I нареч. диал. ничего, сносно; ыалдьааччы аҕай эбит оказывается, больной чувствует себя сносно; аҕай эрэ так себе; ни плохо, ни хорошо.
II частица 1) выражает степень признака а) довольно, изрядно; оргууй аҕай довольно тихо; син аҕай довольно сносный; б) чуть, немного, несколько; үтүө аҕай ему чуть получше (о больном); аҕай-аҕай ничего, сносно; так себе; ср. соҕус; 2) усиливает знач. предшествующего cл.: аатыран аҕай сылдьар он находится в зените славы; ыксаабыт-ыгылыйбыт аҕай он страшно волнуется и торопится; төбөм аҕай ! ой, как сильно болит голова!; доҕорум аҕай диэбит киһим я его всегда считал своим большим другом; ср. ахан ; 3) имеет выдел.-усил. знач. с оттенком порицания, употр. обычно с личн. мест.: мин аҕай дэнэҕин думаешь, только ты такой хороший (букв. "только я такой хороший" думаешь, т. е. много о себе мнишь); биһиги аҕай буолбахтаабыккыт тогда вы много о себе воображали; 4) выражает временную и пространственную близость происходящего только что; как только; бу аҕай кэллим я только что приехал; итини барыан аҕай иннинэ эппитэ он об этом сказал перед самым отъездом; соторутааҕыта аҕай бааллара они были совсем недавно; они только что были; аттыгынан аҕай ааспыт он прошёл совсем близко от тебя; олороллорун аҕай кытта как только они сели; 5) выделяет, подчёркивает высказываемое: кинини кытары булчут аҕай барыта сөбүлэспит с ним согласился каждый охотник.

1. хороший || хорошо; үчүгэй киһи хороший человек; үчүгэй буолуо этэ было бы хорошо; кини үчүгэй сүрэхтээх у него доброе сердце; бары үчүгэйи баҕарабыт желаем всего доброго; уолаттар күүстэринэн , кыргыттар үчүгэйдэринэн аатыраллар юноши славятся силой, девушки — красотой; 2. модальное сл. ладно, хорошо; үчүгэй , ыытыам ладно, пошлю; чэ , үчүгэй , биллиннэр ну, хорошо, и пусть знают.

