сыһ. Эрэйбит курдук. ☉ Будто в ожидании чего-л.
Айта буоллаҕына, тутатына харданы эрэйбиттии, атын сир диэки хайыһар. У. Нуолур

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование говорящего (вот мученье какое)
Бухгалтерияҕа төттөрү биэриэхпин, өссө ордук сааттаахха дылы, бары күлүү гыныахтара турдаҕа. Дьэ эрэй диэтэҕин. В. Яковлев
Күнүһүн үлэбэр, дьэ эрэй диэтэҕин, бары-барыта сымыыт буолан көстөр. Н. Габышев

I
туохт.
1. Туох эмэ өҥөҥ иһин харданы (манньаны) көһүт. ☉ Возлагать надежду на что-л., рассчитывать, надеяться получить какое-л. вознаграждение за свои услуги
Кинилэргэ мин олохпор босхо, харда-манньа эрэйбэккэ утары ууммут өҥөлөрүн иһин, махтал тылларын иһиллэр гына этиэхпин баҕарабын. В. Титов
△ Өҥөҥ иһин харданы көрдөөн ыл. ☉ Требовать вознаграждения за услугу (обычно натурой)
Биир лоскуй кумааҕыга сүүрбэччэ тыллаах көрдөһүү суругу суруйдахтарына үөрэхтээхтэр хастыы эмэ муунтанан эти, арыыны эрэйэллэрэ. Н. Габышев
[Ойуун:] Табаларга биир элэмэс ыҥаах баар, ону биэрдэххэ сөп буолуо. Онтон ордугу тугу эрэйиэмий. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Олохтон, дьонтон куруук эҥкилэ суох үтүөнү эрэ көһүт. ☉ Ждать от жизни только лишь добро
Эҥкилэ суох эргиччи үчүгэйи эрэйэн, соҕотох сылдьааччы кыыс да, уол да элбэх. А-ИНА ДьБО
3. Улахан кыһамньыны, болҕомтону, түбүгүрүүнү модьуй, күһэй. ☉ Требовать больших душевных и физических затрат от кого-л. (напр., о деле)
Тутуу күннэтэ улахан болҕомтону, үчүгэй тэрээһини эрэйэр дьыала. БГП-Дь ТСК. Норуотум, эн улуу тутуугар Миигиттэн тугу эрэйдиҥ? П. Тулааһынап
Биһиги киһини төһө ытыктыыбыт да, соччонон киниттэн элбэҕи эрэйэбит. Дьиэ к. Сэрии түргэн быһаарыыны, сыыдам хамсааһыны, быһаччы туттууну эрэйэрэ үгүс этэ. Н. Якутскай
♦ Оҕустан үүтү эрэйбиккэ дылы — кыаллыбат суолу көрдөө. ☉ соотв. как от козла молока.
ср. монг. эрэх, бур. эрихэ ‘просить’, алт. эре ‘настаивать, неотступно просить’, тув. эрэ ‘выклянчить; получить на что-л. надежду’
II
аат.
1. Олоххо улахан кыһалҕа, муҥ-сор, иэдээн, алдьархай. ☉ Страдание, мучение, беда, несчастье
Киһи үөрүүтүнээҕэр эрэйин ордук сатаан кэпсиир. Дьон да эрэй туһунан ордук дөбөҥнүк өйдүүллэр. Амма Аччыгыйа
Элбэх сүдү эрэйтэн, элбэх ыар санааттан баттах маҥхайар. И. Гоголев
Икки атахтаах эрэйин аччатаары, кыра кыыспын, Айыы Куону, Кыырай халлаан кылаан бэрдигэр Орой-Буурай Орулуос Дохсуҥҥа ойох биэрэн атааран эрэбин. П. Ойуунускай
Кубань хонуу куйаара — былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов
2. Сэниэни, күүһү ылар ыарахан үлэ. ☉ Тяжёлый, напряжённый труд, отнимающий много сил, энергии
Элбэх эрэйи солбуйан, Электро күүһүнэн Күрүлэччи ыыр күүстээх массыынанан Күүһэммит эбиттэр. Саха фольк. Сор, эрэй бөҕөнөн соҕотох илимин үтэн астаста Уонна, өлөртөн куотар өйдөнөн, Улуу муораны ааттаста. Күннүк Уурастыырап
Үлэбитинэн, эрэйбитинэн иитиллэн олорор дьоммут. Күндэ
Маҥнай биһиги эмиэ эрэй бөҕөнү көрөр этибит. Ынах инчэҕэй кутуруга биһиги сирэйбититтэн арахсыбат этэ, ыары гыннахха тэбэн кууһуннарара, чугаһаары гыннахха сиэлийэн толуннарара. С. Ефремов
