туохт. Буоскаҕа маарынныыр турукка тиий (бурдук туораҕа ситэри буһан кытаатыан иннинээҕи туругун туһунан). ☉ Достигать восковой спелости (напр., о зерне)
Туораах ситиитин үс суол турукка: үүттүйэ, буоскатыйа уонна ситэри буһууга — араараллар. КВА Б
Буоскатыйбыт буһууга бурдук отун умнаһа, сэбирдэхтэрэ саһараллар. СОТ

туохт.
1. Тилэри астанан, муҥутаан бус (үүнээйи аһын туорааҕын этэргэ). ☉ Наливаться, созревать (о плодах и зерне)
Саргылаах хадыһалар Саарба кыыл Самыытын түүтүн курдук Саарыгыран бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бурдук туорааҕа буһуутун үс кэмҥэ араараллар: үүттүйэ эбэтэр күөх алаҥхара, буоскатыйа эбэтэр саһара уонна ситэри эбэтэр кытаата (саарыгыра) буһуу. СОТ
2. көсп. Толору эттэн-сииннэн, модьураа, баараҕадый. ☉ Стать ядрёным; раздобреть
Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох да хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан
Холоонноох доҕору булунаары этэ-сиинэ ис-иһиттэн саарыгырбыт, иэйиилээхтик имэҥирбит. Н. Борисов
3. көсп. Сит-хот, муҥутаа. ☉ Достигать высшей степени своего развития, быть, находиться в самом разгаре (напр., о лете)
Сыралҕан куйааһынан сырылаччы тыына сайаҕас сайын саарыгырарын кытта аныгы Лоҥкуудаҕа айар-тутар үлэ өрө күүрдэ. М. Доҕордуурап

аат.
1. Бурдук, отон атын да үүнээйилэр үүнэн, ситэн хомуйарга сөп буолуулара. ☉ Созревание хлебов, ягод и других растений
Туораах ситиитин үс суол турукка: үүттүйэ, буоскатыйа уонна ситэри буһууга — араараллар. КВА Б
Үс сааһыгар күһүөрү, отон буһуутун саҕана, Торгани баран баран хас да хонукка кэлбэтэ. Болот Боотур
Бурдукпут тохтуута, Буһуута, куотуута, Хойутаан хомуйар буоларбыт. Хойуутук түһэрэ куоласпыт. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситии. ☉ Достижение физической и моральной зрелости
Алҕас, наар кэхтии эрэ диир! Киниэхэ баар торолуйуу, Буһуу, силигилии, ситии, Муҥуру булан уоскуйуу! Баал Хабырыыс
Хорсун санааҥ кытаата Холуҥ-буутуҥ буһуута, Сэргэхситэ, тиэтэтэ, Сиһиҥ этэ ситиитэ, — Тахсар күнүҥ күн ахсын Таайтарыынан мичийэр. Р. Баҕатаайыскай
«Баар миэхэ ыстаал буһуута, Бары ыар муҥу тулуйар Йог өсөһө, киэн туттуута», — диэн иккис поэт суруйар. Күннүк Уурастыырап
◊ Буһуу бас — халтаҥ төбөлөөх куохаҕар түөрэҥниир дулҕа. ☉ Затвердевшая кочка на зыбкой почве. Тэҥн. буһуудал дулҕа. Буһуу хаан — элбэхтик тохтубут буруолуу сылдьар саҥа хаан (хол., сэриигэ бааһырбыт киһиттэн). ☉ Свежая кровь, вытекшая из раны
Илиибэр, таҥаспар доҕорум хаанын көрдүм. Буһуу хаан сыта муннубар саба биэрдэ. Т. Сметанин. Дьэ, күөн көрсөн күрэс былдьаһан көрдөхпүт! Хата итии хааҥҥын итиитин, буһуу хааҥҥын буһуутун, дьэ, сиэх-аһыах биэбэкэйим буоллаҕа, нохоо! Саха фольк. Буһуу хааннаах (хааннаахсииннээх) — чэгиэн, буспут-хаппыт тулуурдаах көрүҥнээх; кытархайдыҥы сирэйдээх (үксүгэр сааһырбыт дьон туһунан). ☉ Имеющий вид здорового, закаленного, выносливого человека (обычно о пожилых людях)
Кини намыын майгылаах, сэмэй сэбэрэлээх, энньэҕэр сэҥийэлээх, буһуу хааннаах эмээхсин. «ХС»
Билигин да буһуу хааннаах-сииннээх, орто уҥуохтаах, эт-лахса бэйэтин алта уон биэс сааһыгар эдэрдиҥи сэбэрэлээх киһи. Ф. Софронов

аат дьөһ.
