сыһ. Сыыһахалты, туора-маары. ☉ Как попало, невпопад
[Атын] Кый-хай хаһыытаата, Кыыс-куус кымньыылаата, Кыбыахибиэх үктэннэрдэ. Кыбыах-ибиэх көтүттэ. Күннүк Уурастыырап
Кыракый Маайыс кыысчаан Кыбыах-ибиэх тардыалаан Кыраабыллаабыт кырдала Өлгөм үтүө үүнүүнэн Өрө анньан кэбиспит. Н. Степанов

тыаһы үт. т. Дьоҕус туох эмэ кытаанахха охсуллар хатан тыаһа. ☉ Подражание звонкому стуку или хрусту, возникающему при лёгкой ходьбе
[Бур ҕаллай] Дьол, байанай көрдөһө, Тоҕоос-соргу булуна Тус соҕуруу диэки Лочур-лочур үктэннэрэн, Тойтоһута турбут. П. Тобуруокап

дьүһ. туохт. Кими эмэ чиҥник ситэ үктэннэрбэккэ хонноҕун анныттан ылан эбэтэр түргэнник хаамтаран илиититтэн сиэтэн ханна эмэ илт. ☉ Быстро тащить, тянуть кого-л. вперед, взяв под мышки или за руку, позволяя едва касаться ногами земли
[Уолаттар] Уйбааны далларытан аҕалан суон тиит төрдүгэр өйөннөрө олордон кэбиһэллэр. В. Ойуурускай
Саалаах киһи Маайаны уҥа диэки далларытан аҕалла. Эрилик Эристиин

даҕ. Кыараҕас, эккин-сииҥҥин ыбылы ылар (үксүгэр ыстааны, бүрүүкэни этэргэ). ☉ Узкий, сильно облегающий, обтягивающий фигуру (обычно о брюках)
Бааллар …… Чыпчыаппаҕар ыстааннаах Чыҥкынаспыт кыргыттар. С. Тарасов
Чаара чыаппаҕар бүрүүкэлээх атаҕын күөрэтэн, …… умуллубут уот оннун тэбэн, күлү өрө өрүкүттэ. Н. Габышев
Сүһүөхтэрин үрдүгэр сылдьар, чыаппаҕар ыстааннаах кыргыттар-уолаттар эйигин биирдэ-иккитэ үктэннэрбэттэр. В. Титов

1. халыһый диэнтэн дьаһ. туһ. Лена эбэ …… халаанын уутун халыһыта сүүрдүбүтэ. И. Федосеев
   Саамай кэлин, бэлэм суолунан, Сеня хайыһарынан сыыдамнык халыһыта тэбэр. А. Фёдоров
   Дьаһалта баһылыгын суоппара Киэсэ уол хаар саба типпит суолун устун сиирэ-халты үктэннэрэн халыһытар. Күрүлгэн
   2
   халыт 4 диэн курдук. Мыкчым диэн иһинэн-таһынан халыһытан, дьэ эр бэрдэ. Н. Лугинов
   Хабыыча сороҕор кыратык халыһытан да кэпсээтэҕинэ, Володя дьиктиргээбит курдук иһиллээччи. Ф. Захаров

