уст. баянай (общее название духов, якобы покровительствующих охотникам-звероловам и рыбакам).

уст. святочные гадания (во время к-рых люди у проруби или коновязи якобы узнавали свою судьбу, подслушивая водяных, домашних животных).

уст. жертвенное животное, забиваемое на могиле сразу же после похорон (лошадь или бык, на к-рых покойник якобы будет ездить в загробной ни).

волшебник, чародей, колдун || волшебный, чародейский; аптаах тыл волшебное слово; аптаах баҕа волшебная лягушка (при нахождении к-рой человек якобы становится счастливым на всю жизнь); аптаах киһи а) волшебник; б) разг. гипнотизёр.

уст. 1) камень из желудка или печени (нек-рых животных и птиц, якобы имеющий магическую силу вызывать изменение погоды); 2) ветер, буря (вызываемые колдовством); саҥарбыта сата буолар фольк. его речь становится бурей # сата баһын тарт = поднимать шумиху.

аптаах баҕа эргэр. — дьол-соргу аргыстаах баҕа (былыргы итэҕэлинэн кинини булбут киһи үйэлээх сааһын тухары дьоллоох буолар). ☉ Волшебная лягушка (по старинному поверью якутов, при ее нахождении человек якобы становился счастливым на всю жизнь)
Баай-далай, дьол-соргу төрдө аптаах баҕа баар диэн кэпсиир этэ Чолбон. Күннүк Уурастыырап
Кууһума, эн аптаах баҕаны көрдөөн көрөр этиҥ дуо? Н. Павлов

аат.
1. эргэр. Киһи өллөҕүнэ өлөрөн сиэниллэр сүөһү (былыргы итэҕэл быһыытынан өлбүт киһи хоолдьуга сүөһүнү анараа дойдуга көлө гыныахтаах). ☉ Жертвенное животное, забиваемое сразу после похорон, мясо которого едят на поминках (обычно лошадь или бык, на которых покойник якобы будет ездить в загробной жизни)
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
Киэһэнэн оҕонньор эрэйдээх бэргээбитэ. Хоолдьуга булдуттан сүүтүк да саҕаны сиэхтээбэтэҕэ. Тумат. Сыарҕа түөрт өттүнэн сиэтэн симэхтээх-ыҥыырдаах хоолдьуга аттарын аҕалбыттара. «Чолбон»
2. көсп. Ордук чугас, истиҥ доҕор (киһи туохха эмэ куомуннааҕа, кыттыгаһа). ☉ Близкий, закадычный друг
Мишка уол итини истээт, саамай хоолдьугатыгар, сопхуос кылаабынай буҕаалтырыгар тылын былас түһэрэн тиийдэ. Р. Кулаковскай
Давид Романович бэйэтин хоолдьугатыгар Мандаарап туһунан дьиҥнээх ис кистэлэҥ санаатын эттэ. В. Протодьяконов
ср. алт. койло ‘конь, которого хоронят вместе с хозяином’, п.-монг. хойилҕа ‘приносимое в жертву на могиле покойника животное (верблюд, лошадь)’

1. 1) носящий имя, кличку, прозвище, именуемый, называемый; с именем..., по имени..., по кличке..., по прозвищу...; биһиги колхозпут "Лена" диэн ааттаах наш колхоз называется "Лена"; маны Яков диэн ааттаах киһи кэпсээбитэ это рассказал человек по имени Яков; Мохсоҕол диэн ааттаах ыт собака по кличке Сокол; дойду сурахтаах , алаас ааттаах погов. (каждая) страна имеет свою славу, (каждый) алас — название; 2) замечательный, превосходный, знаменитый; ааттаах булчут замечательный охотник; ааттаах үлэһит превосходный работник; собо — ааттаах ас карась — славная еда; албан ааттаах прославленный, знаменитый, знатный; 2. нареч. разг. очень; исключительно; отменно; ааттаах улахан очень большой; ааттаах күүстээх исключительно сильный; ааттаах үчүгэй отменно хороший; 3. употр. в знач. частицы, выражает собирательность: балык ааттаах барыта баар есть всякого рода рыба; эр киһи ааттаах биир да суох нет ни одного мужчины; 4. употр. в роли модального сл. и выражает 1) ссылку на чужую речь с оттенком недоверия, отриц. отношения говорящего к высказываемому: мас онно үүммэт ааттаах говорят, деревья там не растут (чему едва ли можно верить); ону кини эрэ билбит ааттаах об этом узнал якобы только он; 2) осуждение, иронию: снайпер ааттаах а ещё снайпером называется # аата суох безымянный палец; туох ааттаах (или ааттааҕын ) что за...; что это...; туох ааттаах айдаанай ? что за безобразный шум?; туох ааттааҕын мээрилээн хааллыҥ ? что это ты повторяешь всё время одно и то же?