1. Төрүт түһүгү кытта туох эмэ кээмэйин барыллаан этиигэ туттуллар. ☉ Употребляется с основным падежом имени для выражения приблизительной меры чего-л. (примерно, около)
Икки биэрэстэ кэриҥэ сири барбыппыт кэннэ, өрүс куртаҕа кэллэ. Т. Сметанин
Ынах күөлэ бөһүөлэктэн балтараа көс кэриҥэ. П. Аввакумов
Кыылым хап-хатаннык чаҥыргыы түһээт, былас кэриҥэ нэлэмэн кынаттарынан өрө сапсыммахтаата. Н. Заболоцкай
△ Туох эмэ ахсаанын барыллаан этиигэ туттуллар. ☉ Употребляется для выражения приблизительного подсчета количества чего-л.
Биһиэхэ, сахаларга, А. Кулаковскай хомуйуутунан, тыһыынча кэриҥэ өс хоһооно баар. Суорун Омоллоон
Аллайыаха үрдүнэн бүтүннүүтүнэн ыт айаҕар сылга балтараа мөлүйүөн солкуобай кэриҥэ ороскуоттанар. Н. Заболоцкай
Икки сүүс биэс уон кэриҥэ хаһаайыстыба Украина Полтавскай уобалаһыттан Саха сиригэр көһөрүллэр буолбута. Н. Якутскай
△ Туох эмэ ыйааһынын, мээрэйин барыллаан этиигэ туттуллар. ☉ Употребляется для приблизительного выражения веса, меры чего-л. [Казаков:] Сибилигин эйиэхэ халлаантан боппууда кэриҥэ кыһыл көмүс түстэҕинэ, сирээри тураҕын дуо? С
Ефремов. Оттон [сэлиэһинэй] үүттүйэ буһан эрдэҕинэ, мантыҥ биир туораҕыттан ыстакаан кэриҥэ бэртээхэй үүт кэлэр, кокосовай эриэхэ үүтүттэн ыыра атына суох. Г. Угаров
△ Туох эмэ сороҕун барыллаан этиигэ туттуллар. ☉ Употребляется для приблизительного выражения части чего-л. [Бандьыыт:] Арҕаа булгунньаҕы кыһыллар ыллылар
Ньуукка бааһырбыт. Дьон аҥаарын кэриҥэ өллө. С. Ефремов
Баартар үөрэх, үлэ дэһэн, Ыччат дьон үксүн кэриҥэ. Баал Хабырыыс
2. Төрүт түһүгү кытта бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын оҥоһуллар кэмин барыллаан этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется с основным падежом имени для выражения временных отношений, для приблизительного подсчета продолжительности действия (около, примерно)
Чычымах Амматыттан отут көстөөх куоракка ыҥыыр атынан лобуойдатан, нэдиэлэ кэриҥэ айаннаан киирэҕин. Амма Аччыгыйа
Икки чаас кэриҥэ буолан баран, Бертиннээх тиийэн кэлбиттэрэ. Н. Якутскай
Орунбаевтар бу дойдуга, бу дьон ортотугар түбэспиттэрэ ый кэриҥэ буолбут. Эрилик Эристиин

үүттүй I диэнтэн хай
аата. Төрүүр ийэ табалар үүттүйүүлэригэр туус сүҥкэн суолталаах. ТНС ОКТК
Ийэ сибиинньэ оҕолорун эмнэрэр кэмигэр үүттүйүүтэ төһө толору сыаналаах протеиннаах аһылыгы аһыырыттан тутулуктаах. ДьСИи

туохт. Онон-манан бус, алаҥха буола бус (хол., бурдук, отон туһунан). ☉ Созревать неодновременно, местами, там и сям
Амыдай аһа алаҥхаран эрэр. ПЭК СЯЯ
Бурдук туорааҕа буһуутун үс кэмҥэ араараллар: үүттүйбүт эбэтэр күөх (алаҥхара), буоскатыйбыт эбэтэр саһара уонна ситэри эбэтэр кытаата (саарыгыра) буһуу. СОТ

аат. Ынах эбэтэр атын да үүтүнэн иитээччи кыыл, сүөһү синньигэр үүт үөскүүр быччархайдара. ☉ Вымя коровы и других жвачных животных
Ардыгар тыһы кыыл бэриҥэ иһэн оҕолорун аанньа эмтэрээччитэ суох. ИПС ЭКИи
Ынах икки ый устата толору сынньаннаҕына элбэх үүтү биэрэр. Бэриҥэ хапсыйа уолан баран, синньээтэҕинэ улаханнык үүттүйэр. «Кыым»
Баһаартан икки киилэ бэриҥи атыыластым. СГФ СКТ. Тэҥн. сирин