I
сыһ., кэпс. Оччо куһаҕана да, үчүгэйэ да суох, ортотунан. ☉ Нехорошо и неплохо, посредственно; опасно, терпимо. Олоруубут аҕай
□ Киниттэн хайдах сылдьарын, олорорун туһунан ыйыттахха, халымалыы «аҕай» диэн саҥа аллайыаҕа. «ХС»
[Сүлүгүрэс Сүөдэр:] Эһиги туох-хайдах олороҕут? [Бырдаахап:] Олоруубут аҕай. Эһиги ыаллар, саҥа атыыһыттар куораттан тахсаннар, күннээн олордоххут дии. Н. Неустроев
II
эб.
1. Предмет, хайааһын бэлиэтин эбэтэр хайааһыҥҥа, предмеккэ бэйэтигэр мөлтөтөн, намтатан биэриини биитэр сыһыаннаһыыны көрдөрөр (даҕ., сыһ., туохт. ф-рын, аат. (сэдэхтик) уо. д. а. кытта тут-лар). ☉ Выражает ослабление, пониженную оценку признака предмета, действия или самого предмета и действия (употр. с прил., нареч., ф-ми гл., имен сущ. (редко) и т. п.)
Эн онно аҕыйах аҕай аста суулаан, баайан баран, оннугар ууран кэбиһээр. Суорун Омоллоон
Аана нэһиилэ аҕай өйөнөн олорор, баһын бөрүкү кыаммат буолбут. Күндэ
Учууталлар үчүгэй сыананы туруоруохтарын туттуналлар, бүтэн хаалыа диэбиттии харыстаан аҕай туруораллар. Н. Лугинов
2. Хайааһыны, бэлиэни, араас иэйиилээх сыһыан дэгэттээн (хомойуу, сөҕүү, омуннааһын, ордугурҕааһын уо. д. а.) күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает усиление действия, признака предмета с различными модально-эмоциональными оттенками (сожаление, изумление, преувеличение, зависть и т. п.)
Арыгы истэр тухары дьону-сэргэни былырбылыргыттан билиҥҥэ диэри алдьатта аҕай. Далан
Кини бэйэтэ даҕаны уһун умнас суолун, киэҥ тайҕаны быһа санныгар быыкаайык матаҕа сыыһа сүгэһэрдээх сылдьыбыта аҕай. А. Сыромятникова
Күнүскүнэн эбэ өрүс хобордоон, көмүөлэ көтөҕүллээри ыксаабыт, ыгыллыбыт аҕай этэ. П. Филиппов
Биэс киилэлээх биэдэрэтэ Биэрэҥэлээн аҕай биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Дьэ, оҕолоор, дьүкээбил уота умайан күүдэпчилэнэн аҕай эрэр. Н. Якутскай
Ыраас аҕай сүрэхтээх, көнө аҕай майгылаах киһи. ПЭК СЯЯ
Ситиннэ ыстанан тахсан үчүгэй аҕай талаҕынан курбуһуннарбыт киһи билиэ этилэр. С. Ефремов
Бу сайыҥҥыттан түүлээҕинэн төһө аҕай табаары атыыласта, доҕоор? Күндэ
Балык да бу манна баар аҕай. «Кыым»
△ Арыт бу суолта ини, ньии эбиискэлэринэн күүһүрдүллүөн сөп. ☉ Иногда данное значение усиливается частицами ини, ньии
Доҕотторум тустара диэн Муҥнанным аҕай ини. Саха нар. ыр. II
Хайҕахтаах хара быарым Хамсаатаҕын аҕай ньии... П. Ойуунускай
3. Тардыы сыһыарыылаах ааттары кытта саҥарааччы этиллэр предмети ураты сыаналаан, чугастык санаан иэйиилээхтик чорботон этэрин көрдөрөр. ☉ С именами существительными в притяжательной форме выражает эмоциональное выделение предмета речи, с отношением к нему как к особо ценному и дорогому. Оо, оҕом аҕай, хайдах сылдьара буолла
□ Уолум миигин иитиэ, Уолум аҕай! — диириҥ. Амма Аччыгыйа
Доҕорум аҕай диэбит киһибин көрүстэхпинэ, бэрт дэҥҥэ кэпсэтэр. «Кыым»
4. Тардыы сыһыарыылаах киһи ыалдьар сирдэрин ааттарын кытта ыарыыттан суланыыны, үҥсэргээһини көрдөрөр. ☉ С притяжательными именами, обозначающими части тела, выражает сетование, жалобу на боль
«Баһым аҕай!»— диэн эмээхсин сотору-сотору улаханнык ынчыктыыр. «ХС»
Аай-аайбын! Ыый-ыыйбын! Абытайбын-татаппын! Икки чараас кургумум аҕай... Икки балык этим аҕай... П. Ойуунускай
Баҕайылар баара, син дьэ, Барар күннээх эбиттэр. Күүттэрэн да биэрдилэр, Көхсүм аҕай, айыы-айа! Күннүк Уурастыырап
5. Этиллэр предмети хааччахтаан, чорботон саҥарыыны (үксүгэр сэмэлиир-сиилэһэр дэгэттээх) көрдөрөр (сорох солб. аат. уонна ахс. аат. кытта тутлар). ☉ Выражает ограничение и выделение (чаще всего с оттенком осуждения и иронии) предмета речи (употр. с нек-рыми мест. и сущ.)
Ону аҕай күүтэн, төттөрү-таары аалса сылдьыбыт дьон, иһирдьэ кутуллубутунан бардылар. Н. Заболоцкай
[Арыгы:] Бардам баайдар маҕаһыыннарыгар киирэн Бастыҥ атыы …… Ньуур туттуу мин аҕай буолтум. С. Зверев
Ол, бу төһө эмэ үйэ-саас тухары кини аҕай киэнэ буолан, турбута. Күндэ
Эчи, уоллара «Волганан» аҕай хатааһылыыр. «ХС»
△ Мин, биһиги диэн сирэй солбуйар ааттары кытта бэйэни эрэ билинии, киһиргэнии дэгэттэнэр. ☉ С личными местоимениями я и мы имеет оттенок бахвальства
Онон фронтовик кэргэнэ мин аҕай баарбын диэн, Харытыай үҥсэргээн былдьаһа-тардыһа сатаабатах. Софр. Данилов