♦ Эрэйбин санаар — эйиэхэ кыһаллыбыппын умнума. ☉ Не забывай и о моих стараниях
Хата, эн, кэнники, наҕараадаҥ кэллэҕинэ, мин эрэйбин санаар. Н. Неустроев
Халлаан эрэйэ көр халлаан. Манна хаһан да сылдьыбатах эрээри, сымыйанан халлаан эрэйин эрэйдиир быһыылаах. Н. Якутскай. Эрэйгэ остуойута суох — туох да туһата суох, көрүнньүк (дьыала). ☉ соотв. овчина выделки не стоит
Эрэйгэ тэбилин — кыһалҕаҕа киир (ыллар) диэн курдук (көр кыһалҕа). Утуйбатах күннэргин барытын умнан эрэйгэ эмиэ тэбилинниҥ. Г. Нельбисова. Эрэй диэтэҕиҥ сыһыан холб. — туох эрэ олус салгымтыалаахтан сордонору этиллэр. ☉ О чём-л. изрядно надоевшем (вот напасть-то)
Сырыы аайы, эрэй диэтэҕин, ардахха баттатабыт. ПНЕ МСЯЯ. Эрэйи көрдө — улаханнык моһуогурда, ыарахан балаһыанньаҕа ылларда. ☉ Попадать в затруднительное положение
Үнүр тордуохпун умнан баран, эрэй бөҕөнү көрбүтүм. Н. Апросимов. Эрэйим таах хаалбата (хаалла) — эрэйдэммитим туһалаах (туһата суох) буолла. ☉ (Не) напрасно, (не) зря трудился
Быйыл кыһыны быһа астаһан үөрэтэлээбит эрэйим таах хаалбата — үчүгэйдик ааҕар-суруйар буоллулар. Эрилик Эристиин
Эрэйиҥ тиллэр (төлөнөр) көр эрэйи төлүүр (сабар). Ханнык да үлэ эрэйэ тиллэр буоллаҕына үчүгэй куолута. С. Ефремов. Эрэйи төлүүр (сабар) — эрэйдэммит эрэй туһалаах буолар (эрэй ороскуотун толуйар). ☉ Вознаграждаются все труды
Сохсолору бэлэмнээһин үгүс түбүктээх буолан баран, булда элбэҕинэн киһи эрэйин төлүүр. «ХС». Куобах эрэ булда бары ороскуоту, бириэмэни, эрэйи толору сабар булт. В. Ядрихинскай. Эрэйи чэпчэт — киһи ыар дьылҕатын хайдах эрэ гынан чэпчэт. ☉ Облегчать чью-л. тяжёлую участь
Кини [Туллук] сүрэҕэ чараас Кэнэн хомуһун Амарах ырыатынан Эн ыар эрэйгин Чэпчэтэ сатыыр. И. Гоголев
Эн, Кылбаҕар кыраһа хаар, Эбээн, саха дьонун Эрэйдэрин чэпчэппит Эрэллээх доҕорбут буолбаккыан? П. Тобуруокап. Эрэйи <кытта> эҥээрдэс көр эрэй эҥээрдээх. Эрэйи эҥээринэн тэлэн (тыыран) — бэйэтинэн, эттээх хаанынан элбэхтик эрэйдэнэн. ☉ Пережил много горя, перенёс много бед, принял много мук
Мин кырдьаҕас киһибин, Элбэх эрэйи эҥээрбинэн тэлбитим. М. Доҕордуурап
Түөспүт этирик эриэн буолуор диэри эрэйи эҥээрбитинэн тыырбыппыт. Суорун Омоллоон. Эрэй соболоҥо — эрэй (үлэ, кыһамньы) төлөбүрэ. ☉ Оплата за услуги (труды, заботы)
Тэппээх ойууҥҥа эрэйиҥ соболоҥо диэн кулуннаах биэни биэрдэ. И. Гоголев. Эрэй чарааһына (аҕыйа- ҕар) — эрэй олус дириҥии, элбии илигинэ. ☉ Пока не натворили много бед
Эрэй чарааһына, тугу да кэрэйбэккэ туран, ыччат арыгы утахтаммат дьаһалын ылыахха. «Чолбон»
Кыҥкыйдыы сылдьыахтааҕар, эрэй чарааһына [тутуу үлэтиттэн] уурайан, атын үлэҕэ көрдөс. «Чолбон»
Кэбис доҕоттоор, эрэй аҕыйаҕар тохтуоҕуҥ. КН ТДь. Эрэй эҥээрдээх — эрэй куруук батыһа сылдьар; эрэй соҕотох буолбат. ☉ соотв. беда не ходит одна
Сордоохмуҥнаах дьахталларын уобарастарын, эрэй эҥээрдээх эдьиийдэрин биһиги көрөбүт. Эрчимэн
Айар үлэтэ сыаналамматах ыар сылларыгар, эрэй эҥээрдээх дииллэринии, кэлин үс сыл иһигэр бииргэ төрөөбүт быраата, эдьиийэ, кэргэнэ өлбүттэрэ. «Сахаада»
ср. др.-тюрк. ериг ‘грубый, неприятный’, тув. эрээ, хак. ирее ‘мучение, страдание’