1. сыыс I диэн курдук. Хас да куобах кылыыбын көрөн, туораан чонойбут Биир сыыстаран бурҕаттарбыт. Амма Аччыгыйа
   [Егор Егорович:] Дьэ, бөлүүн күрээн хаалбакка улаханнык сыыстардыбыт. С. Ефремов
   «Толя, эн сыыстардыҥ ээ, испэр туох былас муостааҕа ити киирэн кэллэ», — диэтэ Гриша кини санаатын таайбыттыы. «ХС»
2. кэпс. Тымныйан ыарый, ыарыыҥ дириҥээн, бэргээн уустук пуормаҕа кубулуй. ☉ Простудиться, получить осложнение (напр., болезнь)
   Сарсыарда эрдэ туран, чох киллэрэ күүлэҕэ атах сыгынньах тахса сылдьыбытым, онтон сыыстарбыт этим. Н. Габышев
   Эн бэйэҥ хаһан эмэ сыыстаран сэбиргэхтэтэ сылдьыбыккын өйдүүгүн дуо? Г. Колесов. Саас эрдэ төрөөбүт кулуннар үгүстүк сыыстаран ыалдьаллар, ону таһынан ийэлэрэ үүттүйбэккэ кыайан улааппаттар. Сылгыһыт с.

I
туохт.
1. Уу, хаар, бадараан, силбик устун хаамп, сырыт. ☉ Идти (ходить, бродить) по воде, болоту, росе, снегу
Хонноҕун анныгар диэри кэһэн баран, Дьөгүөрдээн харбаата. Амма Аччыгыйа
Тыа-хонуу сиигин илдьи кэһэн, мин бултаан мэлийбит киһи буолан, дьиэбэр тиийбитим. Далан
Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
△ Сэбирдэх, кумах, муох устун хаамп, сырыт. ☉ Ходить, бродить по опавшим листьям, песку, мху
Хараҥа тыа уҥуоруттан Хаһыҥ түспүт муоҕун кэһэн, Улардары соһутан Кырдьар саас иһэр, иһэр. И. Гоголев
△ Оттоох, сэппэрээктээх сиринэн бар, сырыт. ☉ Ходить, бродить по траве, кустарникам
Сииктээх оту илби кэһэн, Сэмэн Сэмэнэбис Танялыын Бадаайаптар дьиэлэрин диэкиттэн хаамсан иһэллэр. Л. Попов
Эрбэһини тыастаахтык кэстэхтэринэ бэйэлэрин тыастарыттан бэйэлэрэ сиргэ хаптас гына түһэллэр. Эрилик Эристиин
Куурбут оту Курдурҕаччы кэһэн Улаатынар Охоноон «Отуулаахтан» кэллэ. С. Васильев
2. Ыараханнык тирэнэн алдьат (сири, буору). ☉ Оставлять глубокий след, повреждать (землю, целину)
Ириэнэх буору Иэччэхтэригэр диэри Ибили кэстилэр. П. Ойуунускай
Оҕустар сири илдьи кэстилэр, тоҕута тирэннилэр. Далан
Суол сиэрдийэ тэллэҕин тиэхиньикэ илдьи кэһэр. С. Данилов
3. Суола-ииһэ суох сиринэн сатыы уһуннук эрэйдэнэн бар, сырыт (үксүгэр биир күдьүс тыанан, хонуунан). ☉ Долго ходить, бродить по бездорожью (напр., по лесу, полю)
Күн аҥаара тыаны кэһэн баран кини Кириилэби дьэ булбута. Амма Аччыгыйа
Кымыс салгынын истим дуоһуйа, Кэстим сыһыытын Күнү тоһуйа. И. Артамонов
△ Харса суох, иҥнибэккэ суолу-ииһи араарбакка хаамп. ☉ Идти напролом, не разбирая дороги
Арамааныҥ ол тоҕо кэһэн иһэр дии! Амма Аччыгыйа
Кырдьаҕас куораты өстөөх кирдээх уллуҥаҕа кэспэтин иһин, ыччаттар, куорат олохтоохторо саа тутан харабылга тураллара. А. Сыромятникова
4. кэпс. Туһахха иҥнибэккэ, киирбэккэ, эһэн, субуйан үрдүнэн бар (булт туһунан). ☉ Пройдя по силкам, разрядить их, распутав или обойдя петлю (о дичи)
Бэһис туһаҕы куруппааскы кэһэн кэбиһэн баран, ааһан бэспэҥнии турбут. Амма Аччыгыйа
5. Уунан, бадараанынан сылдьан илит, сытыт (атах таҥаһын туһунан). ☉ Сильно промочить (обувь) при ходьбе по грязи, воде
Уу, бу дьаабал, бу орой мэник, этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кэбиспит. Н. Тарабукин (тылб.)
