үссэн диэнтэн атаах. Тугу-тугу үссэнээхтээбиттэрэ буолла? Ким билиэй?! «ХС»

үссэннэр диэнтэн атаах. Бүгүн ийэлэрэ оҕолорун тугунан үссэннэрээхтээбитэ буолла. Болот Боотур

үссэн диэнтэн дьаһ
туһ. Сарсыарда оҥолону түҥнэри ытан, ытын үссэннэрдэ, бэйэтэ биир бааҥка хаппыысталаах эриллибит эти охсон кэбистэ. СЮ ЫБ

даҕ., кэпс. Туохтан эмэ арыый обургу. ☉ Чуть больше чего-л.
Соҕуруу тыа саҕатыгар үүнээйиттэн эрэ мэнэкэ туруору балаҕан көһүннэ. Софр. Данилов
Киэһэ испиискэ эрэ хоруопкатыттан мэнэкэ килиэп туоматын кытта сылбархай ууну үссэммитэ. Е. Неймохов
Ол иһэн уулусса ортотуттан булан ыллым — испиискэ хаатыттан эрэ мэнэкэ болокунуоту. С. Федотов

туохт., кэпс. Ханна эрэ бараргын ыраах дии санаа, ыарырҕаа. ☉ Считать что-л. слишком далеко расположенным, обременительным, неудобным для себя
[Чүөчээски] Оройуоҥҥа барыан ырааҕырҕаабыта. Суорун Омоллоон
Ыал дьон ырааҕырҕааннар күнүскү чэйдэригэр дьиэлэригэр кэлбэккэ, балыыһа куукунатыгар үссэнэ түһэн ылаллар. КАА АСС
Хочо отделениетын суоппардара ардыгар алдьаммыт аатыран, ардыгар ырааҕырҕаан быйыл сайын сэппэрээтэрдэммит үүтүнэн букатын кэриэтэ хааччыйбатылар. КН ПБ

сыһыан эб. Аат тылы кытта туох эмэ мөлтөҕүн, кыратын, көстүүтэ суоҕун бэлиэтиир. ☉ В сочетании с существительными подчеркивает незначительность, невзрачность, несущественность кого-чего-л.
Бөрөскүөптэр малларын дуомун уонна икки кыра оҕону биир сыарҕаҕа тиэйбиттэр. Болот Боотур
Эһэм оҕонньор ханнык эрэ үөрэх дуомнаах киһи этэ. Н. Заболоцкай
Киэһээҥҥи аһылыктарын дуомун үссэммитэ буолаат, түүн бултуу тахсарга сүбэлэһэллэр. М. Попов
△ кэпс. Сороҕор аахайбат буолуу, сэнээһин дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает оттенок пренебрежения, презрения
Улахан убайбыт дуома быйыл Москваҕа балай эмэ тиэстэн ахан биэрдэ. Н. Лугинов
Ол эрэйдээх төрөппүт уолун дуомуттан Ньууккаттан, оҕотун туһугар көрдөһө бардаҕа буолуо. С. Ефремов

даҕ., кэпс.
1. Уута олус элбэх, аһара убаҕас (ууга буспут аһы этэргэ). ☉ С большим количеством воды, очень жидкий, водянистый (напр., о каше)
[Балыыһаҕа] күнүһүн урут сирэр тэриэлкэ быһаҕаһа судураай мииммин сыбырҕатабын. Н. Габышев
Ыйга биирикки килиэби сиэтэххэ сүрдээх сонун кэпсээн оҥостоллоро, үксүн судураай хааһынан үссэнэн сылдьарга тиийиллэрэ. «ББ»
Интэринээт иитиллээччилэригэр хараҥа күннэр үүммүттэрэ, астара-үөллэрэ татымсыйан, уу судураай хааһыларын да күҥҥэ биирдэ сиир буолан барбыттара. Кустук
2. көсп. Биир тэҥэ суох олохтоох, буккул-тэккил; албын-көлдьүн буолбут (киһи). ☉ Непутёвый, запутавшийся; нечестный (о человеке)
Кини хара албын, судураай киһи эбит. С. Никифоров
Биһиги сахалар биир олоххо олорор, оччо судураайа суох көнө, көрсүө дьоммут. «ХС»
Сорох дьыл сүүйэн, сорох дьыл сүүйтэрэн киирэр судураай киһи. «ХС»

