n. cream; үрүмэтий= v. to become creamy

I
суһумнаа диэнтэн холб. туһ. Үрэхтэрим, өрүстэрим Үс үөстээх өргөн өтүүнү Субуйа бырахпыт курдук, Суһумнаһан хааллылар. С. Зверев
Халлааҥҥа кустар үөрдэрэ суһумнаһан ааһаллар. «ХС»
Төрөөбүт кыраайгар билигин эмиэ бу сулустар хараҥа халлаантан суһумнаһа тыгаллара буолуо ээ. В. Быков (тылб.)
II
даҕ. Араас өҥүнэн оонньуур, чаҕылыҥнас. ☉ Переливающийся разными красками, сверкающий
Сулустар — мичээрдээх харахтар Суһумнас сүүрүккэ кыынньаллар. Р. Баҕатаайыскай
Мамаай …… ууну кэстэрэн, суһумнас сүүрүгү утары соҕус хадьыйа хаамтаран туораан истэ. Тумарча
Үүт үрэх үрүмэтийэр далана Суһумнас саһарҕаны суурайара. В. Миронов

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., буруйу) бэйэҕиттэн атын киһиэхэ халбарыт; туохтан эмэ куотуна сатаа. ☉ Сваливать на кого-л. что-л. (напр., вину); уклоняться от чего-л.
Буруйу барытын Чыычаахапка көлбөрүйэн кэбиһиэн сөптөөх. Софр. Данилов
Кулуба эбээһинэһин уолугар Ньукулайга көлбөрүйэр. Н. Якутскай
Эдэр киһи тутуллан бүппүт баанньык ис-тас иирчэхбаарчах үлэтин отделениеҕа көлбөрүйээри киирбит. С. Руфов
2. Сыыйа урукку миэстэҕиттэн уларый, сыҕарый. ☉ Постепенно освобождать занимаемое прежде пространство, отступать, отодвигаться
Охтубут мас уоһунна, Көтөҕө буруо көлбөрүйдэ, Күөх унаар тунаарыйда. Саха нар. ыр. III
Ол кэннэ дьахтар …… үс үрүмэтийбит үүт күөлүгэр киирэн, умсаах кус буолан, үс түүннээх күн умсан ыллаҕына — күөх дьайа көлбөрүйэн, хара дьайа дьалбарыйан хаалбыт. ПЭК ОНЛЯ V
Көмүрүө хаар күтүр Көлбөрүйэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. калм. көлвр ‘шататься’, бур. хүлбэр ‘падать, упасть; кидаться вверх и вниз’, монг. хөлбөрө ‘перекувыркиваться; лежать на земле’

1. аат.
2. поэт. Уу (үрэх, күөл, муора) ньуура. ☉ Поверхность воды (озера, реки, моря), водная гладь
   Кыырыктыйбыт муора даланыгар Тыал былыт үөрүн мунньар. И. Гоголев
   Үүт үрэх үрүмэтийэр далана Суһумнас саһарҕаны суурайара. В. Миронов
   Муора кыырыктаах даланын үрдүнэн Силлиэ тыал былыты хомуйар. М. Горькай (тылб.)
3. Туох эмэ ыраахха диэри тайаан көстүүтэ, оннук көстөр киэҥ ньуура. ☉ Горизонт, видимое пространство
   Уҥуоргута биллибэт уу киэҥ даланыгар бигэнэн, атын борокуоттар уочараттарын көһүтэн лагларыһан олороллор. Амма Аччыгыйа
   Хайа үөһэ, халлаан дириҥ даланыгар Сулуһум сырдаа, сандаар, умай. Р. Гамзатов (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. көр даллан
6. Тоҕус сиринэн кудурҕаннаах далан хара халарык буолла да, дьиэтин иһигэр туох баар үбүн-сэбин барытын үүрэн таһааран ый-күн ыһыаҕа оҥордо. ПЭК ОНЛЯ I. Таастан чочуллубут Далан өксөкүгэ Оҕо-аймах мустар, Оонньуу-көр арыллар. ПИ КТ
7. Харса суох, кэрээнэ суох. ☉ Отчаянный, бесшабашный. Далан уол
   ♦ Харах далана көр харах дала
   Киһи хараҕын далана баранан, күөх урсуҥҥа мунар сирдэригэр тиийэн түмүктэнэр. Амма Аччыгыйа
   [Петька] хараҕын далана ыларынан сыһыыга мэччийэ сылдьар сылгылары кэриччи көрүтэлээтэ. Л. Габышев
   ◊ Далан санаа үрд., поэт. - күүстээх модун санаа. ☉ Сильная воля. Далан санааҥ Татыарыйдаҕа эминэ. П. Ойуунускай

даҕ.