6. көсп., кэпс. Дэлби сот, марайдаа, үрүт-үрдүгэр бачах курдук суруй (хол., суруллубуту көннөрөн). ☉ Оставить широкий, размашистый, обильный след своих действий (напр., на полях в тексте)
Хаһыаппытын бадьах курдук буолуор диэри илдьи кэһэн кээспит. С. Федотов
Кини «Кыһыл десаны» тылбаастаабыт тэтэрээттэрин бастакы сирэйин кыһыл харандаас илдьи кэспит. Н. Габышев
7. көсп. Талбыккынан тут, алдьаткээһэт, өлөр-өһөр. ☉ Беспрепятственно, напропалую разорять, разбивать, разрушать кого-что-л.
Эбээннэр эрэйдээхтэри кур түү курдук тоҕо хаамаллар, үлтү кэһэллэр. Саха фольк. Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан дойдугутун Тордуйалаах уу курдук Тоҕо кэһиэҕим. Алаһа дьиэлэри, аал уоттары Атахпынан кэһиэм, аамайдыы оонньуом. П. Ойуунускай
Сэрии сибиниэс адаҕата, тордуйалаах уу кэриэтэ, тоҕо кэһэн барбыта. Р. Баҕатаайыскай
Эн кинини харыстаама, тоҕо кэһэн сырыт. Амма Аччыгыйа
8. Сокуоннайа суох кыраныыссаны туораа. ☉ Нарушать границу, переходить границу незаконно
Манан хаста да кыраныыссаны кэһэ сылдьыбыттара. Н. Якутскай
Кинилэр [Япония милитаристара] сотору-сотору Монголия кыраныыссатын кэһэллэрэ. И. Федосеев
9. көсп. Ылыллыбыт, бигэргэтиллибит былааны, олохсуйбут бэрээдэги алдьат, эбэтэр аахсыма. ☉ Нарушать принятый план, установленный порядок чего-л.
Генпламмытын санаатахпыт аайы кэһэбит. Н. Лугинов
Коля сынньалаҥын кэстибит буолан баран, ол оннугар кэскиллээх саҥа үлэни оҥордубут. М. Доҕордуурап
Уочараты кэһэн квартира ыла охсоору тииһэллэр. «ХС»
△ Туох эрэ уопсай туругун, дьүөрэлэһиитин, бэйэтигэр сөп түбэсиһиитин алдьат, мэһэйдээ, буортулаа. ☉ Нарушать взаимосвязь, гармонию, закономерность чего-л. [Саҥа дьиэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
В битэмиин бөлөҕө тиийбэт буоллаҕына, түүнү кырааскалыыр бэссэстибэ — пигмент үөскүүрүн кэһэр. БЗИ СА
10. көсп. Үгэһи, сокуону, бэриллибит тылы толорбокко төттөрүтүн оҥор. ☉ Нарушать обычаи, законы, данное слово, делать наперекор
[Хаҥыллай:] Нохоо, сиэри кэһэн сэһэн ортотугар Нөҥүө түһүмэ! И. Гоголев
Павел Николаевич Шастин …… эһэлээх аҕатын үтүө үгэстэрин кэспэтэҕэ. И. Федосеев
Эн суолгуттан туораабатым, Эн ытык тылгын кэспэтим. П. Тулааһынап
11. Көҥүлгүнэн, хаарчаҕа суох аһаа-сиэ, айбардаа. ☉ Делать что-л. беспрепятственно; потреблять что-л. без ограничений
Оттон мин эрэйэ суох Эти баҕас мэтиргэтэбин, Кэнсиэрбэни кэһэ сылдьабын. С. Тимофеев