Киһи аймахха кэрэхсэппит …… Уол, кыыс аймаҕы кытта орооспут Мин аҕай этим, эминэ туомуй! С. Зверев
Биэс-алта ходьоччу хоһоону Бэчээккэ быктараат, Бэйэҕин бэлиэтээн Мин аҕай дэнимэ. Күннүк Уурастыырап
6. Бириэмэ, миэстэ дьөһүөллэрин кытта туттуллан күүһүрдэр дэгэттээх чопчулуур, чуолкайдыыр суолталанар. ☉ Употребляясь с послелогами времени и места, выражает уточнение, конкретизацию с оттенком усиления
Биһиги, сахалар, өйбүтүн-санаабытын саҥардыыттан аҕай бэттэх кумааҕыга суруйар литератураланан эрэбит. Күндэ
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии иннинэ аҕай Аркадий Гайдар «Тимур уонна кини хамаандата» диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
Тутуу иниспиэктэрэ Петр Панкратович манна мин иннибэр аҕай сынньана кэлбит эбит. Н. Заболоцкай
Боруом биһиги иннибитинэн аҕай ааһар. Н. Якутскай
Таас, туус дьапталҕаларын үөһэ өттүнэн, сыыр хааһын аҕай аннынан туох эрэ хайаҕас чөҥөрүйэн көстөр. И. Данилов
7. Бириэмэ сыһыатын кытта хайааһын адьас соторутааҕыта, олох субу буоларын көрдөрөр. ☉ С наречиями времени выражает, что действие совершено совсем недавно, буквально сейчас (только что)
Кинилэр ол моһуогуруулара күн бэҕэһээ аҕай буолбута. Н. Заболоцкай
Бүгүн аҕай үргэммит дьэдьэн тэриэлкэни өрөһөлүү тэтэрэр. Болот Боотур
Билигин аҕай үлэлии олорбут устудьуоннар, ити кэтэһиилээх тиһэх чуораан күүтүүлээх үтүө сураҕы аҕалбытыныы, үөрэ түстүлэр. Н. Лугинов
8. Сүнньүнэн -аары сыһыарыылаах сыһыат туохтууру, -ыахча формалаах сыһыаты кытта хайааһын субу аҕай буолаары гыммытын көрдөрөр. ☉ В основном с деепричастиями на -аары, с наречиями на -ыахча выражает действие
Өксүүнньэ эт-этэ аһыллан, ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ
Мантан төннөөрү аҕай турбутум. И. Егоров
Хабырыыс ийэтин моонньуттан кууһар, кини хараҕыттан уу-хаар баспыт, ытыахча аҕай буолбут. Н. Якутскай.
△ Кытта дьөһүөлү, бириэмэ салаа этии кэпсиирэтин кытта тутаах этии хайааһына олох тута, тилэх баттаһа буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляясь со сказуемым придаточного времени с послелогом кытта, выражает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения
Ыһыы үлэтэ бүтээтин аҕай кытта, нөҥүө күнүгэр нэһилиэк Сэбиэтин пленумун оҥорбуппут. А. Бэрияк
Аһаҕас аанынан киһи күлүгэ барыс гынарын аҕай кытта, оттоох күрүө таһыгар уолчаан сүүрэн кэллэ. Л. Попов
♦ Аат аҕай харата көр аат <эрэ> харата
Кыыс саҥа хоту аат аҕай харата эргиллэн, киһини букатын улахаҥҥа уурбатахтык көрөн аһарда. Н. Заболоцкай
Ата хаартан, тыалтан чачайбычча аат аҕай харата сүөдэҥниир буолан барда. «ХС»
Оҕустар оргууй аат аҕай харата алтахтыы турбуттар. «ХС». Кини (кинилэр, мин) аҕай буол — киһиргээ, олус бэрт буола сатаа. ☉ Слишком выставлять себя, хвастать
Гоша эмиэ кини аҕай буолан, саамай улаханын кини быһаарбыттыы, аҕылыктанара. Н. Лугинов
[Дьаакып:] Чэ үчүгэй. Бассабыыктаан, кинилэр аҕай буолан хантаарыҥнаспыт амтаннарын билиэхтэрэ. А. Софронов
Олус өрө ыстаммакка, мин аҕай буолбакка, сытыарытык сылдьар да киһи, бука, остуорастаан айаҕын ииттиэ эбитэ буолуо ээ?! Л. Попов. Санаа аҕай (курдук, кэриэтэ) — арыый да, бэрт кыранан. ☉ Чуточку, немного (кто, что уступает кому-чему-л. в чем-л.)
Иван Никифорович кинитээҕэр уҥуоҕунан санаа аҕай намыһах, ол оннугар туоратынан быдан бысхаҕар. Н. Гоголь (тылб.)
Манна тумана санаа аҕай сэллээтэ буолан баран, уонча миэтэрэ таһынан киһи тугу да көрбөт. В. Яковлев
Киэһэ билэр учууталыгар сылдьан бэрэбиэркэлээн көрбүтэ, үөрэҕиттэн кыратык санаа аҕай кэриэтэ хаалбыт. Н. Заболоцкай
◊ Манан аҕай (буолбат, буолбатах) — кыра көннөрү, чэпчэки буолбат, судургу (буолбатах). ☉ Не так-то легко, просто (делать такое)
Күннүктээн ууну уймуур манан аҕай дьыала буолбатах. И. Федосеев
Баай мунньуллара манан аҕай буолбат. А. Сыромятникова. Хайыы аҕай түөлбэ — хайыы- ´ үйэҕэ, хайыы сах. ☉ Уже, давным-давно
Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай. Хатан тимир собуот Хара лаахтаах көлөһөтө Хайыы аҕай кэлэн хап-сабар хамсанна. Саха фольк. Холоон аҕай (аҕайдыҥы) — мөлтөх, куһаҕанныҥы. ☉ Слабый, плоховатый. Кини да холоон аҕай киһи этэ
□ Чэ, чэ, оҕонньоргут да холоон аҕайдыҥы. «ХС»

