үөрэт-такай диэнтэн хай
аата. Мөҕүү-хомуруйуу, үөрэтии-такайыы саҕаланнаҕа. Лаана истэригэр эрэ тиийэр. В. Гаврильева

даҕ. Үөрэтэр, такайар дьүккүөрдээх. ☉ Направляющий, поучающий, наставляющий
Ааһан эрэр бу бэлиэр Өһүргэс эдэр сааһым Күүһүнэн өтөр кэлиэ Үөрэтигэс кырдьар сааһым. Р. Баҕатаайыскай

аат. Тугу эмэ сүбэлээн биэрэр, үөрэтэр-такайар киһи. ☉ Советчик
Өлөөнө эмээхсин, ынах ыы сылдьан дэҥнэммитигэр бөһүөлэк ыала бары эмчит-томчут, сүбэһит-амаһыт буолбуттара. Н. Якутскай
Итиэннэ дьэ миигин, баҕар, Эдэрдэр хааһахха хаайдыннар, Ама, куһаҕан буоллаҕай Сүбэһит-амаһыт ааттанар. Баал Хабырыыс
Луохтуур этэринэн, сүбэһитинэн-амаһытынан, үөрэтээччинэн-уһуйааччынан кини буолбакка, биһиги буолуохтаахпыт. М. Доҕордуурап

аат.
1. Сокуонньут, быраабылалары, куолуну, үгэстэри, сиэримайгыны билээччи. ☉ Законник, знаток правил и обычаев
Дьон куолуһут, сокуонньут буолан эрэллэр. Болот Боотур
Чэ, ээх, үчүгэй, өйдөөх, куолуһут киһи буоллаҕыҥ, дириҥник хорутан эн миэхэ сокуон ааҕыма. Болот Боотур
Оля Попова уҥуоҕунан кыра, оттон тылынан, куолуһутунан сүрдээх. Н. Якутскай
2. сөбүлээб. Үөрэтэрин-такайарын таптыыр киһи, өйдөөҕүмсүйэр киһи. ☉ Любитель поучать, наставлять
Эмиэ куолуһут барахсан көстүбүккүн. М. Доҕордуурап
Попов сүүнэ куолуһут, мөккүһүүк, тарбааһыннаах тыллаах. Н. Габышев

сыһыан холб. Эйэҕэс уонна ылыннарыылаах көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает вежливую и убедительную просьбу говорящего (пожалуйста, будь добр)
Табаарыс атыылааччы, бука баһаалыста, хара өҥнөөх бачыыҥката аҕал эрэ. В. Ойуурускай
Онон, бука баһаалыста, миигин начаалынньык дуоһунаһыттан босхолооҥ уонна Виктор Константиновиһы анааҥ. Болот Боотур
Бука баһаалыста, көмөлөс, көрдөһөбүн. «Кыым». БУКыА ДИЭН сыһыан холб. Ылыннарыылаах күүстээх көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает убедительную просьбу, мольбу говорящего (пожалуйста, очень прошу)
Бука диэн, эппиэтэ суох хаалларыма. «ХС»
Өһүргэнимэҥ, доҕотторуом, бука диэн, өһүргэнимэҥ. Л. Попов
Эмээхсиэн, бука диэн, тылгын кыана тутун. С. Ефремов
△ Үөрэтии, такайыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок поучения, наставления
Бука диэн, быаҕын ыһыктаайаҕын. «ХС»
Петя дьэ, бука диэн, мантан көстүбэккэ, кэтэһэ сытаар. С. Ефремов

туохт.
1. Кыһанан-мүһэнэн куруук үөрэтэ, сүбэлии сырыт. ☉ Постоянно находясь при ком-л., усердно учить, натаскивать кого-л.
Хоһоон суруйар уустук хомуһунугар Такайабын мин талааннаах ыччаты. С. Данилов
Оҕо аата оҕо, оҕоҕо үлэ чэпчэки соҕуһа тиксиэхтээх. Сыыйа үөрэтэн, такайан иһиллиэ. Н. Габышев
Хас күн ахсын Охоноон Туллайга аты сүүрдүү ис кистэлэҥнэрин кэпсиир, эппитин хос-хос такайар. И. Федосеев
2. Олус кыһанан-мүһэнэн, бүөбэйдээн тугу эмэ оҥор, бэлэмнээ. ☉ Делать, готовить что-л. с большим старанием, любовью
Дьаарай тарбах такайбыт, Эриэккэс илии тикпит Хаҥ дьабака бэргэһэ Ханыыланан бүппүтэ үһү, Доҕоттоор! С. Зверев
Сирдэрин дьаныардаахтык такайбыттар, тарбахтарынан тараабыттар, уунан сиигирдибиттэр, уоҕурдубуттар. И. Данилов
Хайыы-үйэ биэрэккэ киирэн тыытын сымалалыы, оҥоро, такайа, имэрийэтоморуйа сылдьар. «Кыым»

