аат.
1. Тугу эмэ хаһаанар үгэстээх ким, туох эмэ, хаһаастаах киһи. ☉ Кто-л., предусмотрительно делающий запасы, запасливый человек
Хаһаасчыт бастыҥа, Үлэһит үтүөтэ, Дьаһаллаах талыыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тииҥи булчут, хаһаасчыт, …… дииллэр да, үлэлиирин үлэлиир да үксүн бэлэмҥэ сылдьар. Н. Босиков
2. эргэр. Хаһааска аһы-үөлү бэлэмниир киһи. ☉ Человек, занимающийся заготовкой продуктов впрок, про запас, заготовщик
[Онтоон:] Бу быйыл аанньа хаһаасчыт булан хаһаанымаары гынныбыт ээ, баччааҥҥа диэри үһүөйэх бэйэбит буут арыыны хаһаанар диэн туох үлүгэрэй. Күндэ

1. киэптээ 5 диэнтэн дьаһ. туһ. Кинээс, киһи эрэ буоллар, киэптэтэн тыла чороччу тардан хаалбыта. М. Доҕордуурап
   Ньургун Саанньа ону-маны билэриттэн киэптэттэ, иһигэр «үөрэхтээх да уол быһыылаах» дии санаата. Болот Боотур
   Ол бассабыыктар кини аайы киэптэтиэхтэрэ дуо. И. Никифоров
2. көсп. Тугу эмэ (хол., үлэни, үөрэҕи) ыарырҕат, наһаа ноҕуруускалан. ☉ Затрудняться в чем-л.; заниматься чем-л. на пределе сил, перегружаться
   Итиччэ көтөх, хатыҥыр киһи …… ханнык да бэйэлээх доруобай киһи киэптэтэр үлэтин оҥороро. Далан
   Үһүөйэх киһи күннээҕи үлэбитигэр киэптэтэммит, хараҥаттан хараҥаҕа сылдьабыт. Р. Кулаковскай
   Уруок кэнниттэн от-мас тиэнэр, кырдьаҕас ийэбэр көмөлөһөр буоламмын үөрэхпэр киэптэтэрим. Г. Колесов

туохт. Тугу эмэ оҥорорго сөбүлэн, сөбүлэс (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Поддаваться на уговоры, соглашаться (обычно употр. в отриц. ф.) Эриэс, булгу мэлдьэһиэн Эдэр сүрэх киириммэт! П
Тобуруокап. Ити түөс буолбут оҕонньор Эппитигэр кииринэммин, Оҕобун улуу ыал Уорааныгар быраҕаммын, Быарым уулунна, Бырдым быһынна. С. Васильев
△ Тугу эмэ саҕалаа, туох эмэ саҥаны оҥорорго турун, ылыс. ☉ Начать что-л., приступить к чему-л., взяться за что-л., решиться на что-л. [Оптуобус] куорат тас өттүгэр таҕыста, силлиэлээх айаҥҥа киириннэ. Күннүк Уурастыырап
Маҥнайгы биэс сылы аһаран, Иккис биэс сылларга киириниҥ! Эрилик Эристиин
Бүтүн сайыны, күһүнү быһа ким да киириммэтэх сиригэр [саахта саамай аллараа өттүгэр] түһэн үлэлии сылдьар дьон. Үһүөйэхтэр. С. Федотов
♦ Албыҥҥа (угаайыга) киирин — туохха эмэ киирэн биэр, үктээн биэр. ☉ Попасть впросак, угодить в историю
Саха үлэһит норуота кинилэр [баайдар] албыннарыгар киириммэтэҕин ааһан, Сэбиэскэй былааһы көмүскээн саа-саадах тутан турда. С. Ефремов
Суруйааччы сорох киһилии майгына суох чэпчэки дьахталлар содур дьон угаайыларыгар кэбэҕэстик кииринэллэрин сэмэлиир. ФЕВ УТУ. Тылга (тылыгар) киирин — ким эрэ эппитин иһит, эппиттэрин курдук оҥор. ☉ Прислушаться к чьим-л. словам, мнению, согласиться на что-л. Бурхалей кэнники тылга кииринэн сатыы атаакалыырга сөбүлэннэ. Эрилик Эристиин
Хабыыча Доргууйап кинилэр тылларыгар киириммэккэ, буугуначчы тыына турбута. П. Аввакумов
Уйадыйан ылбытыгар тэптэрэн, ийэм биригэдьиир тылыгар киириммит быһыылааҕа. Ч. Айтматов (тылб.)

аат.
1. Туох эмэ быһыллыбыт, тойуллубут сороҕо, лоскуйа (хол., эт, килиэп, саахар). ☉ Отрезанная, отрубленная часть чего-л. (напр., мяса, хлеба, сахара), кусок
Натаа, эт буһаран илдьээри, омуһахха таҕыста. Тахсан көрбүтэ — баара эрэ үһүөйэх куһуок орпут. Суорун Омоллоон
Килиэп минньигэс куһуогун айахпар угабын, ону эн үлэҥ быйаҥа дии саныыбын. Т. Сметанин
Баһылай оҕонньор, биир куһуок тары биэрдэҕинэ, онон оҥойон-чоҥойон барыа суох этэ дии саныыбын. МНН
2. Миэтэрэнэн таҥас түрбэтэ. ☉ Отрез, рулон ткани
Ньукулай оҕонньор хаҥас диэки баран, хасыһан-хасыһан биир кирпииччэ чэйи, биир куһуок сиидэһи таһаарар. Күндэ
Микииппэрэп кинээс дьонноро буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэ-тиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. М. Доҕордуурап
3. Чэйи кытта бэриллэр ас (хол., арыы, чохоон, лэппиэскэ, килиэп, буспут эт). ☉ Еда, закуска, подаваемая с чаем (напр., масло, лепешка, хлеб, варенье, мясо)
Хайа, куһуогуҥ? Мин, бу да буолларбын, куһуога суох уу чэйи аска холуйааччым суох ээ. А. Софронов
Тоҥ чохоон уонна сойбут куобах этэ куһуоктаах остуол тардан, чэйгэ ыҥырда. Амма Аччыгыйа
Чэй куһуога буолан кэлбит эт биһиэхэ арыгытааҕар быдан күндүркэйэн көстүбүтэ. Н. Заболоцкай

I
аат.
1. Сиргэ көмүллүбүт эбэтэр атыннык кистэниллибит харчы биитэр сыаналаах күндү мал. ☉ Клад
Оҕолоор, арай манна кылаат сытар буоллун. Оччоҕо хайдах гыныа этибитий? Н. Якутскай
Күөрэгэй соһуйан талбааран хаалла: кылаат! Көмүллүбүт кылаат! Т. Сметанин
Ордук баай, кэрэхсэбиллээх кылаат 1985 сыл Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар Павловскайга көстүбүтэ. ФЕВ КК
2. Сиртэн хостонор баай. ☉ Полезные ископаемые
[Ыраахтааҕы саҕана саха норуота] сирин анныгар аан дойдуга суох үгүс, дэлэгэй үрүҥ, хара, кыһыл көмүс кылааттаах этэ. Суорун Омоллоон
Таһаҕастаах массыына, таба Тайҕам устун сырыста, Сир кылаатын аһааччыларбар Аһы, таҥаһы таста. Эллэй
Барабыт Өлүөнэ өрүс Биэрэктэрин кэрийэ, Кистэнэн сыппыт үгүс Кылааттарын чинчийэ. В. Алданскай
3. көсп., үрд. Уопсастыба, норуот бүттүүнэ туттар баайа-дуола (хол., өйгөсанааҕа, билиигэ-көрүүгэ, култуураҕа о. д. а.). ☉ Сокровищница всего общества, народа (совокупность духовных и культурных ценностей)
Онтон үтүө аат — үйэлэр да тухары өлбөт-сүппэт күндү кылаат. Суорун Омоллоон
Саха тылын үөрэтиигэ уһулуччулаах кылаатынан Э.К. Пекарскай «Тылдьыта» буолар. СЛСПҮО
Тыл — сир курдук бары норуокка үллэһиллибэт уопсай кылаат буолар. СОТТЛ
4
кылаас IV диэн курдук. «Оттон кылааппытыгар үс сүүс түүтэхтээхпит дии, үһүөйэх киһиэхэ тиийээ ини», — диэтэ Ыстапаанньыйа. Күндэ
Саламаат бурдуга гынаары оҕонньор кылаатыттан уон түүтэҕи сүгэн аҕаалтын куоластаан, хатаран, кэлиилээн, көтүтэн бэлэмнээбитэ. Болот Боотур
II
аат. Уопсай дьыала иһин бэйэ үлэтинэн туһалааҕы оҥоруу, киллэрии. ☉ Вклад (в какое-л. общественно значимое дело, в науку, искусства)
Саха сирин учуонайдара фундаментальнай уонна прикладной чинчийиилэрэ сэбиэскэй уонна аан дойдутааҕы наука сайдыытыгар кылааты киллэрэллэр. «ХС»
Киһи барыта ханна да үлэлээбитин иһин бэйэтин тус кылаатын киллэриэхтээх. ПА
[Хампаһыытар] ол үлэлэрэ саха профессиональнай муусуката сайдыытыгар боччумнаах кылааты киллэрэллэр. «Кыым»

I
туохт. эб.
