несов. кого-что үөх, ыыстаа; мөх.

сов. кого-что 1. үөх, ыыстаа; 2. разг. (раскритиковать) кыай.

II м. 1. (вселенная) свет, аан дойду; части света свет чаастара; по всему свету бүтүн аан дойду үрдүнэн; 2. (общество) дьон, дьон-сэргэ; всему свету это известно бу дьоҥ-ҥо-сэргэҕэ барытыгар биллэр; 3. (высшее общество) свет, үрдүкү үтүөлэр; бывать в свете үрдүкү үтүөлэргэ сырыт; # более всего на свете аан дойдуга туохтааҕар да орду к; дать (или выпустить) в свет таһаар, бэчээттээ (хол. кинигэни); отправить на тот свет ол дойдуга ыыт, елер; сжить со свету (или со света) күнтэн сүтэр (өлөр, суох гын); ругать на чём свет стоит араастаан үөх, ыыстаа.

туохт.
1. Аһаабыт ас сорҕотун айаххынан төттөрү таһаар (хол., ыт, бөрө туһунан этэргэ). ☉ Срыгивать обратно часть съеденного (обычно о собаке, волке)
[Саһыл:] Ээ, ас баһаам, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар үлүгэрэ. Саха ост. I
Бөрө куота охсор ухханыгар аһаабытын кулгуйан кэбиһиэ. И. Федосеев
2. көсп. Кими эмэ олус күүскэ үөх, ыыстаа, холуннар. ☉ Сквернословить, оскорблять, извергать поток ругани
Кулгуйа олорбутун хара ыты дэлби тэпсэн биэриминэ! Күннүк Уурастыырап
«Туох диирий, тугу кулгуйарый ити сыакаар!» — диэн Иҥнэри Дьарааһын ыксаан, кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии өрөһөлөннө. Д. Таас
ср. монг. гулги, кирг. кулгу ‘срыгивать, отрыгивать с частицами содержимого желудка’

туохт.
1. Уҥуоҕу эбэтэр туох эмэ кытаанаҕы үлтүрүтэ ыстаа, кир. ☉ Раскусывать зубами, грызть кость или что-л. твердое
Суон уҥуоҕун баһын хаар курдук хардырҕаччы көмүллээн баран, туман курдук тоҕута тибииртэлээн кэбиһэ олордо. ПЭК ОНЛЯ VI
Микиитэ тоҥ килиэби көмүллүүр. Амма Аччыгыйа
Ити уҥуохтаргын, кинээс, бэйэҥ көмүллээ. Биһиги ыттар буолбатахпыт. М. Доҕордуурап
2. көсп. Ыарыылаахтык кэй, сытыытык кэйэн ыарыт (ыарыы туһунан). ☉ Причинять кому-л. острую боль, напоминающую укол; колоть где-л. (о боли)
Амырыын ыарыы кини сүрэҕин аччык бөрөлүү сытыы тииһинэн көмүллүүр да, оҕонньор баччааҥҥа диэри ынчыктаан көрө илик. И. Гоголев
Көхсө дьарҕаран ыалдьар, тобугун арамачыыс диэн ыарыы көмүллүүр, өр хаамтарбат. Н. Габышев
3. көсп. Кими эмэ мөҕө-этэ, үөҕэ-ыыстыы сырыт. ☉ Постоянно отчитывать кого-л., бранить, ругать
Эн да миигин көмүллээн биэрэҕин. — Үөрэххин хотумсук атаххынан саба тэбистиҥ, хата күн тура-тура дьиэ көрөөччүлэргин көмүллүүгүн. М. Доҕордуурап
ср. монг. кемели, кемеле ‘глодать’, тюрк. гемир, кемир ‘грызть, глодать, кусать’