даҕ., үрд., поэт. Алгыс аргыстаах, дьолу-соргуну баҕарар. ☉ Сопровождаемый благословением, желающий счастья и удачу
Айыы Нуоралдьын эмээхсин Аман тамалыйа, Айыыһыт тардан, Тиэрэ кэдэрийэ-кэдэрийэ, Күлэн чачыгыраан барда. П. Ядрихинскай. Үөрэр күммэр, күрүө чааспар Өрүү сырыт мин таспар — Кыталыктаах ырыа буолан, Аман тыллаах айыы буолан! [Ырыаһыт Анегина Ильина туһунан.] Л. Попов
[Хобороос] аман айаҕын атан саҥарбат буолла. А. Сыромятникова
◊ Аман өс үрд. — дириҥ ис хоһоонноох, кэскили түстүүр уонна үөрэтэр-такайар иһирэх тыл. ☉ Искреннее, задушевное слово, имеющее глубокий смысл и назидательный характер
Хараҥаҕа дөрүн-дөрүн Бүтүн бэйэм уу чуумпу Үйэлэр аман өстөрүн Арыт истэр курдукпун. С. Тарасов
Аман өс: атаһыҥ иннигэр Атах да эчэйэр, — диэн этэр. Айталын
Ыалдьыттаан ааһыаҕым хас ытык Киһиэхэ сахалыы сиэринэн, Сүөгэйдээх чэй иһэ наҕыллык Кэпсэтиэм мин аман өспүнэн. И. Гоголев

аат.
1. Сүбэ биэрэр, ыйар-кэрдэр киһи. ☉ Советчик, наставник
«Арба, сүбэһиттэрдээх этим буолбат дуо?» — диэн санаа киниэхэ киирэн, сирэйэ соҕотохто сырдаан, хараҕын уутун соттон, олоро түспүтэ. Суорун Омоллоон
«Бэйэтиттэн ыйытыахха наада», — Устин сүбэһит буолла, сыҥаах баттанна. Н. Габышев. Аргыһым — кырдьаҕас табаһыт, сээркээн сэһэнньит, эдэрдэргэ үтүө сүбэһит, мындыр өйдөөх Нэгиэччээн оҕонньор. Доҕордоһуу т.
2. Тэрилтэҕэ анал дуоһунас, маннык дуоһунастаах үлэһит. ☉ Советник (должность и человек, занимающий её)
Кинилэр баай ыччаттара ньалҕарыйа лаһарыйбыт таайдара-абаҕалара сэбиэскэй сууттарга «сүбэһиттэр», «үөрэхтээх идэлээхтэр» сололоругар күөтээн олороллор. Амма Аччыгыйа
Судаарыстыба бэйэтэ сүбэһиттэрдээх, үрдүкү чиновниктардаах итиэннэ тас дойдулары кытта сибээстэһэр дьонноох буолар. «Сахаада»
△ Сорох тэрилтэҕэ эдэр үлэһиттэри үөрэтэр-такайар анал үлэһит. ☉ Наставник (должность)
«Байбал оҕо сөпкө этэр», — кэлин кэмҥэ пиэрмэ эдэр кыргыттарыгар сүбэһитинэн үлэлиир Кэтириис эмээхсин сымнаҕас-сымнаҕастык саҥаран унаарытта. Софр. Данилов