1. Этиллэр предмеккэ сэнээн-кэлэйэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает уничижительное, презрительное отношение говорящего к предмету речи
Ийэм буола-буола. Бөрүкү ийэлээх буолан. Амма Аччыгыйа
Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ. П. Ойуунускай
«Ынахтар да буолан, киһи саатыах сүөһүлэрэ», — ыанньыксыт кыыс саҥарар. «ХС»
Кини эмиэ улахан аҕай буолан! Софр. Данилов
2. Саҥарааччы атын киһи саҥатын хатылаан туран, сөбүлэспэт, утарсар, кыыһырар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие, возражение, негодование говорящего (с повторением чужих слов и выражений)
«Кырасыабай» буолан!.. Мин саҕалар бааллар ини... Амма Аччыгыйа
«Харчыта» буолан! Оҕолоргор ордорон биэрдэҕиҥ дии... Амма Аччыгыйа
[Дмитриев:] Доппуруос буолан, эмиэ атын идэтин булан. Бассабыыга чахчы буоллун да, бүтэртээн иһиэххэ буоллаҕа дии! С. Ефремов
3. Сэмэлээн, сиилэһэн, сүөлүргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, насмешку говорящего
Ытаан суккураан эрэргэ дылы буолан! Софр. Данилов
Тоҕо муодатай, тууһумсах табаҕа дылы буолан! Н. Заболоцкай
«Чуумпу кытыл» буолан, тугун муодатай. Атын аныгылыы ааты хайдах булбатах бэйэҕитий? С. Ефремов
4. Хомойуу, тууллайыы дэгэттээх баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает желание с оттенком недовольства, огорчения и негодования
Тохтообот буолан бу ардах. П. Тобуруокап
Биир эмэ балык хаппат буолан, тугун кыһыытай. «ХС»
«Оо, бу испиискэни ууга сытыйбат да гына оҥорбот буоланнар», — диэн баран, Чүөчээски турбахтыы түстэ. Суорун Омоллоон
5. Хайааһыны тас көстүүгэ эрэ, кубулунан оҥорууну көрдөрөр. ☉ Выражает кажущееся, притворное совершение действия
Кирисээн утуйбута буолан сыппыта. Д. Таас
Мин киниэхэ уруурҕаспыта буолан уулуннум. Н. Якутскай
Миша соруйан кэтэһиннэрэн, саҥата суох толкуйдаатаҕа буолан, төбөтүн иҥнэри туттан олорбохтоото. Н. Лугинов
△ Хайааһыны барбах, аатыгар эрэ, көрүнньүк оҥорууну көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок совершения действия для вида и без особого результата
Оҕонньор дьиэ таһыгар ону-маны үлэлээбитэ буолан, си-дьүгээр олорбот этэ. Д. Таас
Онуоха эн барыаҥ буоллаҕа, өһөстөҕө буолан. Саха фольк. Ол үбү-харчыны булаары, Куйуурдаах оҕонньор биһикки үс сайын тухары, сирэйбитин хоруотанан, таллан куоҕас буоллаҕа буолан, хахаахтыы-хахаахтыы, ууга умсаммыт, көрдүү сатаан кээспиппит. Н. Павлов
II
туохт. ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и). Ваня, Коля, Сеня буолан от оҕустулар
□ Даарыйа эмээхсин, Микиитэ, Өлөксөй буоланнар күнүс балаҕаҥҥа үһүөйэҕин хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Уйбаныап, Дьөгүөрэп буолаҥҥыт бааһырбыт аттары чугас ыалларга илдьэ охсуҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кырысаан, Кынаачай буоланнар «Кыым» хаһыаты ааҕаллар, Өкүүчэ, Өлөөнчүк буоланнар «Үөрэх ыҥырыытын» ыллыыллар. Күннүк Уурастыырап
2. Төрүөт салаа этиилэри эбэтэр төрүөт суолталаах араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения оборотов или придаточных предложений причины (из-за, из-за того что, потому что)
Ньукулай Тогойкин баар буолан, кинилэр баччааҥҥа диэри тулустулар. Амма Аччыгыйа
Онно киһи суох буолан, Ньамахтайы начаалынньык оҥорбутум. Эрилик Эристиин
Киэҥ сиринэн кэрийбит, киһисүөһү ортотунан сылдьыбыт буолан, араас адьынакка ыллартарарым. «ХС»
Кини бу алааһын, өтөҕүн олус таптаабыта бэрт буолан, онно сынньалаҥнык олорон, бу Манчаары курдук үчүгэй оҕону иитэн, улаатыннаран, үчүгэй киһи оҥорорго улахан баҕалаах этэ. МНН

эб.
1. Саҥарааччы этэр санаа дьиҥнээҕин күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает усиление говорящим достоверности высказываемой мысли (ведь, же)
Күн күбэй ийэ барахсаны аҥаардас таҥаһа маанытынан, дьүһүнэ үтүөтүнэн эрэ таптаабаттар эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Араас дэгэттэрдээх буолуон сөп: бэлиэтээн этии. ☉ Может выражать констатацию факта, представленного в содержании высказывания
Таптыыр үлэҥ ырыа курдук эбээт. Амма Аччыгыйа
Сытар барахсан үчүгэй даҕаны эбээт. Суорун Омоллоон
△ Бигэргэтии. ☉ Может иметь оттенок утверждения
Иитиллибит Ийэ киин дойдум Сымнаҕас, сылаас Сыламнатар сыта-сымара Испэр-быарбар Таайан киирэрин Таптыыбын эбээт, атастаар! Күндэ
Ити, дьиҥэ, эргэ уонна саҥа үйэлэр аҕалаах уолунан, икки хаан уруу дьонунан сирэйдэммит дириҥ идиэйинэй мөккүөрдэрэ эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Ылынан, итэҕэйэн өйдөөһүн. ☉ Может выражать убеждённость говорящего в содержании высказывания
Хомуньууһум өрөгөйүнэн өрө көтөҕүллүбүт киһи этэ эбээт кини, норуот бойобуой мохсоҕоло! Амма Аччыгыйа
Сыччах, сыччах онон даҕаны Сыбардаах аар тайҕаны Сөп эбээт аатырдыахха, Сөп эбээт айхаллыахха! П. Тобуруокап
△ Хайааһын буолар күүһүн сөҕүү. ☉ Может выражать восхищение говорящего содержанием высказываемого
Холорук курдук өрө ытыллан ахан эрэр эбээт, кини киһи! Амма Аччыгыйа
Оччоҕо уруккутааҕар ордук улуу өрүһүм күлүмнүү күлэр эбээт! Суорун Омоллоон
△ Хайааһын эмискэ буоларыттан соһуйуу, куттаныы. ☉ Может иметь оттенок удивления, испуга говорящего от чего-л. неожиданного
Ол олордохторуна, арай доҕоор, таһырдьа ким эрэ кэлэн, ааннарын кырбаан лигийбитинэн барда эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Сэрэйии. ☉ Может выражать предположение говорящего
Үтүө да сүүрүк буолуохтара эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Эрэмньилээх буолуу. ☉ Может выражать уверенность говорящего
Билигин даҕаны мин аты чэпчэки соҕустук миинэр, бойобуой бинтиэпкэни сөп соҕустук туһаайа тутар киһи сырыттаҕым буолуо эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Кэпсэтээччигэ утары этии. ☉ Может иметь оттенок возражения говорящего собеседнику
Дьэ хата, эйигин хаһан баҕарар билиэм эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Кэпсэтээччини өйдөтөн, ылыннаран этии. ☉ Может выражать старание, стремление говорящего убедить собеседника в чём-л.
Лэглээрин! Мин эйигин сарсыардаттан көрдүү сылдьабын эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Дьаныһан соруйуу. ☉ Может иметь оттенок побуждения говорящим кого-л. к чему-л. «Эн манна кэл эбээт», — диэтэ Дьөгүөрдээн. Амма Аччыгыйа
2. Саҥарааччы этэр санаатын иэйэн, этигэн оҥорон күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное усиление говорящим содержания высказывания (ведь)
Көр эрэ, учуутал уол Сиилиннээх куорат иниспиэктэрин иккиэннэрин хотон тахсыбыт үһү эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Араас дэгэттэрдээх буолуон сөп: астыныы. ☉ Может выражать удовлетворённость говорящего содержанием высказывания
Дьэ, көрдүм эбээт кинилэри… Ярославскайы уонна Орджоникидзены. Амма Аччыгыйа
△ Үөрүү. ☉ Может выражать радость говорящего от высказываемого
Дьэ, хата, бу бэркэ көрүстүбүт эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Баҕарыы. ☉ Может выражать желание, надежду говорящего на осуществление содержания высказывания
Бу уонунан тыһыынча ахсааннаах эдэр ыччат ортотугар баар саха уолчаана үөрүү-көтүү, дьол-соргу дохсун сүүрүгэр көтөҕүллэн иһэрбин таба көрбөттөр баҕас эбээт кинилэр! Амма Аччыгыйа
△ Сэтэрээһин. ☉ Может выражать злорадство говорящего по поводу содержания высказывания
Сыллай да үрдүгэр этиҥнээх чаҕылҕан түстэ эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Хомойуу. ☉ Может выражать досаду говорящего по поводу содержания высказывания
Бойобуой кыһыл этэрээтигэр киирээри көрдөспүппүн «кырдьаҕаскын» диэн булгуччу аккаастаан тибэн кэбистэ эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Өстүйүү, кэлэйии. ☉ Может выражать злость, презрение говорящего в отношении содержания высказывания. Үһүөйэх киһиттэн биирдэрин куоттара-куоттара, өссө «ураалаахтар» баҕастаахтар эбээт, бу ыттар
△ Сөҕүү, кэлэйии. ☉ Может выражать лёгкое сокрушение, сожаление говорящего
Оо, өлүү эбит дии, куруук ити курдук этэбит эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Оҕону таптаан, кыыһырбыта буолуу. ☉ Может выражать напускную сердитость на ребёнка с оттенком умиления
Билиҥҥиттэн ситтэрбэт эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Хоргутуу-кыыһырыы. ☉ Может выражать обиду говорящего
Чэ, баҕар, эн миигин бырах даҕаны. Бу оҕоҕуттан тардыстыбатаҕыҥ баар эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Саллыы, кыраҕыйыы. ☉ Может выражать сочувствие, сопереживание говорящего
«Кулгааҕын үргүөм этэ, мин Баасабын кырбаабыт этэ», — диэмэхтээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
3. Саҥарааччы этиллэр санаалары холботолоон-ситимнээн, быһааран-чуолкайдаан биэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает обобщение говорящим нескольких суждений для того, чтобы сделать окончательный вывод
Эн ити Машаны кытта сылдьаҕын даҕаны, мин итиннэ соччо суолта биэрбэппин. Кими эмэ кытта сылдьыаххын, сэлэһиэххин наада эбээт. Софр. Данилов
Кэлэн, оскуолата күлкөмөр буола сытарын көрдөҕүнэ, маҥнайгы омунугар тугу саҥарара, хайдах туттунара биллибэт эбээт. Амма Аччыгыйа
Уруккуну-хойуккуну билбэт адьас атын киһи, оонньуу-күлүү таарыйа, ити курдук эппитэ буоллар син да этэ. Оттон кини барытын билэрэ эбээт. «ХС»

1. аат.
