субулун диэнтэн атаах.-аччат. Субуллаахтыыр эрэ кутуруккун, Хоротуулаах эрэ хонноххун, Куланнардаах эрэ уохтаргын Хоһуйаахтаан эрэ ыллыыбын. Саха нар. ыр. II
[Тимир көлө] Уһуннук Субуллаахтаан Унньулуйдар даҕаны …… Уот тыынынан, Уу күүһүнэн Этиҥнии ньирилээн Элэҥнэтэн истэ. П. Ойуунускай

м. 1. этиҥ; 2. (сильный шум, гул) ньиргиэр; гром аплодисментов ытыс таһы-ныытын ньиргиэрэ; # пока гром не грянет этиҥ дьааһыйыан иннинэ (быһылаан буолуон иннинэ); как громом поразить этиҥнии саалын (эмискэ күүстээх охсуута оҥор); метать громы и молнии этиҥнээх чаҕылҕаны түһэр (көбүөлэн, суоһурҕан); гром среди ясного нёба былыта суохха этиҥ сааллыбытыныы (соһумардык).

туохт. Наһаа улаханнык тоҥсуй (хол., ааны). ☉ Сильно, громко стучаться (напр., в дверь)
Аанын булла, айдаан улаатта. Алыс күүскэ уол арбыйда. Балаҕана салыбыраата, Даҥа, буора саккыраата. П. Ершов (тылб.)
Кыһыл Маай хаппытаал сиригэр Хаайыылар ааннарын арбыйда, Хаанымсах хара сор бииһигэр Хабараан этиҥнии дарбыйда. Күннүк Уурастыырап

туохт. Улаханнык тыаһаан-ууһаан сабыта сырбат (чаҕылҕан, холорук туһунан). ☉ Трещать, грохотать, ударять с треском (о громе, молнии, вихре)
Паровоз айаныгар киирэн, дохсун тыал дапсыырданан, улам түргэтээн, үөрэн-көтөн, үлүһүйэн барда. Амма Аччыгыйа
Халлаан хайыта барыах хабараан этиҥэ Хатан чаҕылҕан дапсыырданан хабырдык эттэҕинэ, кэтэһэ иһийэрбит. М. Ефимов
[Соноҕос] Туйаҕын тыаһа Ньиргиэр этиҥнии ньириһийдэ, Холлоҕостоох уотунан уһуурда, Сааллар чаҕылҕан дапсыырданна. П. Ядрихинскай

тыаһы үт. туохт. Ньиргиэрдээх, улахан тыаһыууһу таһаар. ☉ Производить гулкий стук, сильный шум
Үөһэ диэкиттэн тыасуус улаатан, сатараан, этиҥнии этэн, түргэнник эстэн тиҥинээн-таҥынаан киирэн барда. Н. Заболоцкай
Артыалга элбэх киһи күргүөмүнэн араас массыыналарынан үлэлээн тиҥинии-таҥыныы сылдьара үчүгэйэ бэрдэ. Д. Токоосоп
Имири-хомуру аһаан-сиэн, эмиэ үлэҕэ туруннулар. Ойуур иһэ тиҥинээбитинэн-таҥынаабытынан барда. Айталын

аат., хом. суолт. Эдэр, кырдьаҕас диэн арахсыбакка, бары. ☉ И старые, и молодые, все
[Ыһыахха] Үтүөлүүн-мөкүлүүн, Улаханныын-оччугуйдуун, Эдэрдиин-эмэнниин, Соххордуун-доҕолоҥнуун Оппокко муһуннулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көрөҕүөн, эдэрдиин-эмэнниин Ийэ сир бүтүннүү турбутун, Халлааны хамсатар этиҥнии Абарбыт өй-санаа күүрбүтүн. Эллэй
Оскуола саалатыгар тустуу көрөөрү кыралыын-улаханныын, эдэрдиин-эмэнниин киһи бөҕө мустубута. ДАГ ККК

туохт.
1. Киэҥ-куоҥ дорҕоонноох ырыаны ыллаа, айдаар, бэлэһир. ☉ Громко кричать, петь, горланить, шуметь, реветь
Соноҕосчой атыырбыт Барылаччы кистээтин, Кунаныкчай оҕуспут Лоҥкуначчы айаардын. Күннүк Уурастыырап
Салгыҥҥа айаарар Сөмөлүөт ааллары Аллар уу көлөһүн Абынан айбыттар. Эллэй
Хаҥас биэрэк сүллэр этиҥнии өрө ньирилиитигинии түһэрин, сүр ынырыктык айаара-айаара холлоҕостоох уотунан күүдэпчилэнэрин кытта ити барыта [айылҕа ырыата-тойуга] ылы-чып барда. ДАЛ УуУоО
2. Дарбааннаахтык кими, тугу эмэ уруйдаа-айхаллаа, албан аатын арбаа. ☉ Шумно, громко хвалить, превозносить, прославлять кого-л.
Арааһынай куолаһынан Айхал бөҕөнү айаарбыт, Көҥүл куолаһынан Көрүдьүөс бөҕөҕө көҕүйбүт сир эбит. А. Софронов
Кини албан аата айаарбыта. Эллэй