1. Кыраасканан сотуллубут, биһиллибит. ☉ Крашеный, выкрашенный в какой-л. цвет
Балаакка айаҕар хара хоруончаха кырааскалаах, үс атахтаах төгүрүк остуолу хантан эрэ булан туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
Кырааскалаах муостаҕа түннүгүнэн күн уота үрүҥ сардаҥатын чаҕылыта куппут. Н. Габышев
Учуутал хара кырааскалаах дуоскаҕа, туус маҥан миэлинэн суруйан барар. В. Протодьяконов
Кырааскалаах уоһун быыһыттан хатыылаах тыллар төлүтэ тэбэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Сибэккинэн саба үүммүт, сиэдэрэй, кэрэ (хонуу, кырдал). ☉ Усыпанный цветами, цветущий (обычно о поляне, косогоре)
Кыырай кылдьыы былыкка Кыталыктар иһэллэр, Кырааскалаах кырдалга Кылбаҥнаһан түһэллэр. И. Эртюков
«Бөрө бастаах» сайылык, Кырааскалаах кырдалгар Кылбайбыт сэргэтэ туруорууй! С. Васильев
3. нор. поэз. Кыһыл өҥнөөх. ☉ Красного цвета
Кылдьыылаах харахтаах, Кырааскалаах атахтаах Кыталык ыллаабыт, Туруйа оонньообут, Үрүмэтийэн көрбөт Үүт сүндэлэ күөллээх эбит. П. Ойуунускай
Кырааскалаах атахтаах, Кырыылардаах тумустаах, Кырыымпалыыр куоластаах Кыталык көтөр Кыҥкынас саҥата Кылыгырайан иһилиннэ. П. Ядрихинскай
4. көсп. Туох эрэ ураты дэгэттээх, ураты өҥнөөх, толбонноох. ☉ Имеющий особый колорит, особые оттенки и нюансы
Биһиги айымньыларбыт ордук күүстээх куормалаах, ордук чаҕыллар кырааскалаах, ордук киэҥ-дириҥ далааһыннаах буолуохтаахтар. П. Ойуунускай
Норуот ырыаһыта былыргы фольклор баай кырааскалаах палитратынан туттубакка буолбат. Эрчимэн
Оччолорго эдэр суруйааччы айымньыта үгүс өрүттээх уонна баай кырааскалаах буолар чинчилээҕэ тута сабаҕаламмыта. «ХС»
△ Тупсарар, ньалҕарытар. ☉ Приукрашивающий
Суругун дьиэк биэрбэт оҥорон, Сокуон үөрбэтин ытаһалаабыт, Кыһанан ситэрэн-хоторон, Кырааскалаах тылынан дуйдаабыт. С. Васильев

I
туохт. Сайын буолуута ирэн, ууланан хоҥун, босхотуй (хол., муус, туос). ☉ Освобождаться, очищаться (напр., озеро ото льда); налившись соком, стать легко отделимым (напр., о бересте)
Хатыҥ туоһа сула илик буолан, бэрт эрэйинэн туос хастаан аҕалар. Н. Якутскай
Күөл чараас мууһа сулан, сиккиэр тыалтан үрүмэтийэ дьирибиниир. В. Титов
Былырыыҥҥы улахан булпут этэ муус суларыгар да тиийбэтэҕэ. ХКК
II
даҕ.
1. Сулбут, сулан хастаммыт, хоҥнубут (хол., туос); сулбут кэмигэр хатырыктаммыт, ыраастаммыт. ☉ Отделившийся, отошедший, содранный (напр., о бересте); очищенный от коры (напр., о лиственнице)
«Тохтоо! Бу маны ыл», — Кыһалҕа [киһи аата] сул туоска сууламмыт тугу эрэ уунна. И. Гоголев
[Балаҕан] ортотугар икки эргэ сул мас тирээбиллээх. А. Сыромятникова
Бүөккэ уол уолҕамчы, …… туохтан да иҥнэн-толлон туруо суоҕа, сул да тиити миинэн устан кэлиэҕэ. А. Сыромятникова
Маҥан хаар үллүктэнэн Сул муус суорҕаннанан. С. Зверев
2. Сорох даҕааһыннар суолталарын күүһүрдэн биэрэр суолтаҕа туттуллар. ☉ Употребляется для усиления значения некоторых прилагательных: совершенно
Киэҥ халлаан икки хос бастаах кэй кыыла буолан суллаабытынан тиит курдук сул маҥан аартыгы өрө көтөн тахсыбытым. ПЭК ОНЛЯ I
[Маанньа:] Оҕолорбут сул сыгынньах буоллулар, оскуолаҕа сылдьар оҕобутун арыычча сэнэхтик таҥыннардарбыт үчүгэй буолуо этэ. А. Софронов
Сул маҥан чүөсэҥкэлээх атаҕын Сото кэбиһэн, сонньуйбута буола турааччы. С. Васильев
ср. кирг. сулп ‘чистый, без примеси’, монг. сул ‘пустой, свободный; слабый, вялый’

1. аат.
