Якутские буквы:

Якутский → Якутский

эргитиилээх

эргитиилээх-урбатыылаах диэн курдук
Баары да суох оҥоруоҕа, суоҕу да баар гыныаҕа. Дьэ, эргитиилээх эристиин диэтэҕиҥ. М. Ефимов
Туораҥа эргитиилээх эмээхсин буолуо. А. Сыромятникова
Дабыыдап атыыһыт улахан эргитиилээх киһи. «ХС»
Билигин булугас өйдөөх, эргитиилээх дьону иитэр наада буолбут кэм. «Чолбон»

эргитиилээх-урбатыылаах

даҕ. Барыстаах, сүүйүүлээх өттүн булумтуо, сатабыллаах, киирбит-тахсыбыт, кэлбит-барбыт, оҕуруктаах өйдөөх (киһи). ☉ Деятельный, энергичный, находчивый, предприимчивый
Эргитиилээх-урбатыылаах өй атыыһыттан сатаан ааҕарысуоттууру эрэ буолбакка, оннооҕор ордук хорсун быһыыны оҥорорун эрэйэрэ. Ойуку
Бэрэссэдээтэлинэн Эһэ Харах [киһи аата] Хаппытыаны, эргитиилээх-урбатыылаах албын киһини, ыкса атаһын туруортаран, холкуоһу матайдатаары, онтон илии-атах салаһаары гынар буоллаҕа. В. Протодьяконов
Кини бу күнтэн ыла булугас-талыгас, эргитиилээх-урбатыылаах кэмэрсээҥҥэ кубулуйуохтаах. У. Ойуур

Еще переводы:

оборотистый

оборотистый (Русский → Якутский)

прил. разг. эргитиилээх, сатабыллаах.

оборотливый

оборотливый (Русский → Якутский)

прил. разг. эргитиилээх, сатабыллаах.

кэтэхтээхтик

кэтэхтээхтик (Якутский → Якутский)

сыһ. Эргитиилээхтик, улаҕалаахтык, киитэрэйдик. ☉ С тайным умыслом, хитро; многозначительно
«Турумуна», — оҕонньор кэтэхтээхтик биир тылы этээт, дьиэ аанын тыастаахтык аһан таһырдьа өҥөйдө. И. Никифоров
Доргууйап Сандаарабаны кылыы кэтэһэрдии, кэтэхтээхтик санаата. «ХС»
Ыспыраабынньык …… мэндээриспит харахтарын хайдах эрэ кэтэхтээхтик симириҥнэтэ-симириҥнэтэ, эмиэ саҥаран барда. С. Курилов (тылб.)

тулалаах

тулалаах (Якутский → Якутский)

даҕ. Туох эмэ эргитиилээх, төгүрүтүүлээх. ☉ Окружённый, окаймлённый чем-л.
Сэргэлээх ойуурун бүччүм хонноҕор мас эрэһиэҥкэ тулалаах сайылык дьиэ көстөр. Софр. Данилов
Турар хайа тулалаах, Сытар хайа сыҥаһалаах, …… Орто аан ийэ дойду Олохсуйбута эбитэ үһү. С. Васильев
Хара саһыл тыһа оройдоох, уу буобурата тулалаах эр киһи дьорбуоҥка бэргэһэтэ баарын ылан, Дэлиһиэй кэтэн көрдө. Эрилик Эристиин

эргитии

эргитии (Якутский → Якутский)