дук гын - 1) эмискэ тугу эмэ ылаары, уураары гыммыт курдук илиигин уунан иһэн тохтот. ☉ Потянуться рукой за чем-л. и резко отдернуть ее назад
Томмот, дорооболоһоору дук гынан иһэн тохтоото. Софр. Данилов; 2) кими-тугу эмэ илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ таарый. ☉ Прикоснуться к чему-л. рукой или дотронуться до когочего-л. каким-л. предметом, ткнуть. Күтүр Эмээхсин Тыгыны отоохоон батыйатынан дук гынна. Саха сэһ
1977
Оҕонньор эһэни сытыы чохороонунан дук гынар. Далан; 3) көсп. кимиэхэ эмэ тугу (туохтан) эмэ кыратык бэрис, бэрсэ түс. ☉ Немного поделиться чем-л. с кем-л.
Чыларовтар түҥ тайҕа тугу дук гынарынан үссэнэн олороллор. В. Протодьяконов
Саллар-сааһым, үллэр-үйэм тухары бу Бааччах Үөһэ дэнэр эбэм дук гынан биэрбит көмүс хатырыктааҕынан аһаан-сиэн олоробун. С. Тумат
Уолчааҥҥа, син биир эмэ киһи алтан харчыны биитэр килиэп тоорохойун дук гынар эбит. ӨӨККҮ

аат.
1. Үрүҥ ас иһиккэ хаалар салааһына, иһит эркинигэр убаҕас олорон хаалбыт кирэ. ☉ Остаток молочной пищи, слой, остаток пищи на стенках посуды
Чаҥкычаҕы дьаабылаабыт, Туйахха тууһурбут, Көлбөҕүнэн көппөйбүт, Үүтүнэн үссэммит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бөлөнөхпөр бөлүөхпүккүн, көлбөхпөр көтөҕүллүбүккүн уйбатаххын дии, быһыыта, дьабыан! Суорун Омоллоон
Күөх ууну чаанньыкка кыынньаран, «Көлбөҕүн көппөтөр» дэһэллэр. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ кирэ, дьайа, куһаҕана. ☉ Что-л. нечистое, гадкое, отвратительное
Ааспыт тыһыынчанан үйэ дьэбэрэлээх көлбөҕүттэн Сирбитин ороон санныбытыгар сандаарпыппыт. Агидель к. Үтүөнү эрэ миэхэ саар оҥорорго бэлэмэ, Үллүктүү түһэр хаар курдук, бэлэхтэрэ дэлгэмэ — Күндү миэхэ дьоллоох сааһым көлбөҕө суох ол кэмэ! Ш. Руставели (тылб.)
3. көсп. Уопсастыба сирэр, үөҕэр киһитэ. ☉ Непризнаваемый, отвергаемый обществом, презренный человек, изгой
Билиҥҥи тылынан эттэххэ, уопсастыба көлбөхтөрө мустар сирдэригэр ордууланарым. Онно күүстээх уонна харчылаах эрэ буолуохха наада. И. Федосеев
Кэлэйбитим мин Көрө түһээтин, Күлүккэ хаптаҥныыр, Көлбөхтөртөн, Сиргэ тиийэ тоҥхойор, Сибигинэйэн кэпсэтэр Сирэй көрбөхтөртөн. В. Алданскай
ср. монг. хөлхөг ‘тина’

I
сыһыан т. Саҥарааччы туохха эмэ күүһүрдэр-чорботор сыһыанын көрдөрөр (эбиитин). ☉ Выражает усилительно-выделительное отношение говорящего к чему-л. (тем более, к тому же, ведь)
Күн да кылгас, туома бэйэҥ да тиэтэйэриҥ буолуо. Суорун Омоллоон
[Дьөгүөрүскэ] тыйыс санаалаах киһи буолбатах, туома кини миигин кыра эрдэхпиттэн билэр. Н. Заболоцкай
Улуу Күөллээххэ …… табаларбынан бэйэм тириэрдиэм. Туома онно бэйэлээх-бэйэм кыыһым олорор. «ХС»
II
көр дуома
Ийэ туома буолан оҕолорун аһатаары, оҕо туһугар ууга-уокка киирэ сылдьаахтаатаҕа. Далан
Ардах сытытан, сиидэс ырбаахытын туома этигэр сөрүөстэн, тыбыстымныынан хаарыйар буолла. М. Доҕордуурап
Сорох күн биирдэ эрэ хара килиэп туомун үссэнэн баран үөрэнэр, үлэлиир түбэлтэлэр бааллара. Н. Кондаков
♦ Бар туома (дуома) көр бар I
Онно [куорат оскуолатыгар] саха тыла бар туома эрэ баара. Суорун Омоллоон
Сеня барытын бар туомун, киһи хараҕын баайан оҥорор. Н. Босиков