2. Тыалтан уу ньуура долгуйан хамсыыр халҕаһата, эбирэ. ☉ Волна (водяной вал)
   Кылбачыгас ини долгуҥҥун кытыыларыгар ини тиэрдээрий. Күннүк Уурастыырап
   Киэҥ Ленатын наҕыл долгуннара оргууй долгулдьуһа бигииллэр. Н. Лугинов
   Аллара Ала Соболоох күөлэ, көмүс мөһүүрэ курдук, быдьына долгунунан үрүмэтийэр. М. Доҕордуурап
3. Тыалтан аргыый долгуйан, күөгэлдьийэ хамсааһын (от-мас туһунан). ☉ Волнообразное движение, покачивание (напр., от ветра), колыхание (о ветках деревьев, траве)
   Хотуура утары сыппыт от долгунун барытын төрдүттэн лөглү быһыталыыр. Амма Аччыгыйа. Араҕас долгун буолан бааһына силэллэ хамсыы устар. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. физ. Туох эмэ күүс салгынынан тарҕаныыта (хол., электромагнитнай араадьыйа долгуннара). ☉ Волна (форма распространения колебаний в среде), а также распространение таких колебаний
   Электромагнитнай долгун. Араадьыйа долгуна. Аан дойдуну кууһан ааһар Араадьыйа долгуннара Киһи аймах кулгааҕар Сахам сирин Хайҕаан, сөҕөн ааттаатылар. П. Тобуруокап
5. көсп. Туох эмэ аймалҕана, быһылааннаах дохсун уларыйыыта-тэлэрийиитэ. ☉ Сильная тревога; социальные потрясения, изменения
   Олох долгуна. Хаарты, арыгы долгунугар хас да төгүл хаайыллыбыта. М. Доҕордуурап
   Урукку уоттаах сэрии долгуна ааста. Н. Түгүнүүрэп
   Петроградка от ыйын үстүөрт күннэригэр буолбут быһылааннар оннооҕор Дьокуускайга улахан долгуну үөскэппиттэрэ. СБТТ
6. даҕ. суолт., поэт. Уу ньуура, долгуйан хамсыырыгар маарынныыр, долгун курдук. ☉ Похожий на тронутую волнами поверхность, волнообразный
   Туллук курдук кыыс оҕо Долгун өҥнөөх былаата Тунаарарын саната Туман үөһэ уһунна. Күннүк Уурастыырап
   Долгун солко мутукча Томтор үрдүн киэргэтэр. П. Тулааһынап
   ◊ Көмүс мөһүүрэ долгун (долгуннар) поэт. - күн уотуттан күлүмүрдүү устар долгуннар. ☉ Волны, играющие солнечными бликами
   Күөх оттоох көлүйэ күөлүм Көмүс мөһүүрэ долгунун ортотугар Куба кыылым долгуйа устан, Куоҕаҥныы-куоҕаҥныы туналыйа сырытта. П. Ойуунускай
   Уу кэллэр кэлэн …… көмүс мөһүүрэ долгунунан Күлэ-үөрэ, мичилийэ сытта. М. Доҕордуурап. Үрүмэ долгун (долгуннар) - үмүрүҥнүүр, дьиримниир кыракый долгуннар. ☉ Легкое колебание водной поверхности, зыбь
   Тыы анныттан үрүҥ көмүс үрүмэ долгун оонньоон тахсан истэ. М. Доҕордуурап
   От үрэх чарылыыр сүүрүгүн Оҕолор сөтүөлээн чалбыыллар, Күн уота күлүмнүүр көмүһүн Үрүмэ долгун чаҕыллар. П. Тулааһынап. Халҕаһа долгун - күргүөмүнэн түллэҥнии устар улахан долгуннар. ☉ Высокие волны, набегающие валом
   Онно халҕаһа долгуннар Муус хайалары кыйдыыллар. С. Данилов
   Арыт халҕаһа долгуннар катербыт тумсугар кэлэн охсуллан, үрдүбүтүнэн уу күдээрийэн ааһар. И. Федосеев. Эрэһэ долгун (долгуннар) - чэпчэкитик кэрдиистэнэ, эрилийэ сүүрэр кыра долгуннар. ☉ Легкие волны, бегущие ряд за рядом, рябь
   Бэс чагда анныгар Амма эбэ үрүҥ көмүс эрэһэ долгунунан дьиримнии сытар. М. Доҕордуурап
   Уҥуор, күөл куулатыгар, Ойуур күлүгэ барыйар, Ыраахтан эрэһэ долгуҥҥа Ый сандаара сыдьаайар. С. Васильев

аат.