аат. Киһи олоҕор көрсөр саамай ыарахан тыйыс муҥ, сормуҥ. ☉ Жизненные невзгоды, страдания, мучения
Андаҕайабын, Эрэй-буруй эгэлгэ бэрдинэн, Муҥ-сор муҥутуур улаханынан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эрэнитэҕэй, икки атахтаах Эрэйэ-буруйа өлөрүн, Өлөртөн өлбөт өйүн, Өйүнэн өлбөт бэйэтин. П. Ойуунускай
Саллар сааһын тухары эрэйи-буруйу көрбүтүн бэлиэтэ — баттаҕа хаар маҥан буолбут. М. Доҕордуурап
△ Быстахха (хол., суолга, айаҥҥа) эрэйдэнии. ☉ Временные затруднения (напр., во время поездки)
Кинилэр биэс түүннээх күнү быһа түҥ хара тыаны, маары, иһириги кэтэн, эрэй-буруй бөҕөнү көрөн баран, дьон-баар сирин булбуттара. Суорун Омоллоон
♦ Эрэй-буруй элбии илигинэ — улахан кутталлаах эрэй-буруй улаата-хаҥыы илигинэ (сэрэхтээх дьыала, кэпсэтии хаҥыан сөбүн, ол куһаҕан содуллаах буолуон туһунан эрдэ сэрэтии — үксүгэр кырдьаҕастар сэрэтиилэрэ). ☉ Пока худшее не случилось (предупреждение о прекращении какого-л. дела (разговоров), пока оно не приняло неприятный оборот)
Эрэй-буруй элбии илигинэ кэлбит суолуҥ устун кэбэлийэ тураахтаа. П. Ойуунускай

аат. Муҥ-таҥ, өлүүалдьархай, охсуһуу. ☉ Мучение, бедствие, борьба
Дьахтар түөрт уон түөрт эрэй-илбис үөрэҕин билэр. П. Ойуунускай

аат. Ыар үлэнэн булуллубут, көлөһүн (күүс-уох) түмүгэ. ☉ Непосильный напряженный труд
[Көстөкүүн:] Баай баарын тухары …… киһи киһи эрэйин-көлөһүнүн баттаан-үктээн сиирэ-аһыыра сүтүө суоҕа. Күндэ
Ис-искэ эрэйи-көлөһүнү эмиэ да санаһыахпыт этэ. П. Тобуруокап

аат. Тиийиммэт-түгэммэт буолуу, улахан кыһалҕаҕа ылларыы. ☉ Страдание, лишения, нужда, нищета
Эрэй-кыһалҕа обургу оннооҕор буолуохтары уһуктарын-биилэрин кыларытар баҕайы. Н. Лугинов
Кини [Абаҕыыныскай] төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ өлөннөр тулаайах оҕо эрэйин-кыһалҕатын көрөн-билэн улааппыта. Софр. Данилов
Болот кытаанахтарга, эрэйгэ-кыһалҕаҕа бэриммэккэ эбии буһан-хатан, сирэлийэ үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Сир үрдүн олоҕун эрэйин-кыһалҕатын кытары эмиэ иэмэх талахтыы эрийсибитинэн барыаҥ. С. Никифоров