  1. эргит диэнтэн хай. аата. Үтэһэ эргитиитэ — эппиэтинэстээх үлэ. Хомус Уйбаан
    Оччотооҕуга харчыны араастаан эргитии үөдүйэн турара. Күрүлгэн
    Сабараанньа — балаҕаны эргиччи буорунан симиллибит намыһах хос эргитии. СТӨ
    Табаары эргитиинэн норуот хаһаайыстыбатын оһуобай салаата дьарыктанар. ПЭ
  2. Киһи уҥуоҕа, мэҥэтэ. ☉ Могила, памятник
    Бастакы эргитии хаһан оҥоһуллубут күнүн-дьылын туруоран, Владимир Андреевич аатын, бу алын муннукка туспа анаан, көстөр гына суруйбуппут. П. Аввакумов
    Үс дүлүҥ ууруулаах икки киһи эргитиитэ сытара. КМП ДьБ
    Булгунньах оройугар ампаардыы охсуу эргитиилээх киһи уҥуоҕа ала чуо кубарыйан көстөр. В. Протодьяконов
    ◊ Дурда эргитиитэ көр дурда
    Оҕо аймах хабылык, тыксаан, дурда эргитиитэ диэннэри оонньууллар. ЧМА ЭТНББ
ала-чуо

ала-чуо (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Киһи хараҕар быраҕыллар ураты, атыттартан биллэр уратылаах, чорбойор. ☉ Бросающийся в глаза чем-л., выделяющийся
Айдар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Кыргыттар ортолоругар ала-чуо кини [Нарыйа] ордук сандааран, оҕолору кытары үҥкүүлээн чыпчахайданар. В. Яковлев
Булгунньах оройугар ампаардыы охсуу эргитиилээх киһи уҥуоҕа ала-чуо кубарыйан көстөр. В. Протодьяконов
2. Чуо бааччы, чопчу (чорботон, ураты тутан). ☉ Именно, как раз (когочто-л. выделяя от остальных)
Алачуо биһиги Араан тыа буолан Арыыланан хааларбыт биллибэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Боскуо, эн былаатыҥ, кырдьык даҕаны, тоҕо итиннэ түннүккэ, ала-чуо ыйанна? В. Протодьяконов
Кинилэргэ [«көрбүөччү» оҕолорго] эрэ алачуо, ол айылҕа дуу, туох дуу аһан биэрбит дьоҕурунан бэйэлэрэ даҕаны биллибэтинэн балачча киэн тутта сатыыр быһыылаахтара. Д. Таас. Тэҥн. ала бэлиэ

киитэрэй

киитэрэй (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Хайдах эмэ албастаан тугу барытын бэйэтин туһатыгар эргитэр, албын, угаайылаах өйдөөх. ☉ Хитрый, изворотливый, коварный
Баҕар, былыргы муударай кырдьаҕастар, оҕус бэйэтэ киитэрэйин билэр буоланнар, кутуруга эрэ көнө диэбиттэрэ буолаарай? Далан
Генерал-губернатор Анучин бэйэтэ наһаа албын-түөкэй, киитэрэй киһи этэ дииллэр. Ол курдук туох баар сидьиҥ быһыыны атын дьоннорунан оҥорторору сатыыра. П. Филиппов
Дьону сатаан билэр буолуҥ: сүүлүк, албын, киитэрэй. Пьесалар-1956.
2. Ырааҕы өтө көрөр, мындыр өйдөөх. ☉ Проницательный, прозорливый
Оо, Настаа эмээхсин дэлэ киитэрэй эмээхсин буолбатах — Уйбааскы ыал буолара алдьамматын диэххэ айылаах хабааннаан саҥарар. П. Ойуунускай
Миддендорф диэн улахан учуонай сахалары Сибиир еврейдэрэ диэн ааттаабыт. Бу сүрдээх киитэрэй, эргитиилээх өйдөөх, эргиэҥҥэ сүрдээх дьоҕурдаах омук. Б. Павлов
3. көсп. Уустук оҥоһуулаах, тута өйдөммөт. ☉ Замысловатый, мудреный
Тугунан эрэ даачаны санатар дьиэҕэ, ол-бу киитэрэй олуурдары аһан, көтөн түһэбит. П. Чуукаар

урбаан

урбаан (Якутский → Якутский)