1. Туох эмэ үөһэтэ, үөһээ ньуура. ☉ Верхняя часть, верх, поверхность чего-л.
Өрүс үрдэ үрүмэтийэн Үүт мэндээр эргийдэ. Т. Сметанин
Дьиэ үрдүттэн буор тохтон саккырыыра. «ХС»
Хотон үрдэ намыһах буоллаҕына сүөһү ордук мөлтөх туруктанар. СЫаКЫ
2. Дьиэ ис өттүттэн үөһэ сабыыта. ☉ Верхнее внутреннее покрытие помещения, потолок
Үрүппүтүн сабыы билигин проблема буолбатах, ырыынакка тиийиэххэ эрэ кэрэх. ДьХ
Былыр-былыргыттан үгэс буолбут ньыманан балаҕан буоллун, нуучча дьиэтэ буоллун, үрүтү өһүө үрдүгэр тэлгэтэ ууруу буолар. АЭ ӨӨКХ
♦ Айах үрдүн аһаа (охтор) (кымыс үрдүн ис) — ас үрдүн аһаа диэн курдук (көр ас III)
Бу түһүлгэҕэ түһэн айах үрдүн аһаа! Сырыы киһитэ сылайбытыҥ буолуо, айан киһитэ ааспытыҥ буолуо. Ньургун Боотур
[Казахстаҥҥа] Кэс тыл бэрдин кэпсэттибит. Кымыс үрдүн истибит. Күннүк Уурастыырап
Айах үрдүн охторон, далбар мааны бөҕөнү көрсөн, Сахаар оҕонньор айанньыттар быыкайкаан дьиэлэрин баар-суох бастыҥ оронугар талбытынан нарайан хоммута. В. Яковлев
Сир үрдүн бааһырдан сылдьар — сири <буору> бааһырдан сылдьар диэн курдук (көр бааһырт). Мин да төһө өр сир үрдүн бааһырдан сылдьыахпын аны кэлэн сир-уот былдьастамый? Н. Лугинов
Сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар — күөгэйэр күнүгэр сылдьар диэн курдук (көр күн). Убайа үксүн киниэхэ, сүһүөҕүҥ үрдүгэр сылдьар киһиэхэ, эрэнэн арытардыгар букатын ыһыктынан кэбиспит курдук, ыараханнык өйөнөн сыҕарыҥныыр. П. Аввакумов
Эн билигин сүһүөҕүҥ үрдүгэр сылдьар, күүһүҥ-уоҕуҥ үрдэ буолбат дуо?! М. Горькай (тылб.)
Сыарҕа үрдүттэн отун көр сыарҕа. Эрдэттэн маһы мастааһын, саһааннааһын, кэмигэр тиэйэн киллэрии диэн суох, бары сыарҕа үрдүттэн оттунан олороллор. ТСР. Сылгыта сылгы үрдүнэн барбыт, ынаҕа ынах үрдүнэн барбыт фольк. — сылгыта, ынаҕа олуһун дэлэйбит, үксээбит. ☉ Скот его расплодился (букв. кобылы его через кобыл пошли, коровы его через коров пошли). Үрдүгэр түс — 1) кими эмэ күүскэ мөҕөн-этэн, саҥараниҥэрэн бар. ☉ Набрасываться с руганью на кого-л.
