эргий-урбай диэнтэн субул
көстүү. Үүйэ илиитин даллаччы туттан-баран эргичийэр-урбачыйар. Л. Попов
Татыйык сиэркилэҕэ көрүнэн, араастаан эргичийэр-урбачыйар. И. Гоголев
Мария сарсыарда эрдэ уһуктан баран, салгыы утуйан биэрбэккэ, эргичийэн-урбачыйан хата эбии сэргэхсийдэ. ТТК

туохт. Ыарытан «айа-дьойо» диэн саҥа таһаар; айалаан, ынчыктаан энэлий. ☉ Охать, стонать, стенать
Турара-олороро билигин да эдэр киһиттэн итэҕэһэ суох, айалыы-дьойолуу сылдьыбат кырдьаҕас. А. Сыромятникова
Эмээхсин саҥата суох олорбохтообута, онтон айгыстан туран айалаан-дьойолоон чуулаантан тахсыбыта. Уустаах Избеков
Оҕонньоттор, сытаат, сөтөллөн, айалаан-дьойолоон, эргийэн-урбайан баран, муннулара тыаһаан барда. «ББ»

көр иэччэх
Оноҕос тиийэн иэрчэҕин уҥуоҕун үлтү көттө. Саха ост. I
Эргийэн көрдөрбүн - Иэрчэҕим эмтэрийдин!!! Хайыһан көрдөрбүн - Хаалдьыгым хайыннын!!! П. Ойуунускай
Көстүбэт иэрчэх үрдүгэр тыаһа суох сымсатык эргийэ-урбайа турар хаамар экскаватордар тимир тиистэринэн кыйыр тааһы үлтү хадьырыйан МАЗ самосвалларга кутан лүһүгүрэтэллэр. Суорун Омоллоон

көр мэлииппэ
Таҥара дьиэтин аҕыраадатын таһынан баран иһэн, Өлүөскэ бэргэһэтин устан кириэстэннэ уонна ботугураан малыыппа аахта. Эрилик Эристиин
М а л ы ы ппа — таҥараттан көрдөһөр алгыс. СЛ-9-10
Яков Лукич Өр эргийдэ-урбайда, ынчыктаан, малыыппа ааҕа-ааҕа кириэстэннэ. М. Шолохов (тылб.)

даҕ. Бөдөҥ-садаҥ, улахан көстүүлээх. ☉ Крупный, высокий, здоровый
Экир курдук быһыылаах Эр киһи элигэ Эҕийэн тиийэн кэллэ, Эргийэн-урбайан көрдө. Саха фольк. Арай биирдэ, биир улахан экир курдук хара киһи тиийэн кэлбит. Саха ост. II
Бэйэтин улахан, экир курдук дьүһүнүгэр ханан да дьүөрэтэ суох ньааҕынас куолаһынан саҥаран барда. Эрилик Эристиин
ср. хак. гир ‘кривой, изогнутый; извилистый; кривизна’

несов. разг. I. урбачыҥныы сатаа, эргийэ-урбайа сатаа; 2. перен. мүлчү көтө сатаа, куота сатаа.

I
кыычыгыраа диэнтэн холб. туһ. Ол буруону быыһынан трамвайдар кыычыгыраһа сыылаллар. ЛБС
Чугас хара кириэстээх тааҥкалар тиһиликтэринэн кыычыгыраһан кэлбиттэрэ. ССС
Үүннэр тимирдэрэ кылырдастылар, ыҥыырдар кыычыгырастылар. А. Фадеев (тылб.)
II
даҕ. Биир күдьүс уһуннук иһиллэр синньигэс тыастаах (аалсыыттан тахсар тыас туһунан). ☉ Производящий долгий, протяжный скрипучий звук, скрипучий
Хайыһарын тыаһа, муус буолбут курдук кыычыгырас. Суорун Омоллоон
Эргийбитэ-урбайбыта кыычыгырас оронугар. С. Тарасов
Манна туппут күргэлэрэ намчы соҕус буолан, орудиелар туоруулларыгар кыычыгырас. К. Симонов (тылб.)

туохт. Миинэр, айанныыр көлө, миҥэ оҥоһун. ☉ Использовать кого-что-л. как средство передвижения, транспорт
[Тороев] аҕата сылдьыбыт ыллыгын устун …… таба миҥэлэнэн Тү ҥкүр үрэҕи өрө сыыйбыта. Л. Попов
Өбүгэлэрбит быдан иннилэригэр, бу дойдуга кэлэн олох оҥостубут, булду бултаабыт, табаны миҥэлэммит, дьааҥыларга тиийэ тарҕаммыт дьонунан эбэҥкилэр буолаллар. Багдарыын Сүлбэ
Кэнники оҕуһунан, атынан сылдьарым, оттон бүгүн …… сыыдам сырыылаах массыына миҥэлэнэн э м и э т ө р ө ө б ү т т ө р ү т буорбун эргийэ-урбайа кэллэҕим. «ХС»