аат. Ыар олоххо эрэйдэнии, араас кыһалҕаны көрсүү. ☉ Мучения, жизненные невзгоды, несчастье, горе, беда
Саха хаһан олорбутай Чэпчэки олоҕу? Эҥээринэн тэлбитэ Эрэйимуҥу. М. Ефимов
Ытык кырдьаҕас дэнэр сааһыгар тиийиэр диэри төһөлөөх эрэ элбэх эрэйи-муҥу, кыһалҕаны, ол да курдук олоҕун умнуллубат кэрэ кэмнэрин көрсүбүтэ буолуой. С. Маисов
Унньуктаах уһун айаҥҥа эрэйи-муҥу эҥээрдэнэн төннүбүккүн, доҕоргун былаҕайга былдьаппыккын санатан, эрэннэрбит баайын төлөттөрөн, уон ыанар ынахтанан, сылгы үөрдэнэн бу дайдыны буллаххына, олоххо аналыҥ ол буолуо этэ. Н. Борисов

аат. Олох көһүтүллүбэтэх өттүттэн кыһалҕата, эрийиитэ. ☉ Невзгоды, тяготы, трудности жизни, повороты судьбы
Кинилэр [кинигэ дьоруойдара] Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии уотун ортотунан ааспыт, олох эрэйдэрин-мускуурдарын көрсөн дьулайбатахчаҕыйбатах хорсун дьоннор. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар эрэйи-мускууру эрдээхтик көрсөргө бэлэм, ордук бэриниилээх табаарыстартан тэриллибит этэрээт …… Бүлүүгэ барбыта. СССБТ

аат. Иэдээн, алдьархай, күнтэн сүтүү. ☉ Несчастье, погибель
Эрэй-өлүү мөккүөрүгэр Этиллэн кэлбиттэр, Дойду, норуот иһин күрсэр Буойун сэрииһиттэр! А. Абаҕыыныскай
Биир эрэйгэ-өлүүгэ сылдьар дьоннор бары да оннук буолаллар эбит. С. Никифоров

аат. Улахан муҥу көрүү. ☉ Несчастье; проклятие
Ардах былытын курдук ыанньыйан, Аһыы-кутурҕан сүрэхпин буулаата, Эт бэйэбин, дууһабын хаарыйан Эрэй-сор дьыбарынан кууста. И. Егоров
Эрэй-сор эрийбит эдэркээн бэйэтэ Өлүүнү утары хайыста. П. Филиппов
Эрэйи-сору көрбүттэрэ: Муссерен таһыйбыта, полиция биир ый муҥнаабыта. Эрилик Эристиин

туохт. Чугас дьонуҥ тугу эмэ биэриэхтэрэ диэн эрэммитиҥ табыллыбатаҕыттан хомой. ☉ Обманувшись в надежде на что-л., огорчиться
Эрэйэ-хоргута барыа диэн Эдэр ынах энньэлээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньор уолугар тиийдэ: Тукаам, биһигиттэн тугу эрэйэ-хоргута барар үһүгүөн. Амма Аччыгыйа

аат. Түбүгүрүү-сүпсүгүрүү. ☉ Хлопоты, беспокойство
«Булт эрэйэ-эгилэ элбэх, ону эһиги даҕаны билэн, көрөн иһиэххит буоллаҕа», — диэтэ санаата көтөҕүллүбүт аҕам оҕонньор. С. Тумат

1) напряжённый труд, тяжёлый труд; окко мин эрэйим эмиэ барбыта в сеноуборке есть и мой труд; үлэлээбит эрэйбин ааҕыстым я сполна получил за свой труд; 2) затруднение, беспокойство; эрэйгэ түһэр = затруднить, побеспокоить; 3) страдание, мучение, мука; эрэй бөҕөнү көрдө он много перестрадал; эрэйи эҥэринэн тэлбит переживший много горя, претерпевший жизненные невзгоды # эрэй диэтэҕиҥ ! модальное словосочет. ох, мучение!

рассчитывать на что-л., ждать чего-л. от кого-л.; киниттэн туһа эрэйимэ от него не жди пользы.

n. suffering, misery, trouble, hardship; эрэй-буруй n. suffering, hardship