Уолум майгытыттан, сигилититтэн кэлэйэн олоробун. Абабар ытыы-ытыыбын, ити оҕонньорум үрдүгэр түһэбин да, кини даа хайдах гыныай. А. Софронов
[Аада ити киниискэни булбута буоллар] тута айдааран туруо, кэргэнин үрдүгэр түһүө, миигин үҥэн кыра куораты таарыппакка ыытыа этэ. В. Протодьяконов
Кини бу сырыыга Арбатскай үрдүгэр түспүтэ. В. Яковлев; 2) тугу эмэ түргэн үлүгэрдик, үлүмнэһэн харбаа, харбаан ыл. ☉ Набрасываться на что-л., хвататься за что-л. Килиэп үрдүгэр түстүлэр
Маска ууран аҥарын сүгэнэн хайа охсон ылан түҥэтиннилэр. Амма Аччыгыйа
Өлөөнчүк үөрүүнэн саа үрдүгэр түстэ. Болот Боотур; 3) тугунан эмэ күүскэ үлүһүй, таттаран туран дьарыгыр. ☉ Сильно увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.. Киэһэ аайы дискотека үрдүгэр түһэр
□ Аһаан бүттэ да кинигэ үрдүгэр түһэр. НАГ ЯРФС II
Настаа кыыс сололоно эрэ түстэр, кинигэ үрдүгэр түһэр идэлээх. «ХС»
Үрдүгэр уот отун көр уот II. Баччааҥҥа диэри сорудахтарын толоро иликпин. Кэлэннэр үрдүбэр уот оттоллоро буолуо. НАГ ЯРФС II
Үрдүгэр үҥкүүлүүр көр үҥкүүлээ. Бу дьиккэрдэр үрдүбэр үҥкүүлээтэхтэрин. Л. Попов
Норуоту көмүскээччилэр хаайыллаллар, оттон тойоттор, ырҕайбыт истээхтэр, көҥүл лоһордоһоллор, биһиги үрдүбүтүгэр үҥкүүлүүллэр. А. Фёдоров
«Буолумуна, иэстэһии буоллаҕа, көҥүл үрдүбэр үҥкүүлээн эрдэххит», — дии санаата да, бөтөн хаалла. Н. Апросимов. Үрдүгэр чохчойор кур. — кими эмэ кэрээнэ суох мэлдьи атаҕастыыр, муҥнуур-сордуур. ☉ Постоянно унижать, оскорблять кого-л. (букв. на нём испражняется)
[Күөх Көппө:] Бары мин үрдүбэр чохчойдохторой, миэхэ тойомсуйдахтарай. Суорун Омоллоон
Били Толоон уола Хабырыыс сүөһү умсар баҕайыта ини. Ол аайы мин үрдүбэр чохчойоро биллибэт. «ХС». Үрдүнэн ааһар (барар) — наар ким эмэ үрдүнэн буол, кинитэ суох буолума. ☉ Постоянно обрушиваться, наваливаться на кого-л. (напр., хлопоты, испытания)
Хас ыалдьыт, хоноһо — барыта мин үрдүбүнэн ааһар. А. Софронов
Урут мунньах наар Акулина Евстафьевналаах үрдүлэринэн ааһара. Софр. Данилов
Нэһилиэккэ ыытыллар хас тэрээһин, тойоттору көрсүү, атаарыы барыта мин үрдүбүнэн барара. «ХС». Үрдүнэн көтөр — туохтан эмэ кыһыйбытын-абарбытын киминэн эмэ таһаарар. ☉ Выместить свою обиду, злобу на ком-л.
Сүрэххэ-быарга мунньуллубут абаны-сатаны ханна тарҕатыаҕы билбэт буолбут дьон эмиэ кини үрдүнэн көтөллөр. Эрилик Эристиин
Ол Кыталыктаах таҥаратын дьиэтигэр олорор ороспуонньуктар түбэһэн эн үрдүгүнэн көтөөйөллөр? «ХС». Үрдүнэн күөх оту тэлгэтэн баран, түгэҕинэн үөдэни дьө- лө хаспыт — ис дьиҥин кистэнэ сылдьар, сирэй көрбөх. ☉ Лицемер, таящий злобу против кого-л. (букв. сверху настлавши зелёной травы, под низом бездну прорыл). Үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы, аннынан сур күүдээҕи аһарбат — бэргэнник ытар, тугу да аһарбат. ☉ Стрелять без промаха
Үрдүбүтүнэн үрүҥ чыычааҕы өрө көтүппэтэрбит, анныбытынан уһуктаах тумустаах сур күүдээҕи даҕаны аһарбатарбыт ханнык этэ диэн ытар дьон буолуохтаахтар. Н. Заболоцкай. Үрдүттэн саба быра- ҕан — ис дьиҥин билбэккэ, күдээринэ. ☉ Не вникая в суть дела
Сүбүрүнүтүөтү дьон үксэ, иһин-таһын ырыҥалаабакка, үрдүттэн саба быраҕан, байылыат олбохтоох, көтүтэр кынаттаах көҥүлбосхо олоххо холуу саныыр. «ХС». Үрдүттэн түһүмэ — кимтэн эмэ арахсан биэрбэккэ буулаа, салгыт, хал оҥор. ☉ Постоянно приставать к кому-л., надоедать, докучать кому-л. (букв. не слезать с кого-л.)
