кумахтый диэнтэн хай
аата. Кумахтыйыыны утары охсуһарга үтүмэн үлэни үлэлииргэ, халыҥ харчыны хамсатарга тиийэҕин. ГКН КК

үллүктээ диэнтэн холб. туһ. Үрүмэ көмүс былыттар Үтүмэн-быдан алларанан, Үрүҥ-сахсас баатаны Үрэйэ-тэлгии тарпыттыы, Үллүктэһэн хааллылар. С. Васильев

арҕар диэнтэн атын
туһ. Саха сирин үтүмэн элбэх хостонор күндү кылаат баайдара Сэбиэскэй Ийэ дойду туһатыгар бииртэн биир утум-ситим арҕарыллан, арыллан иһэллэр. «ХС»

сыһ. Үтүктэр курдук, үтүктэргэ маарынныырдык. ☉ Подражая кому-чему-л.
Өкүүчэ аһыытын үтүктэрдии, Үтүмэн күн сирин эрэйин үөтэрдии, Бырдах дыыгыныы-сулана ытыыр. Былыт ыраах санньыардык ыллыыр. С. Васильев

I
сыһ., кэпс. Үтүмэн үгүстүк, киһи сөҕүөн курдук элбэхтик. ☉ Изобильно, обильно. Быйыл бу бааһынаҕа бурдук айыылаахтык үүммүт
II
сыһ. («й» мурун дорҕ.)
1. Айыыны-буруйу оҥорордуу, айыыга киирэрдии; сиэри-майгыны, итэҕэлгэ олоҕурбут бобуулары кэһэрдии. ☉ Греховно, грешно (говорить, поступать)
Айыылаахтык оҥостунар киһи. ПЭК СЯЯ
2. Ыардык, хараҥатык, дьулааннаахтык (буруйу оҥоруу). ☉ Тяжело, страшно (о совершенных преступлениях).

даҕ. Олорор, иитиллэр сириттэн, дьиэтиттэн-уотуттан арахсыан баҕарбат, онно олус убаммыт (киһи, сүөһү туһунан). ☉ Предпочитающий не отлучаться из дому, очень домашний (о человеке, животном)
Оҕом дьиэмсэх буолан, төһө да ыраах сиргэ үөрэннэр, куруук кэлэ турар.  Үтүмэн үрүгэн, үчүгэй сытымсах, Өрүүтүн дьиэмсэх Үтүө ыт тахсыа! Р. Баҕатаайыскай
Ынах олус дойдумсах, дьиэмсэх буолан, төрөөбүт-үөскээбит алааһыттан букатын да кэриэтэ тэлэһийбэт. В. Ойуурускай

күлүпүчүй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. [Куралай Кустук] тохтоон, оҥостон одуулуу сатаата да, уот уотунан ыраах кылаҥныыр, ап-хомуһун эбитэ күөх өҥүнэн буоллар күлүпүчүҥнээн, өр буолбакка, сүтүө эбитэ ини. Д. Апросимов
Биһиги …… үтүмэн үйэлэргэ биирдэ эмэтэ күп-күөх уотунан күлүпүчүҥнээн, быһыта сургуйан ааһыахпыт! Д. Апросимов

сыһ. Суукка ханнык да кэмигэр тохтообокко. ☉ День и ночь, и днем и ночью, сутки напролет
Мин даа сааһым тухары күннэри-түүннэри кэриэтэ үрүҥ-хара көлөһүммүн тохпохтоотум ини, суох ини, син биир уһун соннонуох быһыым көстүбэт. Суорун Омоллоон. Үрэх аайы, алаас аайы Үтүмэн киһи үлэҕэ тахсан, Оскуола, баланыысса дьиэлэрин, Улахан кулууп бэртэрин Күннэри-түүннэри туттулар, Күндээрдэн-дьэргэтэн истилэр. С. Васильев

1. даҕ. Элбэх, үтүмэн ахсааннаах. ☉ Имеющий известное, определённое количество, сколько-нибудь чего-л.
   Ону [табаары быһа ылыыны] этэн көрдөххө, бэйэлэрэ эргиэҥҥэ үлэлииллэрин, оччолоох сыралара-харалара барарын өҥнө, кыыһыра кэлэллэр. М. Попов
2. сыһ. суолт. Соччо, соччотук. ☉ Столь, настолько, так. Оччолоох ыксыыр буоллаҕына. Оччолоох кыһаммат буоллаҕа. Оччолоох туох да суох
   □ Оннооҕор от кыраабылын сатаабаккыт
   От кыраабыла диэн эмиэ оччолоох уустук сэп буолаахтыа дуо?! Амма Аччыгыйа

даҕ. Үтүмэн элбэх, баһаам. ☉ Большой, крупный (напр., о деньгах)
[Кэмпэндээйи] тууһа да үллүмэр, сирэ да тэйиччи, онон эрэй тиллиэ. У. Нуолур
Дэлэҕэ да өбүгэлэрбит өтөх ото ырааһа, үллүмэрэ бэрдин иһин эт от диэн ааттыахтара дуо? «Кыым»
Үллүмэр харчыны эккирэтэ сылдьар дьон, бу дьиэ өрөмүөнүн харчытын оҕотугар харахтара туолбатаҕа чуолкай. СН ЭСЭ