  1. аат. Тугунан эмэ эргинии, эргиэн биисинэһэ. ☉ Занятие торговлей, бизнес
    Түмсүү аата да этэрин курдук, тимир суол кэллэҕинэ дьоҕус уонна орто урбааҥҥа сөптөөх усулуобуйаны тэрийии тула дьүүллэстилэр. «Кыым»
    Ол кэннэ «Былаас уонна биисиинэс» диэн урбааны өйүүр мунньах ыытыллыбыта. «Саха с.». Урбаан, бырамыысыланнас уонна тырааныспар салаатыттан бу нүөмэргэ эрийэн билсиҥ. «Сахаада»
  2. даҕ. суолт.
  3. Эргиэн биисинэһинэн, эргиниинэн дьарыктанар. ☉ Занимающийся торговлей, торговым бизнесом
    Саҥа табаар Сыаналааҕын, үчүгэйин Билсэр дьонноругар Уон тарбах уунуута оҥорор Урбаан бэрэдэбиэстэри Уодьуганнаан иһиэххэ. Р. Баҕатаайыскай
    Тыа хаһаайыстыбата уонна урбаан министиэристибэтэ үтүө дьыала чэрчитинэн бэриллэр үп барыта биир сыалга-сорукка туттуллуутун болҕомтоҕо ылыахтаахтар. «Кыым»
  4. көсп. Оҕуруктаах, эргитиилээх өйдөөх. ☉ Оборотистый, расчётливый. Огдообо Торговкина майгы-сигили өттүнэн эдэрдэри сатарытар урбаан өйдөөх. Р. Баҕатаайыскай
    Балааҕыйа сэмээр саныыр: «Урбаан кийиит түбэспитэ Уолбун эргиччи да тэптэ». Эрчимэн
    Суоллара-иистэрэ көстүбэт үлэлээхтэр, урбаан дьоннор биһиэхэ өссө да бааллар. Л. Габышев
    ср. монг. урвах ‘оборачиваться; передавать’
сыа-арыы

сыа-арыы (Якутский → Якутский)

аат.
1. Сүөһүттэн ылыллар сыаны, арыыны, мас арыытын барытын аһыыр ас быһыытынан холбуур уопсай хомуур аат. ☉ Обобщающее слово, объединяющее животный жир, растительное и сливочное масло (употребляющиеся в пищу)
Бибилэтиэкэттэн сабыс-саҥа кинигэлэри ылаҕыт, аҕыйах хонон баран, сыаҕа-арыыга илдьи булкуйан аҕалаҕыт. Р. Кулаковскай
Кини, маҕаһыын бэрэдэбиэһин курдук, кирпииччэлэри бэркэ кыһанан сыа-арыы буолбут хаһыаттарынан суулаата. ПН ДЫ
2. көсп. Баай-тот, дэлэй, уйгу-быйаҥ олох. ☉ Богатая, изобильная жизнь
Биһи холкуостаахтарбыт: «Сири таҥастаан, ууну хаайан …… сыаны-арыыны оҥоробут», — диэн номохтоноллоро саамай сөп. М. Доҕордуурап
◊ Сыа-арыы (сыанан-арыынан, арыы) алын — эмис буол, уой, тот (киһи туһунан). ☉ Быть упитанным, тучным (о человеке)
Кини, байан сыаарыы аллан, килэйэн-халайан барбыта көстүбэтэр да, эргитиилээҕинэн-урбатыылааҕынан биллэрэ. Софр. Данилов. Сыа-арыы сыстыбатах киһитэ кэпс. — олус ырыган, дьүдьэх киһи. ☉ Тощий, худой человек (букв. человек, к которому ни жир, ни масло не пристали)
Эргиэн үлэһитэ диэтэххэ, сыа-арыы сыстыбатах хатыҥыр киһитэ райпо бэрэссэдээтэлэ Сидоров Ксенофонт Тихонович. «ХС». Сыаҕа-арыыга үҥкүрүт — дэлэй, үчүгэй иҥэмтиэлээх аһынан аһат. ☉ Обильно вскармливать питательной пищей
Бу бэйэтинэн Васяны хайдах бачча төп-төгүрүк, сап-саһархай оҥорон, сыаҕа-арыыга үҥкүрүтэн аҕалбытай диэн киһи иһигэр бэркиһии саныыр буолара. Н. Заболоцкай
Сыанан-арыынан аҕаабат көр аҕаа. Арыт ардыгар оннук айылаах сыанан-арыынан аҕаабат бытарҕан тымныылаах кыһыммытын истиҥник таптаан ырыа-тойук оҥостуммуппут аҥаардас анысханыттан, тыйыһыттан эрэ тутулуктаах буолуо дуо? ФЕВ ДьС
Итини мин куһаҕан санаабыттан эппэт этим — соҕотоҕун дьиэбэр түбүгүрэрим, оҕолору көрүүмхарайыым, ол үрдүгэр холкуоска үлэлиирим миигин сыанан-арыынан аҕаабат этилэр. Ч. Айтматов (тылб.)