I
ытын I диэнтэн хай
аата. Сиэнньэ колокуонньа эрэһээҥкитин тас өттүгэр тахсан, күчүмэҕэй ыттыыны оҥорон барда. Эрилик Эристиин
Литература саҥа кэрдииһигэр ыттыы ыарахан этэ. КНЗ ОТК
Кирилиэһинэн үөһэ ыттыы — үрдүккэ тахсыы, дьоһун ситиһии бэлиэтэ. БРИ ТТ
II
сыһ. Ыт курдук; ыкка маарынныырдык. ☉ По-собачьи; как собака
Суор оҕото Соллой арыт ыттыы үрэн ньаҕыйар. И. Федосеев
Оҕо сылдьан кус кэтээн, дурдаҕа соҕотох баата сону саптан, ыттыы титирээн хонорбут. «Чолбон»
♦ Ыттыы быһыылан — сидьиҥ, сиэргэ баппат быһыыны оҥор. ☉ Совершить подлость (букв. вести себя как собака)
Эдэр сылдьан кини ыттыы быһыыланан турардаах. «ХС». Ыттыы өлбүт кэпс. — өлүө суохтаах суолугар, быстахха өлбүт. ☉ Погибнуть ни за что, бессмысленно, умереть как собака
Кур түү курдук анньан кэбиһэммин, ыттыы өлөн хааллаҕына, туһам туох буолуой? Саха фольк. Дьаакып, кэбис, барыма, таах ыттыы өлөрөн кэбиһиэхтэрэ. Д. Очинскай
Туох акаары киһигиний, эйигин үрүҥнэр ыттыы өлөрөн кэбиһиэхтэрэ. Ф. Захаров. Ыттыы үөх — кими эмэ араастаан үөх, ыыстаа. ☉ Ругать кого-л. на чём свет стоит (букв. браниться как собака)
Киһини кэнниттэн ыттыы үөҕэ сылдьар — олус куһаҕан быһыы. Болот Боотур
Киниэхэ ыттыы үөхтэрэр санаам суох. «ХС»
◊ Ыттыы харбаа кэпс. — илиилэргин ууттан таһаарбакка эрэ харбаа. ☉ Плавать брассом (не вынося руки над водой). Оҕолор ууга ыттыы харбаан чомполоноллор
□ Дима ыттыы харбаан, атаҕынан ууну биллиргэтэн, уҥуоргу кытылы нэһиилэ булар. Күрүлгэн. Ыттыы харбааһын спорт. — илиилэргин ууттан таһаарбакка эрэ харбааһын. ☉ Плавание брассом (не вынося руки над водой). Соторутааҕыта ыттыы харбааһыҥҥа күрэх буолбута

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыйаа. ☉ Навешивать, накидывать что-л. на что-л. Чаанньыгын оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ ситии быалаах, сиэллээх төгүрүк туоһу уолун моонньугар иилэр. И. Гоголев
Хаҥас санныгар ыстыыктаах сааны иилэ сылдьар харабылга тиийдилэр. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэр, хатаа. ☉ Прицеплять, прикалывать что-л. к чему-л.
Кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
♦ <Киһи> иилэн ылар (ылбат) - кэрэхсэнэр, киһи болҕомтотун тардар (кэрэхсэммэт, киһи болҕомтотун тарпат). ☉ Достойный (недостойный) внимания
Эһэлэрэ Налбыһах икки уолтан, биллэн турар, Улаханын ордорор, Оччугуйун иилэн ылбат. Күннүк Уурастыырап
Өскөтүн дьиҥнээхтик бэрэбиэркэлиир буоллар, кинилэртэн киһи иилэн ылар таныктаах устудьуона аҕыйаҕа чуолкай. Н. Лугинов
Эн албан аатыҥ дьэ үрдээтэ, кырдьаҕастар олус даа үөрдүлэр, эн бу курдук буолбатаҕыҥ буоллар, Дэдээһэп кулуба эйигин киһи диэн иилэн ылыа этэ дуо. Эрилик Эристиин
Уус тылынан, кэрэ хоһоонунан оҥоһуллубут буолан, син киһи иилэн ылар, иһиллии түһэр ырыата буола сылдьар. Эрилик Эристиин. Иилэн ылбат гына - букатын туһата суох гына, бүттэтэ суох. ☉ Совсем, совершенно, вконец (характеризует состояние предмета, пришедшего в полную негодность, ставшего бесполезным)
Таҥаһын бастыҥын Киһиттэн кистээн, Көппөххө көммүтэ, Сиргэ тэпсибитэ - Иилэн ылбат гына Ибилитэ сытыйан, Тохтон хаалбыта. А. Софронов. Иилэ хабан ыл - ким эмэ хайа-үйэ оҥорбутун, саҥарбытын өйөө, салҕаа, туһан. ☉ Поддержать, подхватить сделанное или сказанное кем-л., воспользоваться тем, что сделано другим
Бастыҥ опыты иилэ хабан ылар биһиги эбээһинэспит. Доҕоро эппитин иилэ хабан ылла.  - Кырдьык, чаҕылхай сулус! - Ларьяна эмиэ хантайда. - Эн биһикки биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии, - Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайыскай
△ Ким эмэ саҕалаабыт ырыатын ыллаһан бар. ☉ Начать подпевать, подхватывать чье-л. пение. И. Степанов «Хайыһары» саҕалыырын кытта остуолга олорооччулар иилэ хабан ыллылар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан - 1) наһаа быдьардык, киһи кулгааҕар баппаттык (үөх, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойно (ругаться)
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков; 2) содурдук, кэрээнэ суохтук (быһыылан). ☉ Распутно, развратно, нахально (вести себя, поступать)
Биирдэ ол Соловьев хаайыыга сытар дьахталларга киирэн киһи иилэн ылбатынан дьаабыламмыт. П. Филиппов
тюрк. ил