ чуор кэмэ, Оонньуу, көр-нар түбүгэ, От үлэтин көҕө-нэмэ! М. Хара
2. даҕ. суолт. Көхтөөх, күө-дьаа, сэргэх. ☉ Живой, деятельный, энергичный
   Финансовай техникум кыргыттара көхнэм бөҕө дьон эбит. Э. Соколов
   Күлэсала көх-нэм билсиһии буолта. П. Аввакумов
   Пионердарым бэйэлэрэ эмиэ, сыылба да киһини хамсатыах курдук, көх-нэм, көр-нар, сытыы-хотуу, элэгэлдьигэс дьон. «ХС»
   ♦ Көх-нэм буол — 1) күө-дьаа буолан сэҥээрэн, сөбүлэһэн кэпсэтиини көҕүлээ. ☉ Активно, заинтересованно поддерживать разговор, беседу
   Киһи кэпсээнин сатаан истэр, көх-нэм буолан тэбиэһирдэн биэрэр туспа идэлээх дьон баар буолааччылар. Сэмээр Баһылай
   Биирдэрэ кэпсээн бүтээтин кытта, иккис киһи салгыыр, онтон үһүстэрэ иилэ хабан ылар, хардары-таары көх-нэм буолан, кэпсэтиини күөртээн иһэллэр. ВНГ ГОПХ
   Чириков ханнык да кэпсэтиигэ барытыгар көрүдьүөстүк, эйэҕэстик көх-нэм буолан испитэ. Л. Толстой (тылб.); 2) ким, туох эмэ туһугар дууһаҕынан кыһалын, өйөө, «ыарый». ☉ Сильно, остро переживать за кого-что-л. (напр., за больного), «болеть» за когочто-л. (напр., за любимую спортивную команду)
   Атыттар «ыалдьааччы» оруолун толорон, оонньууларын көрөн, көхнэм буолан айдаараллар, ыалдьар киһилэрин тэптэрэн биэрэллэр. В. Тарабукин; 3) туохха эмэ көмө буол, көмө-ньыма буол, туох эмэ оҥоһулларын, туоларын өйөө. ☉ Поддерживать кого-что-л., способствовать чему-л. (напр., выполнению какой-л. работы)
   Чэ, туруоххут дуо, аанна аһыҥ, көх-нэм буолуҥ! Күннүк Уурастыырап
   Дьоно …… кини тыаҕа тахсарыгар көхнэм буолан, тахсарга тэриммитигэр үөрэн да хаалаахтаабыттара. Р. Кулаковскай
   Саамай улахан ходуһатын уутун хачайдатарга бэйэтинэн элбэхтик үлэлээтэ, көх-нэм буолла. «Кыым»

I
төлөө диэнтэн атын
туһ. Харытыана икки ыйдаах хамнаһа төлөммөт буолла. П. Ойуунускай
Төлөннө Ийэ сиргэ иэһи Ыраастык, чиэстээхтик. Баал Хабырыыс
Ылбыт иэс төлөнүөхтээх. Н. Павлов
II
1. аат.
1. Туох эмэ умайыыта, умайан уот буолан көстүүтэ. ☉ Огонь, пламя
Мөлтөөн иһэр уот төлөнүн наһаа күүскэ үрэн, умуруоран кэбиһиэххин эмиэ сөп. Амма Аччыгыйа
Никифоров өндөйөн көрбүтэ, кини иннигэр буруо, төлөн өрүкүйэр, уот кытыастар. С. Васильев
Былырбылыргыттан баччааҥҥа диэри, хас эмэ үйэлэр тухары, саха киһитин оһоҕун төлөнө өспөтөҕө, өһүө да суоҕа. «ХС»
2. көсп. Туох эмэ олус сырдаан, сандааран көстүүтэ (ханнык эмэ айылҕа көстүүтүн, хол., күн, дьүкээбил, саһарҕа туһунан). ☉ Яркий свет от чего-л., сияние чего-л. (напр., о солнце, северном сиянии, зареве)
Халлаан чахчы сырдаан, күн төлөнө уҥуоргу тыа кэтэҕинэн сандаара тыган муус түннүктэринэн киирэн, балаҕан иһигэр уот сырдыгын баһыйда. А. Софронов
Күһүн барахсан сап-саһархай, ыыс араҕас төлөнө улам күүдэпчилэнэн, мутуктан мутукка ойуолаан, мутуктан мутугу өрө салаан истэ. Н. Заболоцкай
Дьүкээбил төлөнүн көрө, Саҥата суох хайгыы, сөҕө Биир түүн биһи Ньукулайдыын Дьиэлээн дэгэйэн истибит. А. Бэрияк
3. көсп. Үрдүк күүрээн, омун, уох. ☉ Душевный подъём, порыв, энтузиазм, пыл, огонёк
Саатыы-кыбыстыы төлөнө Микиитэ сирэйигэр саба биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Үөрэх кыһатыгар уһаарыллыбытым, Үлэ төлөнүгэр хатарыллыбытым! С. Васильев
Сибиир дьонноро Аҕа дойду туһугар туох баар кыахтарын, сүрэхтэрин төлөнүн бүүс-бүтүннүү биэрбиттэрэ. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Үрдүк күүрээннээх, омуннаах, уохтаах. ☉ Пламенный, пылкий, горячий (напр., о сердце, слове)
Биһиги Граммыт …… ис дууһатынан төлөн этэ. Суорун Омоллоон
Көрөргө туох да уратыта суох дьон. Уратылара — төлөн сүрэхтэрэ буоллаҕа. С. Федотов
Уохтаах кымыс утаҕы Ыймахтааммын ханнарбын, Уоттаах төлөн тыллары Ыллыыр-туойар буолларбын. А. Абаҕыыныскай
♦ Кыһыл төлөнүнэн илгиһин — кутаа уотунан илгиһин диэн курдук (көр илгиһин)
Суостаах тааҥкалар …… кыһыл төлөнүнэн илгистэллэр. С. Никифоров. Кыыһар (кытыастар, кыһыл) төлөн поэз. — кытыаста умайар уот курдук чаҕылхай кыһыл өҥнөөх. ☉ Яркокрасный, огненный, пламенный
Улахан тыйаатыр тас өттө кыһыл төлөнүнэн кытара кыыһан, аалай барык сардаҥанан тумаҥҥа оргуйан, кытаран, сандааран көһүннэ. П. Ойуунускай
Кыайыы сырдыыр халлааныгар Кыыһар төлөн былааҕы көтөҕөллөр. Т. Сметанин
Аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, Кыһыл төлөн сибэкки буолан, Кыыһа үүнэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
ср. тюрк. түлэ ‘пылать’, монг. дөл ‘пламя’, бур. дүлэҥ ‘пламя’