1. даҕ.
2. Ичигэс, ичигэһинэн илгийэр. ☉ Дающий, содержащий тепло, тёплый. Сылаас оһох. Сылаас чэй
   □ Крым биир куруордугар сылаас бадараанынан эмтэнэн баран, тахсан кэккэ ороннорго сытан сынньаналлар. Амма Аччыгыйа
   Сыралҕаннаах сылаас сайын кэнниттэн, куолутунан, көрдөөхнардаах күһүн көтөн-мөҕөн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
   Николай Семёнович, айылааҕын үчүгэйдик көрөн хаалыым диэбиттии, сылаас ытыстарынан Наташатын икки иэдэһиттэн хаайа тутан, бэйэтигэр тарта. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Ичигэс, тымныыны киллэрбэт. ☉ Не пропускающий холод, утеплённый, тёплый. Сылаас дьиэ. Сылаас кулууп. Сылаас наскы
   □ Кыһыҥҥы ойуур — халыҥ хахха, күүстээх көмүскэл, сылаас дьиэ-уот. Амма Аччыгыйа
   «Бэйэҥ сылаас таҥастаах буолан, киһи тоҥорун билбэккин», — диэн баран, Чүөчээски күлэ-күлэ, бырастыы гынар быһыынан, Түргэнин кэтэҕиттэн имэрийдэ. Суорун Омоллоон
4. көсп. Эйэҕэс, сайаҕас. ☉ Ласковый, приветливый
   [Маайа] үөрүү, кыайыы сылаас мичээринэн сирэйэ сырдаабыт, эйэҕэстик саҥарбахтыыр, имигэстик хамнаммахтыыр чэгиэн, ис киирбэх эдэр дьахтар буола охсон хаалбыт. Амма Аччыгыйа
   Омос көрдөххө, намчы быһыылаах сирэйигэр, кэмчитик да буоллар, сымнаҕас сылаас мичээр оонньоото. Н. Лугинов. Хамсыыр көмүс хара хаастаах хараҕыҥ биир сылаас көрүүтүн миэхэ туһаайдаргын тойон сүрэҕим тохтоло суох толугуруу мөхсүөх этэ. Эвен фольк.
5. аат суолт. Туох эмэ итии соҕус туруктааҕа, итиинэн илгийэрэ. ☉ Тепло
   Сырдык, сылаас барыта эмээхсин олорор чэҥнээх хараҥа муннугуттан кэлэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
   Сылааһы тутар чэпчэки матырыйаалы уонна өстүөкүлэни хото туттуохха. Н. Лугинов
   ♦ Сылаас миэстэ — үрдүк хамнастаах, улахан илистиитэ суох үлэлиир сир. ☉ соотв. тёплое местечко
   Аны институт сорох салайааччылара сылаас миэстэҕэ бэйэлэрин биир дойдулаахтарын …… олордо сатыылларын көрө-көрө биирдэ эмэ кириитикэлэстэ, утарыласта дуо? Е. Неймохов
   Дьирибинэ Сиидэрэбинэ наукаҕа туох да сыһыана суох киһи сылаас миэстэ оҥостон бүгэр эрэ сыаллаах. «ХС»
   Итиитэ (сылааста) киллэр көр итии. Сылааста киллэрэ түһэн бараҥҥын, үчүгэйдик оҥостон утуй. Амма Аччыгыйа
   Чэйиҥ, дьиэ сылыйыар диэри тахсан чэйдэ иһиҥ, сылааста киллэриҥ! Н. Якутскай
   Ылдьаа букатын кэмниэ-кэнэҕэс, чэйин сылытан, сылаас киллэрбитэ, аһыттан кыратык айаҕын хамсаппыта буолла. Н. Заболоцкай. Сылаас хараххынан көр — 1) кимиэхэ, туохха эмэ сымнаҕастык сыһыаннас, аһын. ☉ Ласково смотреть, ласкать взглядом
   Саҥа олох оҥоһуллар суолугар киирэн эрэбит, ол суолбут — холкуос. Ээ, оннук, — диэн сэҥээрэн сылаас хараҕынан көрө-көрө сэргиир Баһылайап. Күндэ Ийэ барахсан минньигэстик утуйа сытар оҕотун диэки сылаас хараҕынан көрдө, сүрэҕэ манньыйда. «ХС»; 2) бэрт буола сатаа. ☉ Заискивать, угодничать
   Сурутуу, биллэн турар, дуона суох кэлэр, дьэ оччоҕо бары миигин сылаас харахтарынан көрөллөр. П. Аввакумов
   ◊ Сылаас сымалаҕа үктэннэрии — саха оонньуута: оонньуур сир ортотугар ойбон саҕа төгүрүк сурааһын (сымала) тардыллар. Оонньооччулар, илиилэриттэн сиэттиһэн, сымаланы тула тураллар уонна бэйэ-бэйэлэрин үтүрүйсэн, тардан сымалаҕа үктэннэрэ сатыыллар. Сымалаҕа үктэммиттэр оонньууттан туорууллар, үктэммэккэ соҕотоҕун ордубут кыайар. ☉ Якутская национальная игра: в середине площадки чертится круг размером с прорубь. Игроки становятся за чертой круга, держась за руки, и стараются затолкнуть друг друга в круг. Тот, кто переступает черту круга, выбывает из игры, оставшийся последним становится победителем. Оҕолоор, эһиги сылаас сымалаҕа үктэннэрии диэн оонньуу баарын билэҕит дуо?
   ср. ДТС йылыҕ ‘тёплый, приветливый’, тат. жылы ‘тёплый’