2. Тыынар тыыннаах үктэнэн хаамар, сыҕарыйар лабаата. ☉ Нога, ноги
   Харытыана хамначчыт эрэйдээх, үүт-үкчү бэски курдук биэтэҥнээн, атаҕа ибирдээн, уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
   Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ... икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҕа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
   Кыыла аҥаар босхо атаҕынан киһини сиритэ-хайыта сынньар. М. Чооруоһап
   Сэргэчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
3. Дьиэ тэрилэ, тутуу эҥин сиртэн өндөччү турарыгар аналлаах тирэх. ☉ Ножка чего-л. (мебели, строения и т. п.)
   Ити устатыгар мөлтөөтөр мөлтөөн иһэр уот сырдыга дьиэ эркиниттэн, сыҥаһаттан, остуол атаҕыттан хастанан оһох диэки сыҕаллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   [Сеня] быаны аһаҕаска уган таҥнары субуйбахтаан ылан, төрдүс кириэс атаҕар баайда. Эрилик Эристиин
   Төгүрүк остуол оһох иннигэр үс атаҕын туора кэбиспит, ол таһыгар торбос ыстааннаах үс кыра уол ыалдьыттары соһуйбуттуу көрөн тураллар. М. Доҕордуурап
4. Уу хонууга эбэтэр хонуу тыаҕа синньээн тахсар уһуга, муннуга. ☉ Водное пространство, вдавшееся в сушу, или суживающаяся часть равнины, поляны
   Бэттэх, күөл атаҕын арҕаа баһыгар, оттонор кэҥэс ходуһа баар. «ХС»
   Тииттэр быыстарынан элэҥниир сырдык диэки туора хааман тахсыбыта, кинилэр ырааһыйаларын хотугу атаҕа эбит. Амма Аччыгыйа
5. Туох эмэ куһаҕан, туһаныллыбат өттө. ☉ Плохая, негодная часть чего-л.. Мас куһаҕан өттө, атаҕа эрэ хаалбыт
6. даҕ. Мөлтөх, куһаҕан, улахан көдьүүһэ суох. ☉ Неважный, плохой, не приносящий большой пользы. Барбах дьон бастаатылар, Атах дьон ортулар, Кэтэххэ сылдьааччы Кэтэҕэриин кэллэ, Оһох төрдүгэр олохтоох Уот иннигэр көһүннэ. Саха фольк.
   тюрк. адак, азак, айак
   ♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор — 1) кими эмэ улаатыннар, киһи-хара оҥор, үчүгэй буоларыгар көмөлөс. ☉ Вырастить, вывести в люди, сделать самостоятельным кого-л.
   Инньэ гынан атаххар туруордум, үөрэхтээх киһи оҥордум. С. Ефремов
   [Элбэх оҕолоох ыал] маны тэҥэ урууларын — тулаайах хаалбыт Ганя уолу иитэн атаҕар туруорбуттара. «Кыым»
   △ Туох эмэ кыаҕырарыгар, күүһүрэригэр көмөлөс. ☉ Помочь окрепнуть, встать кому-л. на ноги
   Куһаҕан салалтаттан холкуос үлэтэ улаханнык тоҕунна, саҥа тэриллибит холкуоһу атаҕар туруоруохха диэн холкуостаахтар бука бары кытаанах соругу ылыннылар. Күндэ
   Агитационнай үлэни Атаҕар туруоруохха, Актыыптар дьылҕаларын Ааныттан тупсарыахха, Маассаны кытта сибээһи Бары өттүнэн өйүөххэ. Р. Баҕатаайыскай
   Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай; 2) аймаа, сүүрт-көтүт; киэҥник тэрийэн ыыт, күүһүрт. ☉ Заставлять кого-л. активно действовать, принимать деятельное участие в чем-л.
   Улахан кулуба оннооҕор ытыс саҕа ыйаах кэллэҕинэ ыксыыр, толорторо охсоору бүтүн улууһу атаҕар туруорар. Болот Боотур; 3) үтүөрт. ☉ Вылечивать, избавлять от болезни
   Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. Махталлаах кыыс, үчүгэйкээн кыыс. В. Протодьяконов. Атаҕар үҥк — улаханнык ааттаһан, сүгүрүйэн туран тугу эмэни көрдөс. ☉ Кланяться в ноги, сильно прося о чем-л. (букв. молиться его ногам)
   Кимтэн талаанбылдьаан ылан байбыт үһүбүн, хата ити гынан баран, дьон кыратык талааччылар, былдьааччылар атахтарыгар үҥэ сылдьыахтара. А. Софронов
   Хор, бу оҕоҥ миигин атаҕар үҥтэрээри кэлбит эбит дии. Суорун Омоллоон
   Мин, эн курдук, Унньуула Уйбаан уолун атаҕар үҥүөм суоҕа. Р. Кулаковскай. Атаҕа сири билбэт буолла — 1) олус улаханнык үөрдэ. ☉ Сильно обрадоваться чему-л., быть на седьмом небе; не чуять ног под собой
   Уол үөрүүтүттэн атаҕа сири билбэт буолла. Болот Боотур
   Дьэ, табаарыс Мэхээлэ, үөрүүбэр атаҕым сири билбэт буола сылдьар. Оҕом манна баар буолуоҕа диэн кэлбитим. С. Ефремов
   Бүөтүр атаҕа сири билбэт буола үөрэн, уу баһан таһааран, куобаҕын буһаран, ытынаан үллэстэн мииннэри-оттору сиэн, дуоһуччу утуйан турда. Р. Кулаковскай; 2) олус улаханнык куттан, уолуйа куттан. ☉ Находиться в сильном страхе
   «Тохтоо!»— диэн кэнниттэн ким эрэ саҥата хаһыытаан баран, ытан хаалбыта. Дабыыт сүүрбүтүн кубулуппатаҕа, кэннин да хайыһан көрбөтөҕө. Кини атаҕа сири билбэт. Д. Таас. Атаҕым үктэниэ суоҕа — аны төрүт сылдьыам суоҕа (үксүгэр өһүргэнэн этии). ☉ Нога моя не ступит, ноги моей больше не будет
   Үчүгэй аҕайдык кэһэтэ иликкитинэ, ити кылааска мин атаҕым үктэниэ суоҕа. Софр. Данилов. Атаҕынан куоппут — тэскилээбит, түргэнник куоппут (туох эмэ улахан кутталтан). ☉ Дать стрекача, обратиться в бегство (от какой-л. опасности)
   Арыычча бэйэтин былдьата сыста. Атаҕынан куотта. Суорун Омоллоон
   Икки сыл аастар да, өтөрүнэн атаҕынан куотуох да, сууккасокуоҥҥа түбэһиэх да чинчи Туоскуҥҥа суоҕа. Софр. Данилов
   Манна биирдэ оннук дьылга биир эдэр дириэктэр бурдугу сытытан, буруйга-сэмэҕэ тардыллан баран, атаҕынан куотан турар. С. Никифоров. Атаҕынан куоттар — тугунан эрэ куттаан, түргэнник куотарын ситис. ☉ Испугав, обратить кого-л. в бегство
   Геллерт дружинниктара демонстраннары үүртэлии сатаабыттарын бэйэлэрин үлтү үөҕэн, иһиирэн, атахтарынан куоттарбыттар. П. Филиппов. Атаҕынан эргэ барбыт эргэр. — сүктэн барбакка, тугу да ылбакка, күрээн эргэ тахсыбыт. ☉ Убежать из родного дома и тайком выйти замуж (без приданого, благословения родителей)
   Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова. Атаҕын да укпат — олох сылдьыбат, киирэн да тахсыбат. ☉ Совсем не ходит, не бывает; ни ногой
   Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуох этэ. Р. Кулаковскай. Атаҕын иминэн — көрбөккө, атаҕынан бигээн. ☉ Вслепую, ощупью (идти, ходить)
   Айылҕа ити кубулҕатын кытта мөккүспүттүү, Кириһээн хабыс-хараҥаҕа атаҕын иминэн баран истэ. Д. Таас
   Көстөкүүн уола сирдээбэт буолтун кэннэ бэйэтин өйүнэн, атаҕын иминэн чугас эргин сылдьара үһү. Н. Босиков
   Дөйөр улахан дьулаан тыас кулгааҕар барчалана түстэ, хараҕын симмитинэн атаҕын иминэн ыстанна. А. Сыромятникова. Атаҕын суолун хаалларбыт кэпс. — ким эмэ сылдьыбыт, хоммут бэлиэтэ, туоһута хаалбыт. ☉ Оставлять следы пребывания, оставлять признаки пребывания. Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн — тыаһаабакка, бэркэ сэрэнэн. ☉ Очень осторожно, на цыпочках
   Кыргыттар атахтарын төбөтүнэн үктэнэн, таһырдьа таҕыстылар. М. Доҕордуурап
   [Сэмэн] ол сыттаҕына, Сиидэрэп оргууй аҕай туран, атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, быыс хаҥас өттүгэр барда. Күндэ. Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр — барар суолгун бэрт мөлтөхтүк, борутан эрэ көр. ☉ Еле, едва видеть дорогу
   [Аҕам] хараҕынан ыалдьан сытар. Арыычча атаҕын тумсун сирдэтэр буолан баран кэпсэтиэм диир. А. Софронов. Атаҕын тэҥнээ — өлөр. ☉ Убивать кого-л. (букв. ноги его подравнивать). Ол күтүр өстөөҕү бэйэтин курдук бандьыыт атаҕын тэҥнээбитэ. Атаҕын тэҥнээбит — өлбүт (үксүгэр күлэн, эҕэлээхтик эбэтэр сэтэрээн этэргэ тут-лар). ☉ Протянуть ноги (чаще всего употр. с чувством злорадства, ехидства)
   Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини [Макаары] сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ — киэр буол, миэхэ төрүт сылдьыма. ☉ Вон, прочь отсюда, убирайся; больше не ходи сюда
   Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыттан ылларбыт — моһуокка түбэспит, моһуокка ылларбыт. ☉ Он попал в затруднительное положение (букв. дать схватить себя за ногу)
   Арай мин ахсааҥҥа атахпыттан ыллардым, ботаника уруогар ботугуруур эрэ буолан хааллым. «Кыым»
   Аны ол сылдьаммын Алҕас тыллаһаммын, Атахпыттан ылларыам, Арааска барыам. П. Тобуруокап. Атах анныттан алдьархай — алдьархай буолара чугас баар (атах анныгар). ☉ Беда из-за ничтожного повода
   Атаҕын анныттан Алдьархай ааҥныырын Арааран билбэтэх Алаа харах мэкчиргэ, Тугу оҥоруон булбакка, Тула эргийбит. Р. Баҕатаайыскай