тайҕа

тайҕа (Якутский → Якутский)

аат.
1. Хойуу, үксэ мутукчалаах мастаах киэҥ сиргэ тайыыр түҥкэтэх тыа. ☉ Густой, раскинувшийся на обширной территории, дикий (безлюдный) лес, тайга
Кини [Тогойкин] киэҥ тайҕа оҕото, сүрэҕинэн таайан, хараҕынан сабаҕалаан, туһаайбыт тосхолун эндэппэт эбит. Амма Аччыгыйа
Кыһынын, кэлбэккэ, Дьиэбиттэн тэйэбин, Тыал, тымныы диэбэккэ, Тыа быыһын кэтэбин, Тайҕанан, хайанан, Тайылҕан дайдынан Эҥсиллэн тиийэбин, Элбэххэ тиксэбин. Күннүк Уурастыырап
Биһиги Сахабыт сирэ киэҥ даҕаны: хайдах курдук үтүө сыһыылар, алаастар, өрүстэр баалларый. Уонна маннык түҥкэтэх тайҕа сирдэр. А. Фёдоров
2. эргэр. Көмүс хостуур бириискэлэр (үксүгэр Бодойбо бириискэтин ааттыыллара). ☉ Золотые прииски (в основном Бодойбинские)
Тайҕа таһаҕасчытын үлэтэ кытаанах үлэ. Амма Аччыгыйа
Арай кини тайҕаҕа көмүс сиригэр түһэн хааллын? Н. Заболоцкай
Уола бэтэрээ тайҕаҕа ордубут үс аттаах таһаҕаһын үс күнүстээх-түүн оонньоон сүүйтэрэн баран …… үөһээ Тайҕаҕа үлэ көрдөһө бара турбут. Н. Түгүнүүрэп
◊ Тайҕа баһын тайан — ыраах сирдэринэн тэлэһийэ сырыт (хорсун, кыахтаах сырыылаах, эргитиилээх-урбатыылаах былыргы дьон туһунан). ☉ Преодолевать большие расстояния, иметь широкие связи (об удалых, оборотистых людях старого времени)
Үрэх-үрэх баһын үмүрүтэ тардар Үлүскэннээх үптэн, Тайҕа-тайҕа баһын Тайаммахтаан ааһар Талааннаах сырыылан. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Доҕотторо] хата ханнык эрэ тайҕа баһын тайаннаҕа, таллан таас хайалары дабайдаҕа дииллэрэ буолуо. А. Сыромятникова
Аҕалара буоллаҕына үрэх баһын өҥөйбүт, тайҕа баһын тайаммыт киһи эбит. ПЭК ОНЛЯ I
ср. алт. тайга ‘гора, покрытая лесом’, хак. тайҕа ‘тайга’