Уйгу быйаҥы Уллуктарынан кэһэн Уобалыы оонньоон, Уойарга бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Кэтит суолун (суолгун) кэспит, уһун суолун (суолгун) оймообут, айыым <буруйум> суох — эйигин мэһэйдэспит, туорайдаспыт буруйум суох (улууга, күүстээххэ сүгүрүйэн көрдөһөн-ааттаһан этэр олук сорҕото). ☉ Часть ритуальной формулы-мольбы, обращенной к великим и грозным: я не имею греха, вины в том, что когда-л. препятствовал, сопротивлялся вашим деяниям
[Бакыыһа кинээс:] Баһылай! Эйигин уһун суолгун оймообут, кэтит суолгун кэспит айыым суох. Эрилик Эристиин. Сору сототунан кэспит — олус эрэйи-муҥу көрбүт, сордоммут (хоһуйан күүһүрдэн этэр олук). ☉ Перенес большие лишения, невзгоды (экспрессивная речевая формула)
Ама мин курдук …… Сор бөҕөнү сототунан кэспит, Эрэй бөҕө эгэлгэтигэр иҥнибит Иннинэн сирэй-дээх, Икки атахтаах баар буолуо дуо. А. Софронов
Муҥу муннунан тыыран, сору сототунан кэһэн, үс сылын дьэ толордо. Д. Апросимов
др.-тюрк. кеч, кез, хак. кис, кирг., алт. кэч
II
даҕ. Төрөөбүт, ыанар (ынах, биэ, таба). ☉ Отелившаяся, дойная (корова, кобыла, важенка)
Кытарах биэлэрин ыыталаан баран, кэс биэлэрин иһэр идэлээхтэр. Эрилик Эристиин
Кэс табабыт үүтүнэн килбиэннээх ньуургун сууйбуппутун кириргээбэккин. Эвен фольк. Кэс ынах төрөөтөҕүн маҥнайгы үс ыйыгар саамай үүттүйэр кэмэ. ФЕИ ГЫа
△ Туҥуй буолбакка, хасыһын да төрөөбүт, ыанар (ынах). ☉ Отелившаяся не впервые (не первотелка), дойная (корова)
Настаа туҥуй бургунастарын кэс ынахтаахтартан хаалсыбакка ыан олорбут. ВМП УСС
ср. др.-тюрк. кенч ‘детеныш животных’, гаг., тур. тенч ‘молодой’
III
кэс андаҕар — кэһиллибэт кытаанах андаҕар. ☉ Нерушимая, твердая клятва
Куба тула чуоҕуһан Кэс андаҕар биэрэллэр Күөх сулус, күп-күөх халлаан Мэлдьи баар буолуо диэннэр. И. Гоголев. Кэс санаа — баҕарар баҕа, истиҥ санаа. ☉ Заветное желание
Кэлэр кэм туһунан кэс санаам Мэлдьитин сүрэхпин минньитэр. Р. Баҕатаайыскай
Саха сирин оробуочай кылааһын туһунан аман өс тыллар, кэс санаалар этиллэллэр. С. Зверев. Кэс сурук — былыргы литературнай өйдөбүнньүк биир көрүҥэ. ☉ Одна из разновидностей литературного памятника (в виде эпитафий, наскальных писем и др.)
Орхон-Енисей VI–VIII үйэтээҕи өйдөбүнньүк кэс суруктарга эмиэ киирсэллэр. ВГМ НСПТ
Эпиграф — былыргы гректэргэ өйдөбүнньүк кэс суруктары ити курдук ааттыыллара. ВГМ НСПТ. Кэс тыл — кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ кэскили барҕалыыр кичэллээх истиҥ санаатын, үтүө сүбэтин этиитэ; кэриэс тыл; дьоһуннаах дириҥ ис хоһоонноох тыл. ☉ Напутственное заветное слово старого человека, обращение к молодым
Кэриэс, кэс тыл. Кэһиллибэт кэс тыл.  Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк
Ийэ диэн тылтан тахсыбыттар Бары ытык кэс тыллар: Сир ийэ, Ийэ дойду, Ыал ийэтэ. И. Федосеев