дьэргэһий диэнтэн дьаһ
туһ. Өрүс сүүрүгүн өрүһүспүттүү дьэргэһитэр: сэргэх, үөрүнньэҥ, тук курдук. Р. Баҕатаайыскай
Айаннаан халыарытан, Сиэллэрэн дьэргэһитэн иһэн, Тойон Дьөллүүт Тойуктаах буолла. П. Ядрихинскай

үөрүнньэҥ диэн курдук
Күн ийэ төрөппүт киһитэ Күҥҥэ син дьон курдук үөрүгэс, Олоҕо туспатын иннигэр Дууһата син биирдик иэйигэс. С. Данилов

даҕ. Соһуйбут, куттаммыт курдук улахан, киэҥ (харахтаах), үөһэ тахсыбыт (хаастардаах). ☉ Большие, широко открытые (глаза), высокие (надбровные дуги), словно от удивления или страха
Улаханнара уон алтатыгар сылдьар тэрбэгэр харахтаах Наталка дьиэ үлэтигэр ийэтиниин тэҥҥэ сылдьара. Ойуку
Үөрүнньэҥ уостаргын, тэрбэгэр Хаастаргын күөрэччи уунаннар, Миигиттэн күөл уҥуор биэрэгэр Мэниктээн, куоталлар долгуннар. Чэчир-80
ср. п.-монг. дербегер ‘широкий сверху и узкий к низу’

даҕ. Өссө да күүһүнуоҕун үрдүгэр сылдьар, кырдьа илик. ☉ Все ещё полный сил, энергии, бодрый, моложавый
Аҕата Мучун эдэр-сэнэх эрдэҕинэ, чугаһынан тэҥнээҕэ суох сылбырҕа, бэйэтигэр сөп күүстээх кыанар киһи этэ. ВС ХД
Биһиги эдэр-сэнэх уонна төрүт да үөрүнньэҥ буоламмыт, кыһалҕабытын улахаҥҥа уурбат этибит. «ХС»
Дьон эдэр-сэнэх өттө, сырыыны-айаны кыайыа дэниллибиттэрэ [этэрээккэ] ылыллыбыттара. «Кыым»

сыһ. Лиэнтэ быһыытын курдук (уһун, синньигэс). ☉ Наподобие ленты (длинной узкой полоской)
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарда. Күннүк Уурастыырап
Уот кыһыл төлөн тыла, лиэнтэлии эриллэ-эриллэ, үөрүнньэҥ кыымнарын үөлэс үүтүнэн үрэр. М. Доҕордуурап
Күн сип-синньигэс сардаҥата …… кыһыл көмүс лиэнтэлии салгыҥҥа ыйанан турара. М. Горькай (тылб.)
◊ Лиэнтэлии чиэрбэлэр зоол. — кыра төбөлөөх, кылгас моойдоох, лиэнтэ курдук уһун эттээх тарыҥ. ☉ Ленточные черви
Лиистик супту оборооччу, лиэнтэлии уонна бөкүнүк чиэрбэлэр диэн көрүҥнэргэ арахсар. СВИ ЛХХС

сыһ. Урут-уруккуттан, төрүкү, төрүөҕүттэн. ☉ С самого начала, от природы, с рождения
Мин төрүү билэбин — мин сирим Хоргуһу, сыылбаны сирэрин. С. Данилов
Доҕоор, ол иһин мин төрүү Олус кэнэн үөрүнньэҥмин. Р. Баҕатаайыскай
Мин төрүү булчут киһибин. Л. Попов
♦ Оҕо төрүү ыарыһах көр оҕо
Ити киһигит оҕо төрүү ыарыһах, мөлтөх киһи. И. Никифоров
Ийэттэн төрүү сыгынньах көр ийэ. Ол туран өйдөнөн көрүммүтүм: ийэттэн төрүү сыгынньах турар эбиппин. Н. Неустроев

туохт. Өрө көтөҕүллүүттэн санаа түһүүтүгэр диэри иэйиигэ барытыгар ыллар, барытын бил. ☉ Испытывать всю гамму чувств от радости до горести
Эһиги бииргэ үөрэн-хомойон, олох уһун суолун устун сиэттиспитинэн бардар бара туруоххут, мин эдэр доҕоруом. Амма Аччыгыйа
Үөрүнньэҥ аххан бэйэм Үөрбэккэ-хомойбокко сытыам баар, Хайа тааһын курдук, Хаппыт мутук курдук! С. Данилов
Кыргыттар дьону быыһынан пааркаҕа киирэн хааллылар — Дьокуускай куорат эдэр ыччата үөрбүт-хомойбут, этиспит-иллэспит, дьолломмут-сордоммут баар-суох пааркатыгар. Л. Попов