   Айаххыт күүгэнэ бүтүөр диэри Айдаарбыккыт иһин, Атаххыт анныттан Алдьархай тахсыаҕын Адьас көрбөтөххүт, Атаскааннарыам! П. Тобуруокап. Атах балай — мээнэ, сирэй хоту, чопчу сыаласоруга суох, бэйдиэ (бар). ☉ (Идти) куда глаза глядят, без цели, наугад
   Баһырҕас диэн ыта, икки-үс хонукка тоҥ балаҕаны кэтии сытан баран, ыксаан, иччилэрин сүтэрэн, атах балай барда. А. Софронов
   Ойон тура эккирээтим да, мин мээнэ атах балай, тыа устун, дьиэм диэки буолаарай диэн, сүүрэн истим. Н. Неустроев
   Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар, сорохторун айанньыттар, булчуттар булан мэй гыммыттар. Күннүк Уурастыырап. Атах кээһэ тур кэпс. — барыахтаах сириҥ диэки эрдэттэн бара тур. ☉ Заранее отправиться туда, куда должен идти; хоть немного сократить расстояние, которое предстоит преодолеть
   Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. Атах мээнэ көр атах балай. Сүөдэр, байааттаҥныы-байааттаҥныы, бириискэ бөһүөлэгин уулуссатын устун, атах мээнэ сукуҥнаан иһэр. Н. Якутскай
   Оннооҕор улахан дьон муннахтарына атах мээнэ хаамаллар, олороллорун, утуйалларын умналлар диэччилэр. С. Новиков. Уол муҥнаах атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. «ХС». Атах синньигэстии түөлбэ — бэйэтин аннынан санаан, сэнээн. ☉ Считая кого-л. ниже, хуже, недостойнее себя
   Тойоммут — бэдэрээтчит Кыбытыы Кынаачай — үс сүөһү үүрээччиттэн ала-чуо, атах синньигэстии, мин үрдүбэр түспүтэ. «ХС». Тэҥн. күрүө намыһахтыы. Атах соболоҥо — 1) сорукка эбэтэр сырыыга сылдьыбыт эрэй төлөбүрэ. ☉ Вознаграждение за услугу в качестве рассыльного или за расходы какой-л. поездки
   Атаххыт соболоҥун тугу иэстэһэҕит? СГФ СКТ
   [Сэмэниискэ Сэмиэнэп:] Атаххыт соболоҥор арыыйдатын бэйэҕитигэр харанныгыт ини. «ХС»
   Аҕыйах ыалга кыыран атаҕын соболоҥун төлөтөн төннүбүтэ. «ХС»; 2) эргэр. кэргэн тахсар кыыс сыбаайбаҕа сылдьыбыт аймахтарыгар кэргэн ылар киһи эбэтэр кини төрөппүттэрэ биэрэр бэлэхтэрэ. ☉ Подарки жениха или его родителей родственникам невесты, присутствующим на свадьбе; 3) эргэр. ыалдьыттаабыттарыгар махтанан, дьиэлээх киһи ыалдьыкка биэрэр бэлэҕэ. ☉ Подарок хозяина гостю в благодарность за посещение. Атах тардыс — сатыы барыахтаах сиргэр көлөнөн, техниканан айаннаан сырыыгын түргэтэт уонна чэпчэт (үксүгэр айан суолун сороҕун эбэтэр хам-түм). ☉ Расстояние, которое предстоит пройти пешком, преодолевать на каком-л. транспорте, давая ногам отдохнуть (обычно часть пути)
   «Билбэт буоллаҕа дии, атаҕын тардыстаары гынаахтаабыта буолуо, ыксаан иһэр киһи», — диэтэ оҕонньор, билбэт буолан, дэҥнэтэ сыспыт киһини аһынар быһыынан. Амма Аччыгыйа
   Икки табабын бу Хабырыллаҕа биэрэбин, айанныырыгар, атах тардыстыа. Болот Боотур
   Түөрт уон арыыны сирэйдиир күннээх буоллахпытына, хоту дойду быһый атахтаах хараҥаччыларын — тамайа сиэлэр табаны атыылаһан атах тардыстыа этибит. Н. Босиков. Атах тириитэ баранна кэпс. — элбэхтик хааман, улаханнык эрэйдэннэ. ☉ Оставаться без ног; сильно уставать, доходить до полного изнеможения от продолжительной ходьбы (букв. не осталось кожи на ногах). Ынахтарын көрдөөн, атаҕын тириитэ баранна. Атах тэпсэн олорон — 1) тиэтэйбэккэ, дьоһуннаан, наҕылыччы, эйэлээхтик (кэпсэт). ☉ Спокойно, неторопливо, мирно (беседовать)
   Икки улуус кулубалара, атах тэпсэн олорон, бэрт үгүһү эргитэн сэһэргэһэллэр. Н. Якутскай
   Арай били атах тэпсэн олорон күнү быһа кэпсэтэллэрэ уурайда. НС ОК
   Атах тэпсэн олорон былыргыны-хойуккуну ыатарыы диэн кэлиэ дуо, суох буоллаҕа дии. Далан; 2) тэҥҥэ, тэҥнээҕин курдук. ☉ Наравне, как равный
   Үрэкиин үрдүк аатыгар, үтүө сураҕар кэтэх тардыһан олорон кэпсэтээри, атах тэпсэн олорон аахсаары, ох курдук оҥостон киирдим. Болот Боотур
   Кини, кимиэхэ да биллэ-көстө илик көннөрү уолчаан, эдэр хомуньуус, хайдах Ленин курдук улууттан улуу, сүдүттэн сүдү киһини кытта биир кэбиниэккэ атах тэпсэн олорон үлэлиэҕэй? «ХС». Атах угус кэпс. — тэҥҥэ сүүр, иэл-тиэл буол. ☉ Соперничать в беге на равных
   Ити [үс эргииргэ сүүрүү кэнниттэн тута] баттаһа барбыт ОПХ Кэнчээритигэр икки эргииргэ биир да ат атах уксубата. «Кыым». Атахха биллэр — түргэнник куот, тэскилээ. ☉ Улепетывать, давать стрекача (букв. давать знать ноге)
   Кэбигирэй Миитэрэй ойоҕо саҥарарын истэ сатаан баран, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, таһырдьа тахсан барда, атахха биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Ыаллар оҕолоро Хобороос-Хабырыыһы ыраахтан көрөөт, атахха биллэрэллэр. И. Гоголев
   Атыыр туртас куттал суоһаатар эрэ, ийэ туртаһы, тугуту быраҕан туран, ким-хайа иннинэ бэйэтэ атахха биллэрэр. И. Федосеев. Атаххар (сүһүөххэр) тур — 1) улаханнык, сыта ыалдьан баран үтүөр, өрүтүн. ☉ Поправиться, встать на ноги после долгой тяжелой болезни
   Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
   Били знаменосецпыт ый кэриҥинэн үтүөрэн, атаҕар турбута. С. Никифоров; 2) бэйэҕин кыанар-иитинэр киһи буол. ☉ Приобрести самостоятельность, выйти в люди
   Оҕолоро, дьэ, атахтарыгар тураннар, дьэ, саҥардыы кыанар-иитинэр буолан эрдэхтэринэ, хаһан да кыайан көппөт дьэбэрэтигэр умса тэпсиллээри сордонон эрдэҕэ. П. Ойуунускай
   Биһиги, эрдэ тулаайах хааламмыт, бэрт эрэйинэн атахпытыгар турдубут. Р. Кулаковскай; 3) кыаҕыр, күүһүр. ☉ Окрепнуть, разбогатеть
   Эрэнэбин, Азия атаҕар турдаҕына, эмэхсийбит капитал хоолдьуга үс бүк барыаҕа. Суорун Омоллоон
   Холкуостар атахтарыгар тураннар, үлэлэрэ баран истэҕинэ, холкуостар олохторо үчүгэйин, бытархай олорор олох куһаҕанын билэн-көрөн иһиэҥ. Күндэ; 4) өрө күүр, долгуй, күүскүн түмүн. ☉ Взбудоражиться, взволноваться; мобилизоваться. Ойуур баһаарын умуруораары нэһилиэк дьоно бары атахтарыгар турдулар. Атаххын да быктарыма — аны манна сылдьыма, чугаһаама. ☉ Прочь отсюда; больше не ходи сюда
   Инньэ гымматаҕына [ньымааттаспатаҕына] нуучча уонна олохтоох атыыһыттар манна аны атаххын да быктарыма диэн кэбистэхтэринэ көҥүллэрэ буоллаҕа дии. С. Курилов (тылб.)
   Атаххын да угума көр атаххын да быктарыма. Ол оҕолор аны бассабыык буолбуттара. Мантан ыла ойуун дьиэтигэр атахтарын да угуохтара суоҕа. Болот Боотур. Икки атах — киһи, дьон, киһи аймах. ☉ Человек, род человеческий (букв. двуногий)
   Сүөдэрдээх ыкса күһүн буолуор диэри икки атахтаахха көстүбэттэр. Н. Якутскай. Өлөксөй оҕонньор оҕуһун Күүстээх Уйбаан уол кыайбытын, икки атахха иҥиирдээх дьоннор баалларын сөҕөллөр-махтайаллар. И. Бочкарев. Икки атаххынан куот — куот, куотан бар. ☉ Обратиться в бегство (букв. убегать двумя ногами)
   Кини [Хабыыча] Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, «үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут». П. Аввакумов. Түөрт атах буол — түөрт лабааҕынан сиргэ тайан. ☉ Встать на четвереньки
   Бурхалей атын эргилиннэри тардан киһитин диэки хайыспыта, саллаат, саҥардыы төрөөбүт кулун чэрчилээри туран үнүөхтүүрүн курдук түөрт атах буолан, көрө-көрө сытан барда. Эрилик Эристиин
   Ийэ ис киирбэх Болоту төлө тутан кэбиспитэ, киһитэ, түөрт атах буолаат, бастыҥ орон анныгар сылыпыс гынан хаалла. Н. Заболоцкай
   Ол да буоллар, Никешин биһиги бэрт сэрэҕинэн, үксүн сыыллан, арыт түөрт атах буолан аттаан эргэ шахтаҕа чугаһаабыппыт. Н. Якутскай. Тэппит атаҕын кубулуппат — бастаан хайдах сүүрбүтэй да, ол тэтимин сүтэрбэт. ☉ Бежать с начала до конца в одном темпе
   Туолума төрдүттэн Мырылаҕа, үһүөйэх биэрэстэ сиргэ, Роман, үөрбүт-көппүт уол, тэппит атаҕын кубулуппакка тиийдэ. Ф. Софронов
   Дуня, көлөһүнүн ырбаахытын сиэҕинэн туора садьыйасадьыйа, тэппит атаҕын кубулуппакка истэ. КН ТДь
   Ыт атаҕын тут көр ыт. Күөспүтүн өрүммүт икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ, быһата, ыт атаҕын туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Эт атаҕынан — сатыы, сатыы хааман. ☉ Пешком, без помощи каких-л. средств передвижения
   Көлө диэн суох, көрбөтөхпүт да быданнаата, эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
   ◊ Атах бөтөҕөтө — киһи сототун суон быччыҥа (этэ). ☉ Икры ног. Бэҕэһээ күнү быһа хааман, атаҕым бөтөҕөтө ыалдьыбыт.