туохт., фольк.
1. Туох эмэ туһунан сиһилии олохтоохтук норуот уусуран айымньытыгар кэпсээ. ☉ Подробно описывать, рассказывать о чём-л. в произведениях устного народного творчества
Дьүөрэ тылынан түһэрдэхпинэ, Үөрэкөтө үһүйдэхпинэ: Былыргы былдьаһыктаах дьылым Быралыйар быраман мындаатыгар Үлүскэннээх үөһээ биис уустара Үөрбэйэ көтөр кэмнэригэр — Аан алдьархай буолла. П. Ойуунускай
2. Тыл алыптаах күүһүгэр эрэнэн кими эмэ алҕаа, алгыста эт. ☉ Благословлять, напутствовать кого-л. словами благопожелания
Үчүгэйгэ үһүйдэҕим буоллун, Ыраҕа ыллаатаҕым буоллун, Дьолго туойдаҕым буоллун! Саха нар. ыр. III
Оҕонньор уотугар кылы быраҕан сыт таһаарда, арыынан сырдырҕатан киһи дэбигис өйдөөбөт тылларынан үһүйэн барда. «ХС»
3. Кими эмэ үөрэт, такай, туохха эмэ уһуйа сатаа. ☉ Обучать, учить кого-л. чему-л.
Үөскээбит миэрэҕэр дьукааххын Үһүйэн үөрэтэ сатаамаар. — Атын сир алааһын ыалларын Үгэһин өрүүтүн ытыктаар. «ХС»

аат. Былыргы норуот сэһэнэ, кэпсээнэ. ☉ Сказание, предание, легенда. Манчаары туһунан номохтор. Номох буолбут олох.  Омоҕой уонна Эллэй уобарастарын көрдөрөр сэһэннэр саха норуотун үөскэппит өбүгэлэрбит тустарынан уопсай биис ууһун номохторо буолаллар. Саха сэһ. I
Көрбөккүт дуо, куба түүтүн? Кыырпаҕа суох маҥан тунал, Номоххо да өрүүтүн Маҥан буолар айыы, аанньал. И. Гоголев
♦ Номох оҥоһун (гын) — тугу эмэ куруук кэпсээ, кэпсээн оҥоһун. ☉ Делать притчей во языцех
Буойун сааһын тухары номох оҥостубут к э п с э э н э с и т э к э псэммэккэ хаалар. Амма Аччыгыйа
Окко киирэр үөрүүлээх күнү Кыһыҥҥыттан ол күнү номох оҥосторум, Хайдах дьыл буолуон билгэлиирим. И. Гоголев
Н.К. Док торов күүһүн-уоҕун туһунан күөгэйэр күннэригэр кинини кытта биир гэ үөрэммит, үлэлээбит, сэриилэспит дьоно уостан түһэрбэккэ номох оҥос тон сэһэргииллэр. Хапсаҕай
Номоххо (кэпсээҥҥэ, сэһэҥҥэ, хоһооҥҥо) киир (сырыт) көр кэпсээн. Нева өрүскэ номоххо киирбит «Аврора» крейсер турар.  Өлүүгэ бэриммэтэхтэрэ Саха дьоруой уолаттара Остуоруйа номоҕор киирбиттэрэ Кинилэр ньургун дьыалалара. Эллэй. Уос номоҕо буол — н оруокка кэпсээҥҥэ сырыт, киһи барыта кэпсиир кэпсээнэ эбэтэр туттар тыла буол. ☉ Стать притчей во языцех
Уос номоҕо буолбут дьоруой хас биирдии хамсаныытын, тылын-өһүн барытын өйдөрү гэр хатаабыттара, сүрэхтэригэр иҥэрбиттэрэ. Ф. Софронов
Киһи уҥуоҕун к и риэһ э аҕый ах сы лг а тура р, оттон кини үтүө аата үйэлэри нөҥүөлээн, уос номоҕо буолуон сөп. «ХС»
◊ (Туох эмэ) ис номоҕо — (туох эмэ) ис хоһооно. ☉ Суть, содержание, смысл чего-л.
Айымньы ис номоҕо. Да кылаат ис номоҕо.  Кини [Ойуунускай] айымньы ис номоҕун тас форматыгар дьүөрэлээһин маастара. Суорун Омоллоон
Дьыала ис номоҕун билиһиннэрии кэнниттэн араас суол ыйытыыга киирдилэр. С. Федотов
Түөрт-биэс чааһы быһа суруллубут сурук ис номоҕо чочуллан-чочуллан маннык буолан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тыл (өс) номоҕо тыл үөр. — өс хоһоонугар маарынныыр үөрэтэр-такайар ис хоһоонноох, сирэйинэн, көнө суолтатынан өйдөнөр, оннук этиллэр фольклор айымньытын көрү ҥэ. ☉ Поговорка
Тыл номохторо этиигэ биирдии предметтэри эбэтэр көстүү лэри дьүһүннээн, быһааран биэрэллэр. Саха фольк. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ, үөһээ тыыммахтаата, өлөр күнүм кэллэ диэн (тыл) өс номоҕун өһүллэ. П. Ойуунускай
ср. тюрк. нумак, йомак ‘сказка, рассказ’, чув. юмах ‘сказка’