умун диэнтэн атын
туһ. Быдан да сыллар будулҕаннарыгар кэрэ кэмнэр умнуллубаттар. Н. Габышев
Оскуола аанын атыллаата да, уолчаан атааҕа букатын умнуллубута. А. Сыромятникова
Бу киэһэ Лиза утуйар уута умнулунна — кинини араас санаа эрийэр-мускуйар. С. Федотов

туохт., эргэр. Дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик үлэлээн, эрчийэн, эрийэн-мускуйан кимиэхэ эмэ туох эрэ үөрүйэҕи, сатабылы иҥэр, баһылат. ☉ Постоянной, упорной работой приучать кого-л. чему-л., прививать какой-л. навык кому-л.
Мин иэмэхтээн эрчийбит эрэттэрим бэйэм курдук Илбистээх илиилэнэн, ыар тыыннанан хаалааччылар, Чабыланар диэйэҕин, чахчытын амылыйабын. И. Гоголев

туохт., кэпс. Ымпыгар-чымпыгар тиийэ олус толорутук, сиһилии эт, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать очень обстоятельно, во всех подробностях
Мин Байанайга махтанан, балачча сиэллээн-кутуруктаан алҕаатым. Ф. Софронов
Бэрт да кыраны иһиттэхтэринэ, сиэллээн-кутуруктаан, олоххо буолуохтааҕын, кэлиэхтээҕин сылыктаан, бөлүһүөктээн кэпсииллэр. Н. Босиков
Киһи улаҕалаах санааны, дириҥ иэйиини бэйэтигэр баар, үөскүү сылдьыбыт эрэ буоллаҕына этэр кыахтаах. Тылы эрийэн-мускуйан, этиини сиэллээн-кутуруктаан ону ситиспэккин. «ХС»

туохт., кэпс. Эрчимнээхтик, дохсуннук хамнанан тугу эмэ гын, үлэлээ. ☉ Делать что-л., активно двигаясь, работать энергично
Тибиилээх-тиһиктээх күннэргэ Тибийэнтабыйан тураммыт Баай дьон батталын барыахпыт, Барбах дьоннор барҕарыахпыт. П. Ойуунускай
Стасик Филипповтыын сыана туруоран тибийэ-табыйа сылдьабыт. Тускун
Тибийэн-табыйан, эрийэн-мускуйан үчүгэйдик үҥкүүлүүллэрэ. «Чолбон»

1. эппиэттээ диэнтэн дьаһ. туһ. Учуутал үөрэнээччи уруогун эппиэттэттэ. ЯРС
2. Кими эмэ тугу эмэ оҥорбутун иһин эппиэккэ тарт, эппиэттиир гын. ☉ Привлекать кого-л. за содеянное к ответу
   [Чокуурап — Үчүгээйэпкэ:] Баартыйа эйигин буруйуҥ иһин эппиэттэттэ уонна эн таба суолга үктэнэргэр көмөлөһүө. С. Ефремов
   Манчаары ийэтэ Тураах Уйбааны эппиэттэппэккэ ол курдук хаалбыта. МНН
3. Кими эмэ доппуруостаа. ☉ Допрашивать кого-л.
   Исполком чилиэнэ икки уоруйаҕы Эрийэн-мускуйан эппиэттэтэ олорбут. Күн Дьирибинэ

туохт.
1. Сүпсүгүрт, сүгүннээмэ; киһи нус-хас буоларын, сынньанарын мэһэйдээ. ☉ Волновать, тревожить, беспокоить, томить (ожиданием)
Эгэлгэтэ-бэтиэхэтэ эмискэ эргийтэлээн, элбэхтик эрэйдиир. Өксөкүлээх Өлөксөй
Барар буоллубут да, аргыс көһүннэ, кыратык эрэйдии түһэн баран, массыына да баар буолла. Амма Аччыгыйа
Көрүнньүк үөмтэрэн эрэйдээн, Күүппэккэ ыраахтан көтөөччү, Көтөртөн күндүтүк көстөөччү Күөх баттах көҕөнү көрүстүөҥ? Күннүк Уурастыырап
Аттыбар манна оҕом Алгыс, ол хоско оҕом ийэтэ баара буоллар... Баҕар мэһэйдээтин, баҕар эрэйдээтин, аттыбар сырыттын эрэ! Н. Лугинов
2. Муҥнаа, сордоо, муҥу көрдөр. ☉ Причинять страдание, мучение, терзать (о физической боли, болезни)
Миигин эрэйдээмэ, киирэн салҕаа (өлөр). Эрилик Эристиин
Оо, олох киһи муҥнааҕы эҥинэ эгэлгэлээн, эрэйдээн, эрийэн-мускуйан, уустук да буоллаҕыҥ. С. Маисов
Ийэм эмиэ ыалдьара бэргээн, бэйэм эмиэ сиһим ыарыыта бэргээн эрэйдээбитэ. АЕД КЧ
△ көсп. Уһуннук санаа эргимтэтэ буол (хол., санаарҕабылтан, табыллыбатах тапталтан). ☉ Мучить, причинять страдания (о душевной боли)
Сүрдээх өр эрэйдээбит Сүрэҕим бааһа оспута, Арылхай дьүһүҥҥүн ааһар кэммит Аһыммакка соппута. С. Тимофеев