   □ Александр атаҕын бөтөҕөтүгэр табыллыбыт. М. Доҕордуурап. Атах быата — буута, атах баайыыта, бакаайы (акка). ☉ Путы, связки ног (у лошади). Атах быатын аҕал эрэ. Атах көхсө — атах тарбахтартан бэрбээкэйгэ диэри үөһэ өттө. ☉ Верхняя часть стопы ног. Атаҕым көхсө ыалдьар. Атах оонньуута — саха национальнай оонньууларын (кылыы, ыстаҥа, куобах) уопсай аата. ☉ Якутские национальные спортивные игры, состоящие из трех видов: прыжки на одной ноге, прыжки в длину на каждой ноге попеременно, прыжки обеими ногами одновременно
   Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
   Бастаан атах оонньуутуттан саҕалаатылар, онтон түмүгэр тиийэн оһуокайдаатылар. В. Протодьяконов
   Атах орон көр орон. Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар, атах ороҥҥо Макаар оҕонньор сытар, холумтаҥҥа чаанньык, сыбах оһох уоттаах. А. Софронов
   Ыкса киэһэ атах ороҥҥо, эбэм оронугар, быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаһан мылаллан турда. Амма Аччыгыйа. Атах сыгынньах — атах таҥаһа суох. ☉ Босой, босиком
   «Кэбиһиҥ доҕоттор!» — Тогойкин ойон турда. Атах сыгынньах эбит, өрө тэпсэҥэлии түстэ. Амма Аччыгыйа
   Дьиэҕэ биир да киһи суох, арай биир атаҕа дэлби хатырбыт атах сыгынньах куһаҕан таҥастаах уол олорор. Күндэ
   Сэмэнчик бу дэриэбинэ уулуссатын бэрт үчүгэйдик билэрэ, сайынын атах сыгынньах, кыһынын уллуҥа тэстибит хаатыҥканан мээрэйдээбит ахан сирэ. Н. Якутскай. Атах тааһа — киһи сототун уҥуоҕун алын баһа, бөлтөйөр сирэ. ☉ Лодыжка. Миитэрэй атаҕын тааһын эчэппит. Атах таҥаһа — киһи атаҕар кэтэр туга эмэ (хол., түүппүлэ, бачыыҥка, унтуу этэрбэс, саппыкы о. д. а.). ☉ Обувь
   Атах таҥаһа ыга тутуо, аалыа суохтаах, кэппит кэннэ атах кыратык хамсыыр буолуохтаах. ТЕН ИДь. Атах тарт — ырааппатын диэн баһын быатын ат илин атаҕар кылгас гына баай. ☉ Привязывать недоуздок к ногам коня, чтобы он далеко не ушел
   Аттарыттан түһэн, атах тардан, ыыталаан кэбистилэр. М. Доҕордуурап
   [Аты] арыт эмиэ саһыа, ыраатан эрэйдиэ диэн атах тардан эбэтэр адаҕалаан ыыталлар. «ХС». Атах тэбис — 1) оҕо оонньуута: икки буолан утарыта турсан баран, уҥа-хаҥас атахтарын олбу-солбу иннин диэки быраҕаттаан, ис өттүлэринэн таҕайсаллар. ☉ Название детской игры: два участника, стоя друг против друга, попеременно выбрасывают вперед то правую, то левую ногу и внутренней стороной ноги касаются ног напарника
   Туобуйа төһө да ырааҕын иһин, ыала-дьоно төһө да аҕыйаҕын иһин, кэм, үс-түөрт оҕо көрсө түстэллэр эрэ атах тэпсэн, кулун куллуруһан чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   [Муҥхаһыттар] ирээри өрүтэ эккирииллэр, арыт чөмөхтөһө түһээт, атах тэпсэ оонньууллар. И. Гоголев
   Муҥха тахсыар диэри килэҥ мууска хатыыскалыырбыт, маанытык таҥныбыт дьахталлар ыраас хаарга атах тэпсэ, илии охсуһа, дьиэрэҥкэйдии оонньууллара. «ХС»; 2) саха национальнай үҥкүүтүн хамсаныытын көрүҥэ. ☉ Элемент якутского национального танца
   Маскарааттар иккилии буола-буола атах тэпсэн, онтон чохчоохойдоон уонна үҥкүүлээн тибийэн киирэн барбыттара. Д. Таас. Атах хаптаҕайа — атах сиргэ үктэнэр алын хаптаҕай өттө, уллуҥах. ☉ Стопа, подошва ног, плюсна
   Түөрүллүбүт бөтүөн таас чубукулуун сууллуутугар атаҕым хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин. Атах эт — өлөрүллүбүт сүөһү биир миэстэтэ, бүтүн биир атаҕа. ☉ Одно место (одна нога — четвертая часть туши забитой скотины)
   Учуутал хоһугар атах эти сүгэнэн эттээн биллиргэтэллэр. Амма Аччыгыйа
   Бөтөс [ыт аата] ыйытыыта суох тугу да тыытыа суоҕа. Оннооҕор мэник-тэник, оҕо сылдьан чаампыга уурбут атах эппитин тыыппата. «ХС»
   Ураты ытыктанар ыалдьыт кэллэҕинэ, саҥа атах эт алдьатыллар, күннэтэ аһаммат солун ас тардыллар. М. Чооруоһап. Бөҕө атах көр модьу атах. Мин маннааҕы ойуурга бөҕө атаҕы көрдүм
   □ Сэттэ тыылаах киһини Саанан өтөн өҥүргүүр, Бөҕө атах киһилии Күлэр, аҥыр мөҥүрүүр. С. Данилов. Бурдук атаҕа — бурдугу ыраастаатахха хаалар куһаҕана, тобоҕо. ☉ Отходы, остатки после очистки зерна
   Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буолла. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
   Холобур, күһүн бурдук быһылыннаҕына киһилэрэ хайыыүйэ ыраах сытар бааһыналарга тиийэн бурдук атаҕын кууллаабыт буола охсор үһү. Үлэ үө. Тэҥн. мэкиинэ. Испиискэ атаҕа — испиискэ тоһоҕоһун сиэрэтэ суох өттө. ☉ Конец спички, противоположный ее головке
   Сиэбин туттан көрбүтэ испиискэтэ суох. Аҕыйах, икки-үс испиискэ атаҕа эрэ сылдьара, сотото суоҕа. Н. Босиков. Модьу атах — мэкчиргэтээҕэр быдан улахан мэкчиргэ бииһэ (үксүн куобаҕынан аһылыктанар). ☉ Филин
   Били үнүр куттаабыт кыыла, куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
   Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр, ньааҕыныыр. Күндэ. Тэҥн. куобах кыырда. Сибэкки атаҕа — сибэкки силиһин уонна сэбирдэҕин икки ардынааҕы синньигэс умнас. ☉ Цветоножка. Сибэккилэр умнаска сибэкки атаҕа диэн ааттанааччы синньигэс умнасчаанынан хатаналлар. КВА Б. Сыарҕа атаҕа — хатыҥ мастан оҥоһуллубут сыҥаахха олордуллар, баттыгынан баттаныллар уонна ылахтарынан туттарыллар сыарҕа биир сүрүн чааһа. ☉ Полозья саней
   Сыарҕа сыҥааҕа, атахтара, баттыга хатыҥ мастан оҥоһуллаллар. АНП ССХТ

I
баас
II
туохт.
1. Убаҕаһы эбэтэр туох эмэ бытархайдары тугунан эмэ сомсон ыл. ☉ Набирать, черпать что-л. жидкое или единичное чем-л.
Хамыйаҕынан бас. Күрдьэҕинэн бас.—Аргыый аҕай болтуотун кэтэн, хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Саламаатын буһаран хонууга таһааран уурда уонна хамыйаҕынан баһан кыһыл чааскыга кутта. М. Доҕордуурап
Петухов оҥочотун уутун баһыар, ыраах айаҥҥа оҥостуор диэри, туораан иһээччи чугаһыыр. Н. Якутскай
2. Тугу эмэ тугунан эмэ иилэн өрө көтөҕөн ыл. ☉ Поднимать вверх что-л., зацепив чем-л.
