м. күргүс, үгэн; в разгар работы үлэ күргүһүгэр; в разгаре зимы кыһын күргүһүгэр**

м. 1. халлаан сырдааһына, тыҥ хатыыта; на рассвете халлаан сырдыыта; 2. перен. (начало чего-л.) үгэн, саһарҕа; на рассвете жизни олоҕун үгэнигэр.

тайахтаа I диэнтэн холб. туһ. Күһүн аҕабыныын тайахтаспытым
□ Бу үлүгэрдээх бопсуу-хаайсыы үгэнигэр тоҕо эмиэ тайахтаһан тарбачыспыта буолуой. Н. Борисов

көрдөр диэнтэн тиэт
көрүҥ. Алта уол, үс кыыс оҕо билиҥҥи бу кэрэ олоххо саастарын үгэнин баттаһа үгүс үчүгэйкээн сиэннэри эбэлээх эһэҕэ көрдөрбөхтөөн хаалыахтаахтар эбээт. «ХС»

туохт. Тымный, тыалыр, тымныы тыаллан (айылҕа, күн-дьыл туһунан). ☉ Становиться хмурым, суровым, неприветливым (о погоде)
Сайын үгэнэ ааһан, сир-дойду курастыйан испитэ, күн уота мөлтөөбүт. Кустук

аактабай саала — үөрэх, наука кыһатыгар мунньахтыыр, араас үөрүүлээх биэчэрдэри ыытар саала. ☉ Актовый зал
Университет медицинскэй факультетын икки этээстээх таас куорпуһун аактабай саалатыгар биһиги уолаттарбыт тиийбиттэрэ — үҥкүү үгэнэ эбит. Н. Лугинов

көр күндүөбэй
Билигин муҥха үгэнэ буолан эрэр, чыыр сырыыта. Онтон көндүөбэй тоҕо анньыа. Н. Габышев
Мин кутуругуттан ыраастаан барбытым, ол иһин кини былдьаан ылан, көндүөбэй хатыылаах муннунан сирэйбин быһа аспыта. А. Чехов (тылб.)

аат. Өлбүт киһи аатыгар остуол тардыы, аһылык тэрийии. ☉ Поминки
Биир холуочук бэрдигэр м а м ы ы ҥ к а үгэнигэр тыл биэрбиттэр. Н. Габышев
Ытык киһи өллөҕүнэ халыҥ киэҥ ыалдьыттаах мамыыҥка оҥороллор. «ХС»

саахаллаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Быйыл саахалламмыт дьылым, от үлэтин үгэнигэр ыалдьа сыппытым. А. Софронов
Айаан, тыраахтара саахалланан, күнүскү аһылыктан бөһүөлэктээтэ. Софр. Данилов
Саахалламмыт хараабыл дьоно Верхоянскайга өр буолбатахтара. «ХС»

аат., кэпс. Охсуһуу, илиинэн киирсиһии. ☉ Драка, потасовка
Хабараан хадьыктаһыы, улахан охсуһуу, сойон биэрбэт сотуһуу буолла. Д. Апросимов
Быһыта бэрсиһии, хайыта сотуһуу, Быары, сүрэҕи бысыһыы үгэнэ. И. Эртюков
Солуута суохтан сылтаһан, сотуһуу да туруо. А. Барто (тылб.)