туохт.
1. поэт. Күүстээхтик, далааһыннаахтык дьай. ☉ Действовать, осуществляться с силой, с размахом
Эн [муустаах муора] үгүс үйэлэр тухары Икки атаҕы утары Атааннастаргын даҕаны Тибиинэн дьиэһийэр Тиксии биэрэккэр Дьиктилээх дьиэлэр Тиһиллэн эрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Уол эмиэ, сүрэҕэ эппэйэн: - Үлэһит уолабын! - диэн этэр... Ол саҥа этиҥнии дьиэһийэн, Үөс хара барыгы үрэйэр. Эллэй
Ардах тымныы тыала дьиэһийэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. фольк. Үөһэттэн сааллан түһэн буулаа, ааҥнаа. ☉ Нагрянув сверху, досаждать, преследовать
Онуоха Дьырыбына Дьырылыатта, Оһоллоох-боһоллоох Охсуһуум суола Оһо илик эбит буоллаҕа, Бу ааһар былыт албаһа, Чиччик былыт дьилбинэ Ситэн сиэри дьиэһийдэҕэ, Садаҕалаһаары саараатаҕа - дии санаата. П. Ядрихинскай
Чэйи, хотуой! Сип-сибилигин дьиэһийэммин, Иэннээх тириигин илдьи таһыйаммын Ийэлээх-аҕаҕар эппэтэх Элэ-была тылгын Энэлгэн эрэ эҥэрдээммин Этитэиэтэ оонньоотоҕум!!! П. Ядрихинскай
♦ Этэ дьиэһий поэт. - үөһэттэн сааллан, дьааһыйан, эҥсиллэн иһилин (киһи саҥатын туһунан). ☉ Далеко отдаваться эхом, обрушиваться на кого-л. громоподобно (о человеческом голосе)
Өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕаҥ дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
Идэмэр Кустуктай обургу Илин арҕаа халлаан Икки ардынан иэхэйдээнчуохайдаан, Иирэн-битийэн, Этэ дьиэһийэн Эрэр аххан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биллим суруйуу ыараханын, Тыл көстүбэт кыһыытын; Ыары көрсөн, ытыктаатым Литературам аҕаларын - Эҥсэн түһэр санааларын, Этэ дьиэһийэр тылларын. Р. Баҕатаайыскай. Эн этэ дьиэһийэр тылыҥ Илбистээх сатата Билигин да мин санаабын Сытыы тыалынан кынаттыыр. Доҕордоһуу т.

туохт.
1. Ыарахаҥҥын уйуттубат буолан суулун, сууллан аллара түс (хол., сири, эргэрбит тутууну этэргэ). ☉ Обвалиться, обрушиться, провалиться (под собственной тяжестью или от ветхости)
Өтөх чаампылыын, үөлэстиин сиҥнэн эрэрэ. Д. Таас
Сиҥнэн сытар сыгынахтар кэннилэриттэн былыргы суол омооно көстөр. А. Фёдоров
Хаспыт сирдэрэ сиҥнэ, уунан туола турбута. А. Сыромятникова
2. кэпс. Ыйааһыҥҥын уйбакка сытан хаалар гына олус хойуутук, өлгөмнүк үүн (астаах, туораахтаах үүнээйини этэргэ). ☉ Полечь под тяжестью плодов
Ньургустаана, өтөх саҕатыгар хаптаҕас хойуу, сиҥнэ сытар үүнүүтүгэр түбэһэн …… сиэн амтаһыйа олордо. В. Протодьяконов
Былырыыҥҥы солооһуҥҥа нэчимиэн ыһыллыбыта бурдуга сиҥнэр гына үүнэн эрэрэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Суулун, урусхаллан, эһин. ☉ Рушиться, превращаться в руины, отмирать
Батталлаах баай, ыраахтааҕы былааһа сиҥнэн, кини хаһан хараҕын көрөрүн, өрөгөйө үрдүүрүн тулуйбакка күүтэрин этэрэ. Саха фольк. Капиталистическай систиэмэ акылаата күнтүүн сытыйан, эмэҕирэн, сиҥнэн түһэн иһэр. Софр. Данилов
Сиккиэр тыал онон киириэҕэ, Сэбиэскэй былаас, баҕар, онон сиҥниэҕэ. С. Васильев
4. көсп. Өлөр-өһөр суолгар киир, өл. ☉ Находить свою гибель, погибать
Саа тыаһа… Этиҥнии сааллар… Ыһыыхаһыы… Дьон сиҥнэр. С. Данилов
Бэйи, тохтооҥ, сэнээбиккититтэн сиҥниэххит. И. Гоголев
Сэриинэн киирбиттэр, Сэрииттэн сиҥниэхтэрэ. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк. йых ‘валить, разрушать’

даҕ., фольк. Сүҥкэн, олус улахан. ☉ Очень большой, огромный
[Аттар] Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал хотуну Бэтэрээ бэлэһинэн Битийэ көттүлэр. Саха фольк. Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Ким көрбүтэй сүҥ эрилик Хотой төрөөт дайбытын? И. Гоголев
♦ Сүҥ дьааһын көр дьааһын
Э-э дьэ, мин диэтэх киһи сүгэ балта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Сүүс сүллэр этиҥнии дуораттын Сүүс омук сүҥ дьааһын куолаһын. С. Тарасов
△ Кытаанах, нүһэр (ким, туох эмэ көрүҥүн этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый (о ком-чём-л.)
Аттыгар хардаҥ эһэ тириитэ ыйанан турара кинини ордук сүҥ дьааһын, дьиппиэр, модун киэптиир. «Кыым». Сүҥ хаан фольк. — ытык-мааны, дархан. ☉ Почтенный, достойный уважения
Бу маннык сиргэ Одун хаан оҥорбут Сүҥ хаан улуустарын Сүгэ тойон аймахтарын, …… Дьылҕа тойон Оҥорон айан-кэрдэн түһэрдэҕинэ — оччоҕо эрэ бу сир иччитин булуо эбит нии, доҕоттор? Ньургун Боотур
Тукаам, Тыаһааны, эн Сүҥ хаан аҕаҥ Батас лыҥкыныырын эрэ манньыйан истибэт, Күөрэгэй дьырылыырын эмиэ кэрэхсиир. И. Гоголев