Уус Мандар эмиэ тэбиэһиргээн, ытыһыгар силлии-силлии кыдама сотото өҕүллүөр диэри оту баһан ылан, үөһэ элит да элит буолла. И. Гоголев
Сииҥэстиир уола [оҕус аата] муоһунан тоҕо баһан кэбиһэн баран, өстөөҕүн иннигэр тахсан өҥүс баһын кынчаччы таттаран турбута. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үүнүүнү, быйаҥы дэлэйдик хомуй, мунньун. ☉ Собирать в изобилии урожай
Уолба алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө Балаһанан долгулдьуйан Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Сүрүн улахан ходуһалары отторо ситэрин кэтээн сылдьан, кылгас кэм иһигэр баһан ыларга кыһаллаллар. «Кыым»
△ Элбэхтик, өлгөмнүк бултуй (хол., балыкка). ☉ Добывать в большом количестве, иметь хорошую добычу (напр., на рыбалке)
Сынньалаҥ, чуумпу күнүнэн туһанан, балыгы баһан ыла кэлбит дьон буолуохтаахтар. Н. Заболоцкай
Кини сайынын аатырар балыктаах Хоохучча диэн кумахха байым балыгы баһар биригээдэҕэ үлэлиир. А. Сыромятникова
4. көсп. Тугу эмэ олус үлүннэрэн, дарбатан, омуннаан эт, кэпсээ. ☉ Слишком, чересчур преувеличивать, раздувать что-л. Дьэ, онон, наһаа баһан этии айыы-саат буолар. М. Доҕордуурап
Өллө эрэ диэҥҥит үрдэтэн Ааһан арбаамаарыҥ, Эбэтэр түһэрэн, киртитэн Баһан этэр буолумаарыҥ. Баал Хабырыыс
Этэрин эт да, баһыма! С. Тимофеев
♦ Бас да арыы, быс да сыа (быс да сыа, бас да арыы) – олус дэлэй, өҥ-тот (хол., олох). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, бас да арыы, быс да сыа буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Бастар бараммат – бүттэр бүппэт, олус элбэх. ☉ Неиссякаемый, неисчерпаемый (букв. сколько ни черпай, все не кончается)
Уулаатар бараммат, уостан сүппэт уйгу быйаҥ улаатыах этэ, бастар бараммат, кэстэр кэхтибэт кэтит кэскил дэри-дэлэгэй тэлгэниэх этэ. П. Ойуунускай
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна, Тохтор хороммот тоттонно, Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Онтон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Баһан эт – туох эмэ итэҕэһи-быһаҕаһы олус үлүннэрэн, дарбатан эт, кэпсээ. ☉ Говорить, преувеличивая недостатки, сгущать краски
Баһан эппиттэрин иһин кириитикэни тулуйан иһиттэҕим дуу? Г. Колесов. Хараҕыттан (хараҕа) уу-хаар баһа-баһа (баһан) – ытамньыйа-ытамньыйа. ☉ Со слезами на глазах
Балайда гынан баран, хааһын кыратык түрдэс гыннарбыта уонна хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа: «Бэрэкилээтэй, бассыыс!» – диэбитэ. Суорун Омоллоон
«Кыыһыран титирэстээн мүччү үктээтэҕим дии», – Лука, бэйэтин сэмэлэммиттии хом түһэн сытан хараҕыттан уухаар баһа-баһа [кэргэнигэр] эттэ. М. Доҕордуурап
«Эбээ, эбээ! – диэбитинэн Элээрэн киирдэ кыысчаан. – Хайдах буоллуҥ, эбээ, эн? Хайа... Тоҕо...» – диэн иһэн Хараҕа уу-хаар баһан, Хап-сабар тураат, быһа Таһырдьа диэки тэбиннэ. «ХС»
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл, харамай биир тутаах миэстэтэ, төбөтө. ☉ Голова (человека или животного)
Сыана кэтэҕэр баһа кэлгиэлээх бүтүннүү хаан-сиин буолбут бартыһаан көстөр. П. Ойуунускай
Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа бүтүннүү үрэллэҥнээн харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сипсинньигэс тарбахтарынан, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Андриан оҕонньор баһын бүк түһэрэн, балачча олордо. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ үөһэ эбэтэр илин уһуга. ☉ Верхняя или передняя часть чего-л.
Күн тиит баһыгар түһэн эрэрэ. Амма Аччыгыйа
Дохсун силлиэттэн тыа баһа имиллэн биир кэм ыдьырыйа хамсыы турда. М. Доҕордуурап
Бурхалей тыытын баһын көстөр арыы диэки туһаайан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ саллаҕар эбэтэр кэтит сүрүн өттө эбэтэр оннук уһуга, төбөтө. ☉ Утолщенная, расширенная часть или конец чего-л.. Ньуоска баһа. Кыраабыл баһа. Күрдьэх баһа
△ Атах таҥаһын илин төбө өттө. ☉ Передняя часть (носок) обуви
Уҥа саппыкытын баһа бүтүннүү балай хаан буолбут. КГР СЛ-8
4. Туох эмэ бүтэр уһук өттө, бараныыта. ☉ Удаленная часть или конец чего-л.
Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
Күөл икки баһа уонна куулата хара маһын саҕаттан сөкү уонна дулҕа этэ. Далан
Ньукуус оҕонньордоох Баарда диэн сайылык илин баһыгар олохтоохторо. ТГС ЫА
5. көсп. Туох эмэ саҕаланар сирэ (хол., өрүс, үрэх). ☉ Место, где что-л. берет начало (напр., река, ручей); верховье, исток, устье реки
Өлүөнэ баһын диэки бара сылдьан биир эмэ атыыһыты кытта билсэн, табаар үлүгэри иэс хоторон аҕалан нэһилиэкпэр лааппы аһыам. Күндэ
Үс үөстээх Өлүөнэ өрүс бастара Өргөн өтүүнү сыыйа тарпыт курдук Субуллан, сыыйыллан көстүбүттэрин Өҥөйөн көрөн ааста [сөмөлүөт]. Нор. ырыаһ.
6. көсп. Атыттары салайааччы, баскөс киһи, баһылык. ☉ Руководитель, глава чего-л.
Иван Иванович – нэһилиэк баһа. —Мин бэйэбэр бэйэм баспын. Күндэ
7. көсп. Кинигэ, айымньы улахан чааһа, үллэһигэ. ☉ Раздел книги, произведения, глава
Роман бастакы баһын тылбааһа аан бастаан 1948 сыллаахха «Хотугу сулус» альманахха бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
тюрк. баш, бас
♦ Баайы баһынан – олоҕо суохтук, олус дэлэйдик (кэпсээ-ипсээ, саҥар-иҥэр). ☉ С увлечением, прибавляя много лишнего (говорить, рассказывать)
Баайы баһынан тыллаһар (өс хоһ.). Дьаакып отутуттан тахсыбыт, сытыы сирэйдээх-харахтаах, этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, «салыҥнаах балык курдук» киһи. А. Софронов. Бас баттах – 1) мээнэ, иннин-кэннин өйдөөбөккө, билбэккэ эрэ (саҥар). ☉ Необдуманно, бестолково, легкомысленно (говорить)
«Василий Егорович, эн сэрэн, бас баттах тыллаһаргын мантан антах уураттаххына сатанара буолуо», – диэтэ Кылбанов. С. Данилов
Георгий ветфельдшер Третьякованы сыыһа бас баттах саҥарарбытын өйдөөтө. С. Дадаскинов
Ардыгар бас баттах тыллаһан, урукку идеалларын барытын киргэ-буорга тэпсэн барар. «ХС»; 2) үлүбээй, түбэһиэх, туох да сыала-соруга суох (сүүр, бар). ☉ Бесцельно, куда глаза глядят, напрасно (идти, бежать)
Хамаандаҕа бокуой биэрбэккэ, бас баттах сырсан иһэн, табыллыбыт кус курдук, салгыҥҥа даллахтыы сытар этилэр. Эрилик Эристиин
Мишка үүрүллүбүт сириттэн тэйдэр тэйэн, бас баттах сэлии, хаамыы икки ардынан анньан, быһа мөкүнүҥнүү, лэппэрэҥнии истэ. Н. Заболоцкай; 3) сиэри, бэрээдэги аахсыбакка, санаабыккынан көҥүл (бар, сырыт). ☉ Никому не подчиняясь, самовольно, без удержу
Бу оҕолор, аҕалара суох буолан, олус бас баттах барбыттар. ГНС АаК
Бас баттах бардахтарына киһини-сүөһүнү былдьыахтара, аан дойдуну аймыахтара. И. Никифоров
Бас баттах барар хаһан да аанньаҕа тириэрдибэт. ФЕВ УТУ. Бас быстар кэпс. – туох да иһин, отой (сөбүлэспэт, буолуммат). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться). Биригэдьиирдээ диирбитин бас быстар буолуммат. Бас быстар сыаната кэпс. – олус ыарахан сыана, иирбит сыана. ☉ Очень высокая, бешеная цена. Ханнык да маҕаһыыҥҥа киир – барытыгар бас быстар сыаната. «Саха с.». Бас быстарынан кэпс. – туох да улахан толкуйа суох, мээнэ. ☉ Не думая, безрассудно, очертя голову
Бас быстарынан айаннаабыппыт ити баар. Ким да хостообот гына батыллан хааллыбыт. «ХС». Баскар дылы иэскэ бар кэпс. – төлөрүйбэт курдук гына иэскэ киир. ☉ Увязнуть в долгах по уши
Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо? А. Софронов. Баскар (төбөҕөр) ытыар – бэйэҕиттэн алын киһини көҥүл ыытан, тугу этэрин барытын толоро үөрэтэн, кини эрэ этэринэн сылдьарга тиий, баһылат. ☉ Своей мягкотелостью, попустительством дать повод кому-л. сесть себе на голову
Билиҥҥиттэн кини мин баспар ыттыбатын, билиҥҥиттэн мин үрдүбэр тахсыбатын. Суорун Омоллоон
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ. Далан. Баскын (төбөҕүн) абырахтан көр абырахтан. Баскынан тур, атаххынан тур – 1) бэйэҥ билэргинэн сырыт, гын, хайдах да буол. ☉ Поступай по своему разумению, делай что хочешь
Баскынан тур, атаххынан тур – бэйэҥ дьыалаҥ. —Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ; 2) хайдах да буолтун иһин, хайаан да. ☉ Как бы то ни было; во что бы то ни стало
Баскынан тур, атаххынан тур, сарсыарда культиваторда бэлэмнээ. С. Ефремов
Испирдиэн Эристиин киэһэ аайы Дьиэтигэр Тэмтээкэйдээн киирэр, Сарсыарда …… Барарыгар бастаан баһын абырахтанар. А. Софронов. Баскын биэр – 1) ким-туох эмэ иһин олоххун толук биэр, өл. ☉ Погибнуть, быть убитым, сложить голову (букв. отдать голову)
Сэрии толоонугар баһын биэрдэ. А. Олбинскай; 2) кэпс. ким эмэ былааһыгар, дьаһалтатыгар киир. ☉ Попасть под чью-л. власть, подчиниться кому-л.