Ити буоллаҕына мин эһиги үрдүгүтүттэн, үүрэ иликкитинэ, сэттэтэ түһүөм. В. Яковлев
Сыҥааҕа тахсыаҕыттан, тос мааскатын ылыаҕыттан ыла Чиэппэрдээх Дьэллиги үрдүттэн түспэккэ, үрүт үрдүгэр соруйарын тосту уураппыта. «ХС». Үрдэ суох — туох да былаана, бэрээдэгэ суох, аҥар кырыытыттан (хол., тугу эмэ суох оҥор, кыдый). ☉ Беспорядочно, без разбора (напр., истреблять, уничтожать)
Ол билигин да хатыҥы, талаҕы үрдэ суох кэрдии туох аанньалаах үһү. П. Аввакумов
Саас куһу-хааһы, көтөрү туох да үрдэ суох кыдыйыы көтөр-сүүрэр эстэригэр тиэрдиэ. Булчуттарга к. Үрдэ суох хаһааҕа (баһаарга) киир- бит — күрүөтэ (күлүүһэ) суох окко (үпкэ) киирбит диэн курдук (көр күрүө)
Үрдэ суох хаһааҕа киирбит, таптаабытынан хоро таһар итинник ымсыы, иҥсэлээх дьон кытаанахтык сэмэлэниэх тустаахтар. «Кыым». Били дьахтар иҥсэтэ батарымына, киһи тахса сылдьыан тулуйумуна, оҕуһун кимиэхэ эрэ өлөртөрө охсон, үрдэ суох баһаарга киллэрэн чалбааттатара буолуо. «Кэскил». Үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу — көстөр дьүһүнэ мааны эрээри, иһэ (быһыыта-майгыта) түктэри куһаҕан, сидьиҥ. ☉ соотв. хорош лицом, да чёрен душой (букв. сверху — рысья шапка, снизу — грязная вода — о людях с обманчивой внешностью). — Киэбир, чолоҥноо, эн да үрдүҥ үүс бэргэһэ, анныҥ адьыр уу ини, — Бүөтүр Уйбаанабыс, хойохтоох санаата хойдон, харыс үрдээбиккэ дылы буолбут. «Кэскил». Үрүт күүстээх — дуоһунаһынан, солотунан туһанан дьоҥҥо бэйэтин санаатын соҥнуу сатыыр киһи. ☉ Используя своё превосходящее должностное положение, навязывающий своё мнение другим. Кини тойон буолан, үрүт күүстээх, ол иһин мин тылым, төһө да кырдьык буоллар, хаалар. Н. Григорьев. Үрүтүн үөһэ (үрүт үрдүгэр) — биири, этиллибити хос-хос (хатылаа, лэбэйдээ). ☉ Надоедливо, многократно (повторять одно и то же)
Бу курдук Ыстапаан Бэдэһиэйэп үрүтүн үөһэ саҥаран көмөлүйэн ыгыллан барда. Бэс Дьарааһын
Никон оччолорго, үгүс киһи мөрөйдөөһүнүгэр баһыттаран, өрүү биири үрүт үрдүгэр кэлиилии кэбэ туран, уус тыллаах Уйбаан тииһигэр үгүстүк кыбыллара. Н. Апросимов
Төрөппүттэр оҕоттон арахсыбакка хас күн аайы биири үрүт үрдүгэр этиэ суохтаахтар. Дьиэ к.