аат. Бэйэ кырдьыгын, санаатын көмүскээн, атыттары кытта тылынан аахсыы, күрэстэһии, тылынан кырдьыгы быһаарыы. ☉ Словесная перепалка, спор, полемика, дискуссия
Оҕолор на мырыйан мунньах мөккүөрүн и һ и ллииллэр. Амма Аччыгыйа
Мөккүөр эбии сытайда. Н. Заболоцкай
Кырдьык мөккүөртэн т ө р ү ү р д и э н о лу с с ө п к ө э п п и ттэр быһыылаах. «ХС»
△ Туох эмэ туһугар турунан кимниин эрэ киирсии, охсуһуу. ☉ Борьба за что-л., отстаивание чего-л.
Саҥаны баһылааһын мөккүөрү гэр сылдьабыт.  Эйэ көмүскэлин мөккүөрэ. П. Ойуунускай
Холкуос салайааччылара уонна холкуостаахтар Мөрүөн оҕонньору чиэһинэй олох сырдык аартыгар үктэннэрэр иһин мөккүөрдэрэ сэһэн сюжетын сайыннаран иһэр. Д. Таас

умса диэнтэн хат.- күүһүр
Арбаҕар бараан бэргэһэни умсары кэппит, саалаах, икки бартыбыаллаах киһи ойон киирэр. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөссэни окумалыттан харбаан ылла, сиргэ аҕыйахтык үктэннэрэн, дьиэҕэ умсары аста. М. Доҕордуурап
Давыдов умуллубут бөппүрүөскэ умнаһын имитэр, умсары көрөр, өр саҥарбат. М. Шолохов (тылб.)
♦ Умсары чабырҕайдаах — куһаҕан санаалаах, өһөс майгылаах. ☉ Зловредный, упрямый, поступающий по-своему, вопреки необходимости и здравому смыслу
[Ньургун Боотур] Өлөрсөн арахсар Өһөс майгылаах, Умсары чабырҕайдаах, Оһолу көрдөспүт Оҕо буолуох этэ. П. Ойуунускай. [Мин уолум] ол гынан баран бэрт өһөс дьүһүннээх, бэрт умсары чабырҕайдаах, бэрт түҥнэри майгыннаах киһи буолуо. Саха фольк.

даҕ. Төбөтө икки аҥыы арахсыбыт, икки салаалаах. ☉ С разветвлённым, раздвоенным концом
«Оҕус, эн ити ыыраахтаах туйахтаргынан хаары кыайан хаһан, оту булан сиэбэтиҥ чахчы», — диир атыыр. Н. Якутскай
Ыыраахтаах туйах төбөтө муус тоҥот үрдүн ойо охсон ааспыт. М. Попов
Кыра Баанньа уол чыскынан, ыыраахтаах молотуогунан хаптаһыннартан тоһоҕолору туурара. МАС ТК
◊ Ыыраахтаах туйахтаах (туйахтаахтар) көр туйахтаахтар
Хойобуллаабыт ыыраахтаах туйахтааҕы [тайаҕы] сонордоон ыппакка, тыаҕа хаалларбыккыт. Н. Борисов
Бачча элбэх ыыраахтаах туйахтааҕы бу өрүс кытылыгар аатырбыт Кугда баай даҕаны буорга үктэннэрбитэ иһиллибэт этэ. ВМП УСС
Баччаҕа ойуур-тыа ыыраахтаах туйахтаахтара күөнтэһэр, үөр-сүүрүк хомуйсар, бугуһуйбут кэмнэрэ. ФВС К

сов. тиэрэ үктэн, кэлтэччи үктэн.