сов. өһүлүн, сөлүн; клубок размотался үөрүк өһүллүбүт.

м. 1. (ниток) үөрүк; разматывать клубок үөрүгү өһүл; 2. перен. үөрүк; чаарчах, баарча; клубок противоречий утарсыылар үөрүктэрэ; # свернуться в клубок (или клубком) түүрүллэ сыт.

сов. что өһүл, сүөр; размотать клубок үөрүгү өһүл.

туохт. Кыыһыран, суоһурҕанан кими эмэ дьарыйыахтыы, кэһэтиэхтии тутун. ☉ Вести себя агрессивно, неприязненно
Күөл кытыытыгар мэччийэ сылдьар сылгы үөрүгэр атыыр, биэҕэ дьохсооттоон, өрө дьырылыы түстэ, биир кулун куттанан, туора сүүрэн тыкаарыйда. Болот Боотур
Булчут чугаһаан кэлбитигэр, [тайах] куотар кыаҕа суох буолан, суоһурҕанан, кулгааҕын ньылаччы туттан, куттаабыта буолан дьохсооттуу көрсүбүтэ. Далан
Аркадий утары ынан, төбөтүн ньыкыччы туттан, охсуһаары дьохсооттоото. В. Протодьяконов

тыкаар диэн курдук
Күөл кытыытыгар мэччийэ сылдьар сылгы үөрүгэр атыыр, биэҕэ дьохсооттоон, өрө дьырылыы түстэ — биир кулун куттанан, туора сүүрэн тыкаарыйда. Болот Боотур
Биир эмэ тырыбынаабыт барахсан атаҕын тумсунан дугунан тыкаарыйан аастаҕына — хайаан нохтолоох сүрэх битир-битир тэппэт, хайҕахтаах хара быар хамсаабат буолуо этэй?! Күрүлгэн

утумнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Үүнээйилэр саҥа дьикти суортарын утумнатан, үөдүтэн, сүөһү-ас эҥин үтүө боруодаларын үөскэтэн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Кини сылгы үөрүгэр үчүгэй тулуурдаах, үөрүн үчүгэйдик тутар, сыл аайы биэни барытын ууланнарар …… уонна бэйэтин үчүгэй хаачыстыбатын утумнатар атыырдары сүүмэрдиир. ОМГ ЭСС
Ядроларга организмнар бэлиэлэрин уонна айылгыларын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн утумнатар хромосомалар бааллар. ББЕ З

многокр. от тэп =; атыыр күүскэ тэбиэлээн бөрөнү үөрүгэр чугаһаппата жеребец, сильно ударяя ногами, не подпускал к своему табуну волка.

аат., эргэр. Былыргы саха өйдүүрүнэн: көннөрү дьон көрбөтүн-истибэтин көрөр-истэр киһи (хол., абааһы саҥатын, көтөр-сүүрэр кэпсэтиитин эҥин), ардыгар инники туох буоларын эмиэ билиэн сөп. ☉ По представлениям древних якутов, человек, распознающий, понимающий то, что недоступно обычным людям (напр., способный слышать голос злого духа, понимать голоса животных и т. д.); провидец
Инникини этэр Ичээн буолбатахпын, Тустаабычча туойар Туруорбах дьоллоохпун. А. Софронов
Кини дьукааҕа ичээн киһи үһү. И. Гоголев
Ким эмэт эмискэ таарымталанан ыарыйдаҕына, ойуун абааһытыгар, өлбүт киһи үөрүгэр күтүрүүллэрэ. Ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаллара, ичээни аҕалан кутурдаллара. Н. Якутскай
- Өрүүсэ, мин сэрэйбитим. Эн кэлиэх тустаах этиҥ! - Ээйиис, аны Сүөкүччэбит ичээн эбит дии! - Миша күлэн иэрийдэ. А. Сыромятникова. Тэҥн. көрбүөччү

1. аат. Түлүөн бииһигэр киирсэр үүтүнэн иитиллээччи. ☉ Нерпа
   Чуумпура түстэҕинэ, Нуһараҥ кэллэҕинэ — Үрүҥ эһэлэр быгыалыыллар, Үнэр ньиэрпэлэр быардыыллар. Күннүк Уурастыырап
   Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччулара …… киит, морж, түлүөн, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. КНЗ СПДьНь
   Быйыл муораҕа сааспыт хойутаата ээ, тоҕо эрэ арыыларга ньиэрпэ үөрдээн эрэр бэлиэр. Ч. Айтматов (тылб.)
2. даҕ. суолт. Ньиэрпэ тириититтэн тигиллибит; ньиэрпэҕэ киирсэр. ☉ Сшитый из шкур нерпы; из класса нерповых. Ньиэрпэ саҕынньах. Ньиэрпэ бэргэһэ
   □ [Үрүҥ эһэ оҕото] Үргүүк ньиэрпэ үөрүгэр Үөмэн бултуу үөрэнэр, Иитиллибит ыырыттан Ийэтиттэн ырааппат. А. Кондратьев
   Хойут мин бу муора хахайдара диэн ньиэрпэ боруодатыгар киирэр, букатын куттала суох кыылларын билбитим. Р. Стивенсон (тылб.)

аат. Убаҕас үрдүгэр тахсар салгын эбэтэр ханнык эмэ газ хабахтара. ☉ Пена
Оргуйа турар миин күүгэнэ.  Үрүҥ күүгэн күппээрис-тунаарыс буолла, ирим-дьирим өрө оргуйда. П. Ойуунускай. Мотуордаах оҥочо Күндэлини икки аҥыы тэлэ сүүрэн иһэр, оҥочо тумсугар үрүҥ күүгэн өрүкүйэр. Л. Попов
Сүөдэйбит улахан оһоххо икки обургу соҕус солуурга эт буһан үрүҥ күүгэнинэн ыһыахтанар. Н. Якутскай
Үөһэттэн көрдөххө, уу күүгэнэ ахса биллибэт үрүҥ холууп үөрүгэр маарынныыр. «ХС»
♦ Күүгэн айах кэпс. — омуннаан, күүрдэн кэпсиир киһи. ☉ соотв. с пеной у рта. Тыҥатын күүгэнэ баранна — наһаа түргэнник сүүрэн, олус аҕылаата; олус саҥаран сылайда. ☉ Выдыхаться, уставать (напр., от бега, от длинной речи; букв. пена его легких кончилась)
Тыҥам күүгэнэ бараныар диэри кэпсээтим.  Хабытчаарап сыыры дабайа бырдааттанарыгар, тыҥатын күүгэнэ баранар. Е. Неймохов
Барахсан тыҥатын күүгэнэ баранан ситтэрдэҕэ. В. Иванов
Степа ийэ-хара көлөһүнэ тоҕо түһэн таҥаһа этигэр хам сыстан хаалыар, тыҥатын күүгэнэ баранан, мэктиэтигэр, айаҕын иһэ симэһин амтаннаныар диэри сүүрэр. «ХС»
ср. бур. хөөһэн ‘пена’