I
аат. Үүтүнэн иитээччилэр уонна дьахтар саҥа төрөөбүт оҕолорун эмтэрэллэригэр эмиийдэригэр үөскүүр маҥан өҥнөөх убаҕас. ☉ Белая жидкость, выделяемая грудными железами женщин и самок млекопитающих для вскармливания младенца, детёныша, молоко
Тыый, доҕоор, аччыктыахпыт диэтэҕиҥ дуу? Ол аҥаардас ынах үүтүнэн эрэ олоруохпут дуо? Күндэ
Сытынан дыргыйар Сылаас үүт барахсан, сыыйылла тыгыалыы, Күүгэнэ күрүлээн, Күүгүнүүр тыаһыттан Күндүнү булбаппын. Күннүк Уурастыырап
Ол тоҕо ити эрэйдээҕи өлөрдөҥүй? Улаатан төрөөтөҕүнэ үүтүн иһиэҥ буоллаҕа дии. Н. Түгүнүүрэп
♦ Үүт тураан — туох да кыһалҕата суох, олус чуумпу (олох). ☉ соотв. тишь да гладь
Үүт тураан үчүгэйдик олордулар. ПЭК СЯЯ
Үүт тураан олохтоох ыал. НАГ ЯРФС II
Үүт тураан олохторун аймаатылар. «ХС». Үүт турааннык — туох да кыһалҕаны билбэккэ, аймалҕана суох чуумпутук (олор). ☉ Совершенно спокойно, тихо, мирно (жить)
Үчүгэйэ диэн биллэн турдаҕа дии — ойоҕун, оҕолорун кытта дьиэтигэр-уотугар этэҥҥэ, үүт турааннык олоруута. Күннүк Уурастыырап
Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. [Алааппыйа:] Тукаам, тоҕо үүтүн тохпут оҕо курдук буоллуҥ? А. Софронов
Оҕонньор эмискэ, үүтүн тохпут оҕо курдук, куру-кэри туттан, кутаа аттыгар кэлэн хоҥкуллан турда. Софр. Данилов. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр — элбэх үүттээх, төрүөхтээх (ынаҕы этэргэ тут-лар). ☉ Молочная и плодовитая (о корове)
Хараххар үүт ыгыахтара (эн хараххар ким да үүт ыгыа) суоҕа көр харах. Кинээс Дьаакып биһикки харахпытыгар ким да үүт ыгыа суоҕа. А. Софронов
Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Суорун Омоллоон
Кийиит оҕобут диэн хараххар үүт ыгыахтара суоҕа. М. Доҕордуурап
◊ Үүт анна — үрдэ (сүөгэйэ) холбуллубут эбэтэр сэппэрээтэрдэммит үүт. ☉ Молоко после снятия сверху сливок или удаления из него жиров сепаратором, обрат
Оҕустар туруктара үчүгэй. Нуормалаах аһылыктарын таһынан гидропоннай үүнээйини сиэтэллэр. Үүт аннын иһэрдэллэр. «Кыым». Үүт көлүйэ фольк. — олоҥхоҕо айыы аймахтара, үрдүк айыылар сөтүөлүүр үүт күөллэрэ. ☉ В олонхо: молочное озеро, в котором купаются высшие божества
«Биһиги сөтүөлүүр үүт көлүйэбитигэр сөтүөлээн, суунан, салгылаан кэл», — диир эмээхсин. Саха фольк. [Хотун] Хонуу биитин курдук хонолдьуйан-хотолдьуйан, Үрүмэтийэн көрбөт Үүт көлүйэтигэр киирэн, Умсаах кус курдук Умсан таһыгыраата. П. Ойуунускай
Үүт кэрэ көр кэрэ. Быгык Хантаха ыһыахха үүт кэрэ аты миинэн кэлбит. Саха сэһ. I
Өйдүүр инигин, Онно үүт кэрэ атыгар бүк түһэн, Дьэбдьиэйэ көтүтэн кэлбитин. Н. Босиков. Сахалар түҥ былыр үрүҥ күҥҥэ тэҥнээх Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо анаан үүт кэрэ маҥан аты уматаллара үһү. КДЬА. Үүт умуһаҕа — ыаммытынан үүтү сойута (үрүт туруора) уурар оҥкучах. ☉ Погреб для хранения молочных продуктов
Оҕонньор үүт умуһаҕа хастар, хатыҥынан хаһыы мааччах оҥостор, биирдии буут истээх үс улахан туос ыаҕаһы тиктэрэр. Н. Неустроев
Остуоруйаҕа ойуулуулларын курдук, бур-бур буруолаах буор балаҕан ытыс саҕа тиэргэнигэр Тыаһыт ийэтэ, Маайа, үүт омуһаҕын таһыгар чабычахтаах үүтүн холбуйа турара. Л. Попов
Үүт сыата көр сыа. «Бэйикэй, күннээн эриҥ, үүккүт сыатын бырыһыана намыһах буоллаҕына, тугу хоргутуоххутуй, биллэртиэм», — диирэ Гера. П. Аввакумов