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

1. даҕ. Орто таһымтан хайа эмэ өттүнэн, хайа эмэ хаачыстыбатынан ордор, чорбойор, туйгун таһымыгар тиийбэт. ☉ Имеющий качество между средним и отличным, хороший
   Оҕонньор буоллаҕына, биир үчүгэй дьыаланы бүтэрдим диэн, санаата-оноото суох арыылаах килиэби мотуйбутунан барда. П. Ойуунускай
   Онон оҕом, иним, кырдьык, үчүгэй киһи үөскээн эрэр эбит. Эрилик Эристиин
   Бастатан туруорбут Баараҕай сорукпут — Үчүгэй үүнүүнү хостуурга, Үгүһү өлгөмнүк оруурга. Күннүк Уурастыырап
2. аат сыһыан т. суолт. Саҥарааччы сөбүлэһиитин көрдөрөр (сөп). ☉ Выражает согласие говорящего с собеседником (хорошо, ладно)
   Чэ, үчүгэй, барыллыа. Күндэ
   Үчүгэй, ол эрээри кини тэрийиитинэн бу ситиһилиннэ. М. Доҕордуурап
   △ Этиллибит санаалары саҥарааччы сөбүлээһинин, хайҕааһынын көрдөрөр. ☉ Выражает чувство удовлетворения, одобрение предшествующих мыслей (хорошо)
   Чэ, үчүгэй. Хата, ыл чэйгин ис. Суорун Омоллоон
   Чэ, үчүгэй, Кинилэр Маарыкчааҥҥа бассабыыктар баалларын биллиннэр. Эрилик Эристиин
   Аргыстыы эбиппит. Үчүгэй. Аргыыйдык хаамсыах дуу! С. Данилов
   ♦ Үчүгэй эркиннээх — дьоҥҥо үтүөнү эрэ аҕала, оҥоро сатыыр (киһи). ☉ Влияющий на людей только с хорошей стороны, оказывающий хорошее влияние. Кини үчүгэй эркиннээх киһи этэ, куһаҕаҥҥа тэбиэ суоҕа. Утар. куһаҕан эркиннээх
   ср. халх. үдьэхэлээ ‘красивый’

эб., сыһыан т. Саҥарааччы ханнык эмэ түбэлтэни, хайааһыны сөбүлээбэтин этэр санаатын бигэргэтии быһыытынан биллэрэрин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение говорящим какого-л. факта, действия. Нохоо, мэниктиирин үчүгэй аҕай, киирэҥҥин дьиэни сууй. Түүнү быһа үҥкүүлүүллэрэ үчүгэй аҕай, биир түүн утуйбатахтарына туох да буолуохтара суоҕа
□ Күн ыраахтааҕыны көмүскүүргүт үчүгэй аҕай дии, уонна баран, бэйэҕит оҕолоргут саллаат буолаллара кэллэҕинэ, үүт-аан көстүөҕүнэн куоттара сатыыгыт. М. Доҕордуурап

сыһ., кэпс. Оччо куһаҕана да үчүгэйэ да суохтук, кэминэн, ортотук (хол., олор). ☉ Терпимо, сносно, удовлетворительно (напр., жить)
[Даайыс:] Мин да аҕай-аҕайдык олоробун. Эрдээх аатыран сылдьабын, эн кими кытта кэллиҥ? А. Софронов

a. good; үчүгэй-үчүгэй a. very good; үчүгиий-үчүгэй a. very very good; үчүгэйдик adv. well