1. аат.
2. Ситэ илик бэс, кыра, эдэр бэс; кыра, эдэр бэстэртэн турар ойуур. ☉ Маленькая сосна, сосенка; молодой сосняк
   Икки өттүлэринэн күһүҥҥү араҕас мутукча куорсуннаах титириктэр, күөх бэрдьигэстэр элэгэлдьийэн ааһаллар. Күндэ
   Икки чанчыктарынан баттахтаах тараҕай төбө курдук, ол хайа ыраас хаарынан кылбайан турар, икки эҥээрдэринэн хойуу бэрдьигэс сыста үүнэн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
   Силлиэ …… иһиирэ-иһиирэ хаары өрө бурҕачытар, бу сыгынньах кумах толооҥҥо үүммүт иинэҕэс бэстэри уонна бэрдьигэстэри арааһынайдаан сахсыйар, эрийэр-мускуйар. С. Никифоров
3. Туораахтаах от бииһэ, олус өҥ, иҥэмтэлээх. ☉ Арктофила (трава)
   [Бэйбэрикээн] алаас сыһыыттан биэс салаалаах бэрдьигэс оту түөрэн ылбыт силиһин да, лабаатын да алдьатымына, хоонньугар уктубут. Саха ост. I
   Аһылыктара манна саамай үүнүүлээх бэрдьигэс диэн уу ото. Н. Заболоцкай
4. даҕ. суолт. Үрдүгэ суох, намыһах (эдэр мас, ойуур). ☉ Низкорослый, маленький (о дереве, лесе)
   Балтийскай муораны туораан, бэрдьигэс тыанан бүрүллэ үүммүт оргуллардаах кытылга чугаһыыбыт. Н. Якутскай
   Бэрдьигэс мастардаах кэрии тыа биһигини сымала сытынан көрсөр. С. Тарасов
   Чараҥ быыһыгар онон-манан ыһыллан турар бэрдьигэс харыйалар, мэлдьи хойуу өҥнөрүнэн кыһыны өйдөтөн, киһи санаатын холуннараллар. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Туох эмэ синньигэс соҕуһу аҥаар эбэтэр икки уһугуттан токурут, өҕүлүннэр. ☉ Гнуть, сгибать что-л. с одной или с обеих сторон
Сыарҕа сыҥааҕын иэх.  Чэпчэки, бэйэм иэхпит тууппунан мастар быыстарынан элэҥ-элэҥ тэбэн истим. Т. Сметанин
Бэйи, кутуйаҕы даҕаны сатаатаххына өлөрөҕүн. Талах быһыахха, иэҕэн чааркаан оҥостуохха, ону сатаан иитиэххэ наада. А. Данилов
Уолаттар киэһэ дьиэлэрин иһигэр мас хайыһар оҥостунан, иэҕэн тириппиттэрэ-хоруппуттара. «ХС»
2. көсп. Кэпсэтиигин, санааҕын атын өттүнэн туһаай, атыҥҥа салай, илт. ☉ Направлять разговор, мысли в другое русло
«Сайыммыт барахсан муҥутаан да турар», - Маарыйа кэпсэтиини атыҥҥа иэҕэргэ сананна. «ХС»
Аатырбыт ыанньыксыт үлэтин-хамнаһын научнай төрүккэ олоҕуран ыытарын урут да истэрим, онон кэпсэтиибин ол диэки иэҕэбин. «ЭК»
△ Ким эрэ диэки буол; сөбүлүү, тартара санаа. ☉ Быть расположенным к кому-л., сочувствовать, симпатизировать кому-л., склоняться на чью-л. сторону; отвлекаться
Мин диэки иэҕэ саныыгын дуо? ПЭК СЯЯ
Ааптар истэрэ-тастара биллибэт, иккиттэн биири эппэт иэрэҥнэргэ-саараҥнарга иэҕэр. «ХС»
3. көсп. Ырааҕынан эргийэн, таайтаран кэпсээ, саҥар. ☉ Говорить с помощью намеков, недомолвок, иносказаний, говорить обиняком (обиняками)
Өрүүскэ дьигис гына түстэ. Дьиибэ дьон. Кини көнөтүк кэпсэтээри гынар да, кинилэр [уолаттар] ханан эмэ иэҕэн, букатын санаабатаҕар тиэрдэн кэбиһэллэр. А. Сыромятникова
Майгы-сигили араас боппуруостарын кэпсээн, ононманан иэҕэн бараммын, тапталга кэллим. Истээччилэрим дьэ сэргэхсийдилэр. И. Федосеев
Убай оҕонньор, тугу эрэ этээри олус иэхтиҥ. Быһа этэ кэбис! А. Сыромятникова
4. көсп. Араастаан имит, эрий, мускуй (тыл туһунан). ☉ Пользоваться, манипулировать (словом) умело, мастерски
[Поэт] эҥин эгэлгэ санаа оонньуутун, сүрэх иэйиитин этитээри, дьүһүн-бодо, өҥ-тала көстүүтүн ойуулаары тылы имигэстик иэҕэрэ. М. Тимофеев
др.-тюрк. эг