Баҕа өттүбүнэн Баспын биэрэн Барар суолум маҥхайда. Көҥүл өттүбүнэн Күүспүн күөттэрэн Көтөр сирим көҕөрдө. А. Софронов. Баскын кырбана олор кэпс. – тугунан да дьарыктаммакка мэнээк олор. ☉ Бездельничать, бить баклуши (букв. сидеть, колотя свою голову)
Күнү быһа баһын кырбана олорор киһи баар дии. «ХС». Баскын (төбөҕүн) өндөт – кирийэ сылдьан баран аһаҕастык турун. ☉ Поднимать голову, начинать действовать, активно проявлять себя
Кини ээр-сэмээр Россияҕа контрреволюция эмиэ баһын өндөтөрүн кэтэһэ сылдыбыта. «ХС». Баскын салан – бэйэҕин бэйэҥ дьаһанан атын киһиттэн тутулуга суох сырыт. ☉ Быть независимым, полновластным хозяином себе самому (букв. головой своей управлять)
Сыл – хонук, өтөрдөөҕүтэ бэйэлэрин да бастарын сатаан саламмат тойооскулар этилэр. «ХС». Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) – өр толкуйдуу сатаа. ☉ Ломать голову над чем-л. [Атыыһыттар] хайдах эргинэллэрин толкуйдаан бастарын сынньа-сынньа, сыыйа-баайа тарҕаспытынан бардылар. «ХС»
Аата, эн солуута суохха баскын сыстардаҕыҥ. «ХС»
Онон мээнэ, туһата суохха баскын сынньар сатаммат. А. Сыромятникова. Бас тутун – кими-эмэ бас-көс, баһылык тутун, аптарытыаттаа. ☉ Признать кого-л. главой, старшим, лидером, авторитетом
Баар-суох бас туттар киһилэрэ – кини. НАГ ЯРФС I. (Моойдоох) баскын уур – туох эмэ туһугар өлөргүн да кэрэйимэ, бэйэҕин сиэртибэ биэр. ☉ Не жалеть свою жизнь, жертвовать собою (букв. сложить свою голову во имя чего-л.)
Төрөөбүт дойдубут, тапталлаах норуоппут иннигэр эдэркээн сааспытын, баспытын даҕаны ууруохпут. А. Абаҕыыныскай
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ. Эллэй. Баскын холбоон – кимниин эмэ өйгүн-санааҕын түмэн, сүбэлэһэн (тугу эмэ гын). ☉ В согласии, вместе, дружно (делать что-л.)
Норуот баһын холбоон, уһун дьоллоох олоҕу уруйдаан, оҥорон олохтоото. Н. Түгүнүүрэп. Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) – 1) ыраах сирдэринэн тэлэһийэн айаннаа, сырыт. ☉ Скитаться, бродяжничать по странам и весям
Барбыппыт иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Баспыт байҕал, кутурукпут куйаар. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС»; 2) олус сатабыллаах, булугас-талыгас. ☉ Весьма предприимчивый, удачливый. Мытаха баһа байҕал, кутуруга куйаар киһи ээ. А. Федоров. Баһа барар – улаханнык эппиэттиир, буруйга-сэмэҕэ тиксэр. ☉ Совать голову в петлю
– Онон Пластинов олох уларыйыа диир дуу? – диэн учуутал ыйытар. – Инньэ диир. Ити мин эйиэхэ эрэнэн эттим. Киһи баһа барар дьыалата. Д. Очинскай. Баһа батарынан – түбэһиэх, үлүбээй, сыала-соруга суох. ☉ Куда глаза глядят (букв. насколько пролезет голова)
Оттон билигин араас биричиинэнэн сопхуостарыттан барбыт ыччаттар тоҕо төннүбэттэрий? Кинилэр дьиҥэр, этэргэ дылы, бастара батарынан ханна баҕарар бара тураллара баар. «ХС». Баһа биллибэт – 1) чуолкайдык биллибэт. ☉ Точно неизвестно, неясно
Маннык буолар буоллаххына, аны эйиэхэ сылдьар да баһа биллибэт. А. Софронов
Күн диэки үстэ да көрөрбүт баһа биллибэт. М. Доҕордуурап. Эн урут суруйбутуҥ курдук суруй бу аадырыска. Ыларым баһа биллибэт, сотору уларыйарым буолуо. Саллааттар с.; 2) ахсаана биллибэт, элбэх. ☉ Бесчисленное множество
Баһа биллибэт элбэх кур даҕаны, саҥа даҕаны оттор тураллар. МНН. Баһа биллэр – ол диэн биллэр дьыала. ☉ Это же всем известно
Биһиги чой оройбут толкуйа диэхтээн баһа биллэр ини. «ХС». Баһа дэлби барда – төбөтө дэлби барыах курдук олус ыарыйда. ☉ Голова раскалывается (трещит) у кого-л.
Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым – баһым дэлби барда, ону абырахтыам этэ. А. Софронов. Баһа саллайар – 1) улаатан, элбээн ис. ☉ Увеличиваться, возрастать, становиться больше
Кур иэс диэн оннук. Сыллата үүнэн баһа саллайан иһэр. Н. Заболоцкай; 2) туох эмэ бөрүкүтэ суох балаһыанньаҕа киир, түбэс. ☉ Попасть в неприятную ситуацию
Аны сууттанан баһым саллайара кэллэҕэ. М. Доҕордуурап. Баһа суох арбаа кэпс. – кими эмэ кэмэ суох арбаа, олус хайҕаа. ☉ Хвалить, превозносить когол
безмерно, чересчур. Сэдииһэп тойон бэйэтин кытта биир олоҥхоһуту илдьэ сылдьар. Кинини туох да баһа суох арбыыр да, ханнык эрэ олоҥхоһут эбит. Эрилик Эристиин. Баһа хатта кур. – өллө, суох буолла. ☉ Умереть, дать дуба
«Хаһан эрэ бу уол көнөтүгэр баһа хатыа», – диэн баран, эмиэ күлэн арсайда. Н. Заболоцкай. Баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> – ким эмэ төбөтө күүскэ ыалдьар (үксүгэр хамсаатаҕына). ☉ У кого-л. сильно болит голова (в основном при движении – букв. в голове плещется, как в берестяном ведре)
Миитэрэй туран, сүгэтин булан, маһын кэрдэн көрөөрү гыммыта – баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Амма Аччыгыйа. Баһыгар батаран өйдөөбөт кэпс. – тугу да өйдөөбөт, өйдүүрүгэр кыаҕа да тиийбэт. ☉ Совершенно не понимать что-л. в силу слабых умственных способностей (букв. не укладывается в голове)
Төһөлөөх баҕабын мин хаайан сытарбын баһыгар батаран өйдөөбөт. С. Данилов. Баһыгар быта да суох – туох да баайадуола, харчыта суох. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, богатства, денег (соотв. голь перекатная). Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Баһым хас буолуой – кэһэтиэхтэрэ, буруйга тардыахтара диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В значении «строго наказать, покарать»
[Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһар-көрдөһөр. Киһитэ ол көрдөһүүнү ылыммат, дьулайар.] «Баһым хас буолуой? – диир Дьөгүөрдээн. – Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа. Баһын батар кэпс. – наадата суоҕу, эбэтэр абааһы көрөргүн бэйэҕиттэн араар, кимиэхэ эмэ биэр. ☉ Избавляться от ненужного, отдавать, сдавать кого-что-л. кому-л.
Эргэ миэбэлбин баһын батардым. НАГ ЯРФС I
Ытым ытырыыгынан батымаары гыммытын иһин баһын батардым. СГФ СКТ. Баһын булкуй кэпс. – кими эмэ булкуйан, санаатын уларыт, өйүттэн таһаар. ☉ Морочить кому-л. голову, сбивать с толку кого-л.
Эдэрдэри бастарын булкуйан быыбарга ыытымаары гынар. НАГ ЯРФС I. Баһын (төбөтүн) быһа илгистэр – 1) мас-таас курдук аккаастанан сөбүлэспэтин биллэрэр. ☉ Выражать решительное несогласие, отказ
Люся, сыал ытыаххын баҕараҕын дуо? Кыыс баһын быһа илгиһиннэ. Эрилик Эристиин
Шура күлүүс тылын ылбата, саҥата суох баһын быһа илгиһиннэ. Н. Якутскай
Куһаҕан сыананы ыллыҥ дуо? Суох! Өндөрүүс баһын быһа илгистибитэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ сонньуйбуккун, сөхпүккүн, дьиибэргээбиккин биллэр. ☉ Выражать удивление, поражаться чему-л. [Сэмэнчик:] «Киһи күлэ да саныыр ээ, мин оҕонньорго “Моисей таҥара” буолан көстүбүт үһүбүн!» – диэн баһын быһа илгиһиннэ. «ХС»; 3) туохтан эмэ наһаа абаран, кэлэйбиккин, хомойбуккун биллэр. ☉ Выражать разочарование
Мэхээлэ оҕонньор баһын быһа илгистэр: «Һэ, дьэ бу үһүөйэх арсыын өрбөххө бүтүн сүөһү баран хаалара дьэ кытаанах суол... Киһи истибэтэҕин истэр». Күндэ. Баһын быһа эт – туох эмэ куһаҕаны туой, түөс. ☉ Накликать беду, напророчить кому-л. неприятное (букв. сказать так, чтоб (его) голова отсеклась). – Күн ыраахтааҕы илиитэ уһун... Уһун илии быстар күнэ кэлиэҕэ!.. – Эн олустаатыҥ ээ. Баспытын быһа эттиҥ. А. Федоров. Баһын иһэ бап-баллыгырас – тохтоло суох элбэх саҥалаах. ☉ Болтливый, любящий много говорить
Кинилэр ити иккиэйэҕин сылдьар кэмнэригэр бастарын иһэ бап-баллыгырас, тугу эрэ элбэҕи бэрт уһуннук кэпсэтэллэр. И. Никифоров. Баһын (төбөтүн) сыс кэпс. – 1) ким эмэ өйүн-санаатын иирт, булкуй. ☉ Запутывать, сбивать с толку кого-л.