1. даҕ.
2. сөбүлээб. Кэрээнэ суох, сиэргэ баппат, толоос. ☉ Наглый, выходящий за рамки приличия
   [Наара Суох:] Мин ити бастаах ааттаахтар [баайдар] баламат майгыларын, ньүдьү-балай быһыыларын көрөкөрө испэр хачыгыраччы хабырынабын. И. Гоголев
   Ол кэм баламат балыырдара, Ол кэм хатааһыннаах хааччахтара – Ол күн уустуга суох ырыалара Тугунан эрэ эйигин умсугутан Өрүү ыҥыраллар. Ол өрдөөҕү хонуктарга. С. Данилов
   [Империализм] үлэһит дьон өйүөлэрин мэлиттэ, Аһаҕас сытар астары да илтэ. Маннык баламат барбыт ыттары Хантан булабыт сууттуур суттары. Л. Попов
3. көсп. Киһи сөҕөр, сөҕүмэр. ☉ Необычный, исключительный
   Аргыстайдар баламат барыыһы киллэрэллэрин, киэҥ сирдэринэн эргийэн-урбайан сылдьалларын истэр буолан испитим. И. Никифоров
   Сахалар бу улуу сирдэрэ Бу маннык баламат баайдааҕын, Бу маннык ураты таастааҕын Билбэтэх эбиттэр дииллэрэ – Дуол сыыһа. С. Данилов
4. Дохсун, хорсун, харса суох. ☉ Смелый, отважный, дерзкий
   Кини [өстөөххө] баламат артиллерийскай уоту аспыта. И. Федосеев
   Гавриил иһигэр олус кыһыйда, баламат санаата тиирэ киэптээтэ. А. Данилов
   Маннык үлэҕэ [«Евгений Онегины» тылбаастыырга] сорунар Баламат быһыы да буоллар, Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап Угуйар уоттаах тыллара. Дьуон Дьаҥылы
5. аат суолт. Сиэри таһынан хорсуна, харса суоҕа. ☉ Дерзость, наглость
   Оҕолор Юра баламатыттан саллан, бэркиһээн, учуутал уордайан, мөҥүөэтиэ диэн ах бара түстүлэр. Софр. Данилов
   Айдаар түргэн, күүстээх санаалаах, уопсайынан туохха барытыгар баламатынан, харса суоҕунан аатырар. Н. Лугинов
   Кыыс баламатыттан улаханнык саллаллар. Н. Габышев
   монг. балмад, п.-монг. баламут

сыһ.
1. Тугу эмэ оннуттан түргэнник араара охсон (араара охсоору), күүскэ. ☉ Быстро, резко, энергично (отделять, срывать, вынимать что-л.)
Эдэр киһи кумааҕыга халыҥнык сууламмыт харчыны бүрүүкэтин кэлин сиэбиттэн сулбу ойутан таһаарда. Амма Аччыгыйа
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
Иван үөккэ ыйанан турар сүр модьу, модороон уктаах хотууру сулбу таһыйан ылла. Э. Соколов
2. Сүр түргэнник, түргэнник хамсанан. ☉ Быстро, резким движением, рывком
Онуоха бөрөлөр, эмискэ сулбу ыстанабыт диэн, кутуруктарын муус хам ылан тоҥмутуттан систэрин үөһүн быһыта тыытан, өлүтэлээн хаалбыттара. Саха фольк. Ылдьаа тиэтэйбиттик оронуттан сулбу ойон турбута. Н. Заболоцкай
«Һуу, бу тугу истэбин?» — диэн дьиэлээх эмээхсин үөгүлүү түһээт, сулбу ойон турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Туохха да саараабакка, тохтообокко. ☉ Прямо, напрямик
Учуутал сулбу хааман кэлэн кинээстээх иннилэригэр турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биир милииссийэ таҥастаах хатыҥыр эдэр дьахтар киирэн кэлэн остуолга сулбу ааста. Н. Заболоцкай
Биэс уруок кэнниттэн кылаас чааһыгар сылдьыбакка сулбу дьиэлээтэ. И. Сысолятин
♦ Сулбу түс кэпс. — кылгас кэмҥэ харахха быраҕыллар гына ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно, резко, заметно похудеть, исхудать за короткий срок
Дириэктэри көмүүгэ Өлөксөөндүрэ кыыһа Аана кэлбит. Хайдах эрэ сулбу түһэн, урукку кыыс дьүһүнэ хаалбатах. Н. Босиков
Сулбу түһэн ырда-дьүдьэйдэ. Бу ыйдарга Макпаз аан бастаан олох туһунан, ол мээнэ буолбатаҕын ырытан санаата. «ХС»
Ньукуу бу кэлин аҕыйах хонук иһигэр хайдах эрэ эмискэ сулбу түстэ, наар сөтөллөн хахсайар, түүнүн өргө диэри утуйбакка эрэйдэнэн эргийэр-урбайар. А. Кривошапкин (тылб.)
◊ Сулбу түс кэпс. — 1) сатаан тутуллубакка аллара диэки түс, сулбуруй (ким эмэ кэтэ сылдьар таҥаһа, хол., ыстаана). ☉ Спадать, сползать (напр., о штанах)
Хааһах саҕа хайыттыбыт хара ыстаана сулбу түспүт, кулуһуну холбуу тутан кур оҥостубут. Эрилик Эристиин
Кини букатын даҕаны бэстилиэтэ суох эбит, ыстаана сулбу түһэрин уҥа илиитинэн тутан испит. Т. Сметанин; 2) түргэнник, дьулуруччу бар. ☉ Помчаться, понестись
[Таня] ат сулбу түһэн дьулуруччу хааман бардаҕына, тэһиинин холкутатар. Л. Попов
Хайатын бу курдук тыа устун айаннаан иһиэхпитий, айан суолугар киирэн сулбу түһэн хаалыаҕыҥ. Эрилик Эристиин
Улаан иннин диэки сулбу түһэн кэбистэ. Н. Заболоцкай