туохт.
1. Түргэнник, тэтимнээхтик хамсан, хаамп-сиимп. ☉ Ходить, двигаться быстро, энергично
Микиитэ тахсан, көрүдүөрүнэн хааман элэстэнэн иһэр биэссэри тохтотон эттэ. Амма Аччыгыйа
Уулуссаҕа киһисүөһү аҕыйаабыт. Биир эмэ атах сыгынньах одьунаас сүүрэн элэстэнэн ааһар. Софр. Данилов
Таня кэлэн-баран элэстэннэ, үөрүнньэҥ хара хараҕар лаампа уота оонньоото. М. Доҕордуурап
2. Түргэнник, биллибэтинэн аас (дьылхонук туһунан). ☉ Пронестись, пролететь, промелькнуть незаметно (о времени)
Күн-дьыл биллибэккэ элэстэнэн, ынахтара төрүүр кэмэ субу тиийэн кэллэ. Лоһуура
Түөрт сыллаах күрүлэскүргүөм күннэр түргэнник элэстэнэн ааспыттара. ЗАН А
Күн-дьыл ити курдук биллибэккэ элэстэнэн истэ. «Чолбон»
ср. алт. элесте ‘мерещиться’, кирг. элэстэ ‘смутно виднеться; мерещиться’

туохт. эб.
1. Этиллэр предмет хаачыстыбатын, атын бэлиэтин, күүһүн хайҕаан, сөҕөн, бэркиһээн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает высокую оценку (восторг, восхищение, изумление, иногда ужас) качества, силы проявления признака предмета речи
«Үөрүнньэҥэ, хоргутумтуота диибин диэн!» - Кыыча сэргэ хааман кэпсии истэ. Софр. Данилов
Бу манна маҥнайгы сэрии дьыл кыһыллар кэлэн, үрүҥнэри үүрэллэригэр саа тыаһа диибин диэн биир кэм бап-баһырҕас этэ. Оо дьэ, куттанан да биэрбитим ээ. С. Ефремов
Оо дьэ, суоллара диибин диэн, куруутун аҕыс уон-сүүс килэмиэтир тутан иһэллэр да, киһи хамсаан да көрбөт. Багдарыын Сүлбэ
Барахсан көмүскэһэ диибин диэн. «ХС»
2. Этиллэр предмет дэлэйин сөҕүү былаастаан көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, восхищение по поводу множества кого-чего-л.
Кумаара үлүгэр диибин диэн. Софр. Данилов
Билигин хоту дойду холкута, көҥүлэ, түүлээҕэ, үбэ диибин диэн, дьону угуйа-тарда турар. «ХС»

1. көр дьүкээгир. Дьүкээбил омук. ПЭК СЯЯ
   Уһун кыһыны быһа дьүкээбил дьыл оҕуһун кытта охсуһар, эккирэтэр, сойуолаһар. Н. Якутскай
   2
   көр дьүкээбил уота. Дьүкээбил сардаҥатын курдук уларыйа сылдьар өҥнөөх, дьиэҕэ кэтэр киэҥ халаатын сиэбиттэн кыабака быалаах кыракый видеотелефону хостоон таһаарда. Г. Угаров
   Халыма халлаанын үрдүгэр Дьүкээбил солколуу суугунуур Дьиктилээх өҥүнэн долгуннуур. Сибэккилэр
   Ол ыраах туртайар муус хайа Түөһүгэр дьүкээбил үҥкүүлүүр. Хоту сир үөрүнньэҥ дьонунуу Дьэрэкээн төлөнө күлүмнүүр. Чэчир-80
   ◊ Дьүкээбил уота - хотугу түүҥҥү халлааҥҥа биир кэм уларыйа, дьиримнии, долгуннура турар сырдык балаһалар көстүүлэрэ. ☉ Северное (полярное) сияние (быстро меняющееся свечение ночного неба, наблюдаемое обычно в приполярных областях)
   Онтон хаар ааһан халлаан аҥаарын дьүкээбил уота сарбынньах толонунан сырдатар. Суорун Омоллоон
   Кини дьүкээбил уотун үөрэтэр лабораторияны салайара. В. Яковлев
   Хараҥаҕа дьүкээбил уота үс хос сырдык субурҕа уот быыс буолан тэлимнии, дьиримнии оонньуур. Н. Габышев