Дордууска бастаахтара дьокутааттары барыларын бастарын сыстылар, өйдөрүн сүүйдүлэр быһыылаах. «ХС»; 2) тугу эмэ тобула сатаан кими эмэ толкуйга түһэр. ☉ Заставить кого-л. поломать голову над чем-л.. Баһын хатар кур. – өлөр, суох оҥор. ☉ Убить, прикончить кого-л. (букв. высушить голову ему)
Түөкүн, буруйдаах туран, мөккүһэ оонньообуккун баскын хатарыам. Эрилик Эристиин
Сарсыныгар, сэрии кэмигэр түөкүнү баһын хатарбытым. Р. Кулаковскай. Баһыҥ барыа – улахан буруйга-сэмэҕэ тиксиэҥ. ☉ Станешь предметом обвинения, осуждения (букв. не сносить головы)
Биһиги ити дьыаланы бүгүҥҥү мунньахха кыайан быһаарыахпыт суоҕа да баспыт барар. Амма Аччыгыйа
Ол сыыһа буоллаҕына баһыҥ барар. А. Федоров. [Кулуба:] Эн, Сэмэн, итини кэпсээн оҥосто сылдьар буолаайаҕын. Итинник сымыйа кэпсээн үрдүк тойот кулгааҕар киирдэҕинэ киһи баһа барыа. Н. Неустроев. Баһыҥ батарынан бар – төһө сатанарынан быысарыт булан бар. ☉ Идти, продвигаться, пользуясь любой возможностью
Дьэ онон эн, дыгаар, бу дойдуга икки харахтаахха көстүө суохтааххын. Ханна барар сиргэр баһыҥ батарынан бар. Д. Очинскай
Умнаһыт муҥнаахпын. Бу эмиэ баһым батарынан баран эрэбин. В. Протодьяконов. Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун – бара тур, түргэнник суох буол, мантан букатын тэй. ☉ Убирайся вон (букв. пусть твоя голова увеличится, а хвост сузится)
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ – мутугуҥ биллин. Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун. Ньургун Боотур. Кыычыкын оҕуһун баһа буол – уһуннук буһан, оргуйан биэримэ (үксүгэр кэччэгэй дьон көҥөнөн өр кэмҥэ астара буспатах аатырбытын этэргэ). ☉ Долго вариться, не доходя до готовности (обычно о скупых людях, к-рые долго готовят еду, испытывая терпение гостя)
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕай, күөһү хотор! Баал Хабырыыс
«Аата эн, Кыычыкын оҕуһун баһа буолан буһан биэрбэтэҕэр дылы, сааһыҥ ситэн биэрбэтэҕин?» – Иван уус түргэн-түргэнник саҥаран барда. М. Доҕордуурап
Хой баһын туой (тыллас) көр хой. Ээ, бу да киһи, олох хой баһын туойда. Н. Лугинов
Мин үнүрүүн кэпсэтэн көрбүтүм кыыһым, онус кылаас оҕотун курдук, хой баһын тыллаһар. Софр. Данилов
◊ Бас бил – тугу эмэ бэйэҥ туһанар, дьаһайар бырааптаах буол. ☉ Иметь личную собственность, владеть чем-л. [Ыстапаан] уҥуоҕа босхо барыар дылы үөрээхтээтэ …… сааһын тухары бачча харчыны бас билэн, бэйэм киэнэ диэн тута илигэ. А. Софронов
Бу манан Дьаакыбылап кулуба бас билэр сирэ бүтэрэ. Н. Якутскай. Бу Чоочо баай былыр чугастааҕы нэһилиэгин сириндойдутун олоччу бэйэтэ күүһүнэн, сэпсэбиргэл туттан бас билэн олоорто үһү. Саха фольк.
△ Кимиэхэ эмэ муҥур тойон, баһылык буол. ☉ Возглавлять, подчинять кого-л.
Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун хаҥатан биэрбитэ. С. Зверев
Маннааҕы баайдар дьадаҥылары, нуучча помещиктара бас билэр бааһынайдарын сирэйэхараҕа суох ыгалларын-түүрэллэрин курдук баттаабаттара диэн этиэххэ сөп. С. Курилов (тылб.). Бас билии – ким, туох эмэ тус бэйэтэ туттар, дьаһайар мала-сала, баайа-дуола. ☉ Материальные ценности, имущество, принадлежащие кому-л. или находящиеся в полном распоряжении кого-чего-л., личная собственность
Төһөлөөх эмэ киһи көлөһүнэ аҕыйах мүнүүтэ иһигэр мэлийэн, ханнык эрэ түбэспиччэ киһи бас билиитэ буола охсон хааллаҕа. Д. Таас
Холкуос уопсай бас билиитигэр сүүсчэкэ ынах сүөһүлээх. «ХС»
Онтон ыла бары көмүстээх сирдэр государство бас билиитигэр киирбиттэр. «Кыым». Бас билээччи – тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец какого-л. состояния, собственник
Билигин да ходуһа уруккутунан дэбиличчи үүнэн муоралыы долгуйар. Арай маны барытын бас билээччи уларыйбыт. Амма Аччыгыйа
Сирэй бас билээччи ким даҕаны итиччэ харчыны бэйэтэ илдьэ сылдьыбат. Д. Таас
Кыбартыыраҕа баар малы-салы кыбартыыраны бас билээччи бэйэтэ сыаналыыр. «Кыым». Бас быата – көлөнү быалыырга баһыгар кэтэрдиллэр тэһииннээх, үксүгэр кэтит, хаптаҕай быа. ☉ Часть сбруи – ремни с поводками, надеваемые на голову упряжного животного
Уҥа оһох чанчыгар хамначчыт уол бас быатын абырахтыыр. Эрилик Эристиин
Мин салаалаах тоҥ мутугу тоһутан, уһуктуу кыстым уонна бас быа оҥорон кэтэртим, онтум кэтэҕэр сөп түбэһэр – бөрө өсөһөн быаны тартаҕына «имнэнэн» биэрэр гына мутукпун баайдым. Т. Сметанин
Аан бастаан сылгы хонууттан үүрүллэн аҕалыллан кыбычыыҥҥа эбэтэр кыараҕас далга быанан оҕуурданан бас быа кэтэрдиллэр. АНП ССХТ. Бас бэрин – 1) өстөөххөр хотторон, киниэхэ эбэтэр ким эмэ былааһыгар бэрин. ☉ Потерпеть поражение, покориться чьей-л. воле, власти
Барон Тизенгаузен бөтөн бара-бара, норуокка баһын бэринэрин, былааһы норуот илиитигэр туттарарын туһунан этэн бобуллаҥнаан баран, иилинэ сылдьар ыспаагатын устан Орджоникидзеҕа уунна. Амма Аччыгыйа
Греция, суох, баһын бэриммэт талаанньыт аймаҕар, Бастаанньа батталы билиммэт Уотунан кытыастар. С. Данилов
Колчак 1-гы Сибиирискэй аармыйатын командующайынан А.Н. Пепеляев анаммыта, киниэхэ барыта уон биэс тыһыынча кэриҥэ киһи бас бэриммитэ. «ХС»; 2) кимиэхэ-туохха эмэ баһыйтар, иннигин биэр. ☉ Чувствовать превосходство над собой, подчиниться кому-л. в чем-л. [Лариса:] Хайдах ол кини ити үлүгэр хаалынньаҥ оҕонньорго баһын бэринэн, эргэҕэ билиэн баран, эйэлэһэн олороруй? Суорун Омоллоон
Үчүгэйин! Бу маннык, бу курдук ити эрчимнээх илиилэргэ бас бэринэн кэбиспит киһи. Н. Лугинов
Дьукаахпыт Хобороос барыныбары билэр, сатыыр. Дьиэлээх эмээхситтэр киниэхэ бүгүттэрдии бас бэринэллэр, хаһан даҕаны мөккүспэттэр. «ХС». Бас сыгынньах – бэргэһэтэ, былаата суох. ☉ Без головного убора, с непокрытой головой
Бу олордохторуна өтөх ортотунан биир киһи бас сыгынньах, ырбаахынан, кэннин хайыһа-хайыһа сүүрэн тэбэн иһэр. Н. Түгүнүүрэп
Үөдэн үнүгэһэ куруук мин таҥаспын таҥнар буоллаҕа. Иирээки киһи курдук, бас сыгынньаҕын барарбар тиийдэҕим. И. Гоголев. Бас уҥуоҕа – мэйиини хаххалыыр, хамсаабат гына силбэспит бөҕө хаптаҕай уҥуохтартан турар төбө уҥуоҕа, дьардьама сүрүн чааһа. ☉ Череп
Куобах баһын уҥуоҕунан оҕус гына оонньуурум, Аны көтөр моделынан оонньотобун оҕобун. П. Тобуруокап
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар, илии, атах уҥуохтарын араартыыллар. КЗА АҮө
Бас уҥуоҕа хамсаабат гына силбэспит хаптаҕай уҥуохтардаах. СИиТ. Киһи баһыгар – киһи аайы. ☉ Каждому, всем без исключения
[Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэ иннинэ] сүүс биэс уон тыһыынча саха баһыгар сыл устатыгар биир эрэ киһи эбиллиилээх эбит. И. Алексеев
Киһи баһыгар отуттуу сигэриэтэни, биирдии суу табааҕы, түөртүү киһиэхэ биирдии бытыылка арыгыны түҥэппиттэр. ДАЛ УуУоО. Үрэх баһа <сир, дойду> – түҥкэтэх, ыраах, киһи-сүөһү олохсуйбатах сирэ. ☉ Необжитая, дикая, отдаленная местность
Мин куоппутум үрэх баһа – Дьон тиийбэт сиригэр, Киһи саҥата, сүгэ тыаһа, иһиллибэтэх сиригэр. С. Данилов
Бу үрэх баһа дойдуга мэнээк тыллаһар сэттээх-сэлээннээх. Далан
Микииппэрэп кинээс дьонноро, буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэтиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. Үрэх бастарыгар олорор булчуттары түөкэйдии бараллар. М. Доҕордуурап. Үрэх (үрүйэ) ыһыытыыр баһа – хайа эмэ үрэх, үрүйэ саамай саҕаланар сирэ, баһа. ☉ Начало, исток какой-л. реки
Арай, дьол быатыгар, ынахтарын бу иннинээҕи чугас толоонтон буллун, оччоҕо Туруйалаах үрүйэ ыһыытыыр баһыттан тахсан булуталаатым диэн этиэ этэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр Лампара үрэх ыһыытыыр баһыгар ньиэби көрдүүр эспэдииссийэ түһэн олорор сиригэр тиийэн бөртөлүөккэ олорон барбыттара. П. Аввакумов
Сэниэ-сээбэс эстэн, сыра-сылба баранан, итиннэ тиийэн сынньанан, манна кэлэн олорон түүн үөһүн саҕана бэйэтин үрэҕэр түһэр салаа үрүйэ ыһыытыыр баһыгар кэллэ. «ХС». Эҥил (өҥүс) бас – киһи-сүөһү, кыыл санныттан үөһээ моойугар сыстар сирэ. ☉ Верхняя часть плеча человека, ближе к шее
[Тускаев Абылановы] харытыттан харбаан ылла уонна өҥүс баска саайда. Эрилик Эристиин
Ньургун киһитин эҥил баһыттан лаппа ылан уонна хонноҕун анныттан тутан туора-маары илгиэлээн тэмтэритэн иһэн умса садьыйан түһэрэр. Н. Лугинов
Сатыров оҕонньор оронугар эҥил баһыттан тардыстан, тиэрэ түһэн сытара. И. Федосеев
Кытыан сатана уола ытыыр-күлэр ыккардынан, ыгыста-ыгыста, өҥүс баһын туппахтанар. «ХС»