туохт.
1. Биири тохтоло суох хатылаан, лэбэйдээн, биһэн таҕыс. ☉ Надоедать, утомлять, повторяя без кон ца одно и то же
Дьоммут биһигини оттоон сүөһүгүтүн иитиҥ диэн мискийэр инилэр. Далан
Алҕаһы күүркэтэр туохха нааданый? Дьиҥинэн, барыта сүүс төгүл судургу, ону бэйэбит наһаа элбэхтик мискийэн, кыраны да улаатын нарабыт. Н. Лугинов
Татыйаас гим назияҕа бардаҕына, үөрэнэр үөрэҕэ олус салгымтыалааҕа, туох даҕаны сонуну, саҥаны би эрбэт, мэлдьи үөрэх кинигэтигэр суруллубуту эрэ мискийэн тахсаллар. В. Протодьяконов
2. Тохтообокко эрий-мускуй, тугунан эмэ салгыт, сылат (кыра оҕо туһунан этэргэ). ☉ Надоедать расспросами, приставанием (о ребёнке)
Кыра оҕо ийэтин күнү быһа мискийэр. «ХС»
3. көсп. Арахпакка эрэйдээ, ыар батт ы к б у о л ( санаа туһунан этэргэ). ☉ Мучить, терзать душу (о тяжёлых думах, печальных мыслях)
Ити кэмҥэ Сергейи араас санаа киирэн мискийбитэ. В. Яковлев
Кинини мэлдьи биир санаа мискийэр. Л. Толстой (тылб.)
4. көр миккий
1.
Тиһэҕэр Пётрдаах Маншиков муораҕа тиийэллэр, долгун кытылы кырбыыр, чай тааһын мискийэр. АС НИСК. Күн тахсар байҕалын биэрэгин мискийэ оонньообут күөх бааллар сэнииллэр дуу кыра бэйэбин, мин диэки Харбаһар курдуктар. Ч. А й т м а т о в (тылб.)
5. көр миккий
2
Соччо улахан кырдьаҕаһа суох эрээри, ыар олох мискийэн этирик түөстээбит, иҥиир иэннээбит буолан, эрдэ кырдьыбыт көрүҥнээх этэ. КА СДьДь
Василий Яковлевиһы сэрии ыардара мискийэннэр, билигин кыырыктыйан эрэр астаах. ССС
6. Туохха эмэ такайан үөрэт, уһуй. ☉ Обучать кого-л. чему-л., натаскивать в чём-л.
Үөрэхтээх ыччаты эрдэттэн мискийэн, кырдьаҕас, уопуттаах дьоҥҥо куурустары аһыталаан, аналлаах оскуола тэрийэн, орто звено каадырдарын дьиҥнээхтик бэлэмнииргэ уолдьаста. П. Егоров

тыаһы үт. туохт.
1. Синньигэс, хатан саҥаны таһаар (хол., ыт туһунан). ☉ Издавать высокий, резкий крик, визжать (напр., о собаке)
Ыт ыйылыы түһэн баран, туора ыстанна. Суорун Омоллоон
Кусчут [ыт аата], ааттаспыттыы, атаҕын биэрэбиэрэ ыйылаабыта. М. Доҕордуурап
Ытым оҕото ыйылыы хаалла. Н. Туобулаахап
Биир ат олгуобуйаларын тоһуттубут тобохторунан илгиэлэнэн, киниттэн сүүрэ турда, иккис ат, эмиэ кини курдук, сиргэ охтон сытар эбит: сытыытык, уһуннук ыйылаата. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Салгыны хайытан иһиирэр курдук сытыы тыаһы таһаар. ☉ Издавать резкий свист, свистеть (напр., о пуле)
Кэнниттэн бандьыыттар иҥсэлээх буулдьалара икки өттүнэн сиирэ-халты ыйылаабыттара. А. Сыромятникова
Үрдүбүтүнэн сэнэрээттэр ыйылыыллар, аттыбытыгар миинэлэр эстэллэр. ИИФ УС
Сытыы хотуур хойуу оту сиҥнэрэн иҥсэлээхтик ыйылаабат. Күрүлгэн
3. көсп. Салгыны күүскэ ытыйан, улуйар курдук тыаһы таһаар (силлиэ, буурҕа туһунан). ☉ Издавать похожий на вой звук, выть, завывать (о вихре, пурге)
Дохсун тыал түһэн ыйылыы ытыллар: Таастары хастыыр, тииттэри мускуйар. М. Ефимов
Оттон буурҕа син биир былыргылыы энэлийэр, суланарсаанар, …… ыйылыыр. Н. Габышев
Киллэм кырдалга талах маһы эрийэ-мускуйа күүстээх тыал куһуура ыйылыыр. «ХС»
ср. тув. сыйылаар ‘скулить’, кирг. ыйлаа ‘плакать’