Үүт сыата — бородууксуйа табаарынай сыаннаһын сүрүн көрдөбүлэ. «Кыым»
Кини ынаҕы ыырыгар бастаан икки илин эмиийин, онтон икки кэлин эмиийин тардыалыыр. Маннык ньыма үүт сыатын үрдэтэрин наука быһааран турар. ҮБНьТ. Үүт- тээх от — үүт курдук үрүҥ өҥнөөх дьааттаах симэһиннээх от үүнээйи. ☉ Молочай двуцветный. Чуолаан ыллахха, үүттээх от иирии, арамачыыс, илиистик курдук ыарыылары, ону тэҥэ тирии үөнүн, ыарыылаах чэри уонна араас мэҥи эмтииргэ туттуллар. МАА ССКОЭ. Үүтүнэн иитээччилэр зоол. — оҕолорун эмиийдэрин үүтүнэн аһатан, улаатыннарар харамайдар. ☉ Животные, вскармливающие детёнышей своим молоком, млекопитающие
Үүтүнэн иитээччилэр тоноҕостоохтор кылаастарын ордук уустук оҥоһуулаахтара. ШВФ З
Хайа баҕарар үүтүнэн иитээччилэр сүрэхтэрэ түөрт хаамыралаах: икки ытарҕалаах, икки кутуйалаах. ББЕ З
Үүтүнэн иитээччилэр бөҕө уонна имиллэҕэс тириилээх буолаллар. «ББ». Үүт үрдэ — ыаммытынан үүт умуһахха хонон тымныйдаҕына, үрдүгэр мунньуллар сүөгэйэ. ☉ Сливки на цельном молоке, охлаждённом в прохладном месте (напр., в погребе)
Үүт үрдүн холбуйан сарсыарда аайы ийэлэрэ күөрчэх ытыйара. У. Нуолур
Көрүүй, ийээ, билигин даҕаны Кыынньар кымыһын уохтааҕын сөхтүм, Үрүҥ илгэни түстээри аны Үүтүҥ үрүтэ элбэҕин көрдүм. И. Егоров
др.-тюрк., тюрк. сүт
II
аат. Тугу эмэ курдаттыы тахсар эбэтэр анаан хаһан оҥоһуллубут хайаҕас, дьөлөҕөс. ☉ Дыра, проём или специально сделанное в чём-л. отверстие. Куонньай үүтэ
□ Даарыйа эмээхсин Микиитэлиин кыттыгас халандаар хаптаһыннаахтар
Хаптаһыннарын ортотунан сэттэ төгүрүк үүт кэккэлэспит: ол нэдиэлэ хонуктара. Амма Аччыгыйа
Кынчаайап сиэрдийэни суллуу суора-суора, Остуолба үүтүгэр симэр. С. Васильев
♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла көр баҕана
Барар сиргит баҕана үүтэ буолан бараннын, кэлэр суолгут кэлии үүтэ буолан бүөлэннин. Н. Якутскай
Барар сирэ баҕана үүтэ буолан, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолан санаа бөҕөҕө түһэн олордоҕуна. аны ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
Үүттээх өттүктээх, аһаҕас сарыннаах киһи көр аһаҕас. Үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ). Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Үүт харахха — оруобуна, сөрү-сөпкө. ☉ соотв. не в бровь, а в глаз
Оҕонньор барахсан бу тойооску маннык буолуоҕун үүт харахха да этээхтээбит эбит. И. Федосеев
[Дьэргэ] «Оо, кырдьык, соҕотохто холорук туран, хаары өрө ытыйан эрдэҕинэ, ууга эрэ баар буолан хаалбыппыт», — диэбитин итэҕэйэннэр, ойуун үүт харахха көрбүтүн сөхтүлэр. «ХС»
Тэҥн. уот харахха. <Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна. Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
«Чэ, ээх, аргыый бэлэстэт!» — Ира кыһыытыттан хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. А. Фёдоров
◊ Үүт бүтэй көр бүтэй II
Ити кэннэ бу турар оҕо киһи аата-суола кимий диэтэххинэ, Үс үүт бүтэй үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолан диэн ааттаах киһи буолар. Ньургун Боотур
Бэйэтин кыанар киһи этэ. Үс үүт бүтэйи оонньуу-күлэ тайаммакка эрэ ыстанан дэгэс гынара. «ББ»
Үүт им көр им II. Алта хаардаах маҥан ат, уҥа кулгааҕар үүт имнээх. «ХС»
Үүт күрүө көр күрүө. Үүт күрүө ааныгар бороҥ ырбаахылаах, эмиэ оннук өҥнөөх хортууһу иҥнэри тардыммыт киһи кэлэн тохтоото. А. Сыромятникова
др.-тюрк., тюрк. үт, үд