эб.
1. Этиллэр санаа чахчылааҕын, көстөн турарын итэҕэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение говорящего в достоверности, очевидности сообщаемой мысли (оказывается, как выяснилось)
Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит. Суорун Омоллоон
Кэнникинэн быһаардаҕына, Дьөгүөрдээн диэн аҕалааҕа, Бэһиэлэйэптэр эргинэр таһаҕастарын тиэйэн, Охотскайга барбыт эбит. Амма Аччыгыйа
Ити торулааччы киргил эбит, тоҥсоҕой буолбатах. В. Яковлев
△ Буоллаҕа эбиискэни кытта суолтатын ыкса ситимнээн түмүктүүр толбоннонор, оттон дуо, дуу, дии курдук эбиискэлэри кытта суолтата оннунан хаалар. ☉ В сочетании с частицей буоллаҕа выражает оттенок умозаключения
Хор, куһаҕан, сут дьыл моҕотой киһиттэн куттаммат дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа. И. Гоголев. Наадалаах курдук буолар эбит дуо… Амма Аччыгыйа
Тыый, Ааныс ынаҕа сиргэ төрөөн хаалтын булан, оҕотун көтөҕөн иһэр эбит дии. Н. Заболоцкай
Бу киһи манна кэлэ сылдьар эбит дуу! Д. Таас
2. Туохтуур -ыах, -ыа пуормаларыгар сыстан болдьох киэби үөскэтэр уонна кини баҕарар, усулуобунай суолталарын көрдөрөр. ☉ С формами глагола на -ыах, -ыа образует сослагательное наклонение, выражая его желательное и условное значение
Мин дьиэбэр бара түһэн кэлиэ эбиппин. Амма Аччыгыйа
Ону Сергей Петрович биһигини кытта сүбэлэһэн да баран ыҥырыа эбит. Софр. Данилов
Аҥаардас ийэм тылынан сылдьыбытым буоллар, сүөһү аттыгар үктэниэ суох эбиппин. М. Доҕордуурап
Хаһыҥ түспэтэр, бу курдук үчүгэй буолуо эбит. «Кыым»
3. Сорох контекска этэр санааны эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ В определённом контексте выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли
Аата, үөрүөм да баар эбит! Отчуттарбын аһатар астаннаҕым. Амма Аччыгыйа
«Чэ, чэ, ээх, бэрдиҥ эбит!» — диэтэ Фёдор Васильевич. Софр. Данилов
Хата биирдэ көмөлөспүт эбит! «ХС»
ср. др.-тюрк. ермис ‘оказывается’, тюрк. емиш, имеш ‘якобы, как будто, говорят, мол, дескать’

I
аат., эргэр.
1. Балыгы тэлгэтэргэ уонна балык быһытын эркиннииргэ туттуллар, маһы тыыран эбэтэр талаҕы арыттаах гына өрөн оҥорбут тэлгэх. ☉ В старину: своеобразный щит из связанных между собой с промежутками тонких палочек или тальника, который использовался как настил для сушки на солнце мелкой рыбы или служил стенкой для рыболовного заграждения
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары, үүкүнү, кыһытайы — истэрин хостоон, уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
Сороҕор мас сибиэҕэ мундуну тэлгэтэн, күн уотун суоһугар эргиччи хатараллара. К. Уткин
Кытылга …… тыылар тастарыгар илим, туу, бэрэмээт, күөгү, атара уонна куурдар аргыларга балык хатарар сибиэлэр турбуттара. «ХС»
2. Чыыска бүтэй, чыыска. ☉ Частокольная изгородь, частокол
Сибиэҕэ хаайыллан туран эбиэһи сиэн күрдүргэтэр «Көмүс Ураанньыгын» ыҥыырдаата, сундуугу төргүүлэннэ. И. Гоголев
[Дьырыбына Дьырылыатта] Өрүү тимир көнтөһүн Өһүлэ тардан, Сиэтэн тэмтэгэлдьитэн аҕалан Сибиэ дьэргэл күрүөтүгэр хаайан, Аҕыс салаалаах Ача күөх оту Аҥаар кырыытыттан Аҥаарыччы тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
ср. монг. шивээ ‘изгородь; частокол; укрытие, укрепление’, п.-монг. сибэгэ ‘изгородь, плетень; убежище, укрепление’
II
1. даҕ. Кыра-кыра гынан баран хойуу, симэ оҥоһуулаах. ☉ Мелкий, состоящий из мелких ячеек или строчек (напр., о сетке, сети, стежке)
[Туундараҕа] хара ачыкыны эбэтэр сибиэ сиэккэни кэтиэххэ наада. Инньэ гымматаххына хараххынан сабыллыаххын сөп. И. Данилов
[Иистэнэр массыына] эчи тэпсэн түһэн тигэрэ сибиэтин. АДГ СКУо
2. аат суолт., эргэр.
1. Кэрэх ыйыырга оҥоһуллар соҕотох атахтаах төгүрүк кыракый остуол. ☉ Круглый столик на одной ножке, предназначенный для жертвоприношения злым духам
Соҕотох атахтаах төгүрүк остуол оҥорон, …… сибиэ диэн ааттаан туруораллар. БСИ ЛНКИСО-1938
2. Хас биирдиилэрэ үстүү сиринэн кэлгиэлээх, лабаалары сылдьар үөл хахыйахтарынан оҥоһуллар, ойуун куһаҕан тыыннарга туох эмэ толук биэрэригэр туттар түөрт атахтаах остуола. ☉ Шаманский жертвенный стол на четырёх ножках, каждая из которых перевязана в трёх местах молодыми берёзками, не лишёнными ветвей.
3. Ас угар былыргы иһит. ☉ Старинная посудина для продуктов питания.
◊ Кэлтэгэй сибиэ — өлбүт киһи үөрүн хаайар түктүйэ кэриэтэ туос иһит. ☉ В старину: берестяная посуда, в которую якобы запирали неприкаянную душу умершего. Сибиэ самыыр — ибир самыыр. ☉ Очень мелкий дождь, изморось. Сибиэ самыыр түһэр. Сибиэ уот — ас кутан айыылары эбэтэр иччилэри аһатарга тымтыгы кыралаан оттор уот. ☉ Огонь, разжигаемый щепками, для приношения угощения добрым и злым духам
Абааһы аймаҕар буоллаҕына …… Сиикэй эт мэҥиэни Сибиэ уотунан сиэтэн Сиэрдэнэр идэлээхтэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй