элэй-мэлэй буол — өй-мэй буол (бар) диэн курдук (көр өй-мэй)
[Андаҕар тыла:] Таас дьүлэй буолан баран, илини-арҕааны билбэккэ, элэй-мэлэй буола өйбүн сүтэрэн кэбиһиим! ПЭК ОНЛЯ II

уй-май буол (бар) — көр өй-мэй: өй-мэй буол (бар)
[Коля] Биһиккэ бигэнэ сытар курдук, кулгааҕа чыҥкынаан, эмиэ уй-май баран иһэн, иккиһин өйдөнөн кэллэ. Эрилик Эристиин
Оҕонньор уй-май буолла, онтон, сонно тута өйдөнө охсон, кыыһын сүүһүттэн сыллаан ылла, кыра кыыһы баттаҕыттан имэрийдэ. Н. Павлов
[Эһэ] киэһэни быһа хааман тугу да булбакка аччыктыырыттан букатын уй-май буолуталаабыта. «ХС»

түлэкэдий диэн курдук
Уол утуйбута дуу, түлээгирбитэ дуу, кыыһа адьас бу илэ-бодо тиийэн кэлэн истиҥтэн истиҥник сипсийэр. Далан
Дьахтар түлээгирбит курдук унаарыҥнаан кэлэн олордо. Е. Неймохов
[Мэнэрик] өй-мэй буолан түлээгирэн барар, хараҕар араас дьулааннаах галлюцинациялар көстөллөр. ППА СЭЫа

чалбааттаа диэн курдук
Киһи синньигэс биилигэр диэри ууга курдат ааста, онтон өрө уһуутаабытынан умса түһэн кытыы диэки чалбаахтаата. Р. Кулаковскай
[Астреин] өй-мэй буолбут мэйиитэ аһаансиэн чалбаахтыырыгар чуҥкуйара. А. Куприн (тылб.)

саҥа алл. Хаһыытыыр былаастаах соһуйууну, уолуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление или внезапную растерянность, сопровождаемые криком
Оҕо умса баран түспүтэ, Түүлээх уллуҥах «һаай» диэбитэ. Суорун Омоллоон
Өй-мэй барбыт Лэкээрис соһуйан, «һаай» диэн саҥа аллайаат, ороҥҥо ыстанан таҕыста. Күннүк Уурастыырап. Алаа Моҥус мутуктаах дүлүҥү соһон киирэр, соһуйан төлө тутар: «Тугуй-тугуй, бу? Һаай, дьэ!» И. Гоголев

туохт. Кими эмэ салгыт, сылат, өй-мэй ыыт (хос-хос тугу эмэ ыйытан, көрдөөн). ☉ Надоедать, не давать покоя кому-л. (беспрестанными расспросами, просьбами)
Сүөкүлэтэ «бу хаһан хааргын түһэрэҕин» диэн киирэтахса туймалдьыппыта хас да хонно. В. Сыромятников
Кыра киһи, аҕатыгар көтөхтөрө сылдьан …… үрүт-үөһэ ыйытан туймалдьыппыта. СТ С

эй-мэй бар (буол) көр өй-мэй
Аччык киһи өйө-санаата муҥутахсыйар, эй-мэй барар эбит. И. Федосеев
Арыгылаан төбөлөрө эй-мэй буолан кэлбит дьон, биллэрин курдук, куруутун куһаҕан хаачыстыбалаах бородууксуйаны биэрэллэр. «ХС»
Кини эмиэ нэдиэлэни нэдиэлэнэн, ыйы ыйынан дьыалатын дүбдүргэниттэн эй-мэй барара. М. Горькай (тылб.)

аат.
1. Киһи, сүөһү түөһэ, ойоҕосторо бүтүннүү ылыллыбыта; түөс иһэ, түөс иһинээҕи көҥдөй. ☉ Грудная клетка
Ким эрэ кэлэн кинини агдатыттан өрө тардан олорто уонна төбөтүн баайыытын өһүллэ. Н. Якутскай
[Соно] соһуллубат, хаамарын-сиимэрин мэһэйдээбэт буолбут, хата, олус сарбыйан агдатын эрэ сабар. Т. Сметанин
Бу барахсаттар [сылгылар] бөдөҥнөрүн. Эчи көрүөххэ да астык! Бу усталарын, агдалара халыҥын, атахтара модьутун, туйахтара үчүгэйин. В. Протодьяконов
Агдам иһэ хам тутан тыыммын хаайара, хараҕым ирим-дьирим буолан өй-мэй барыталыырым. Г. Колесов

тыаһы үт. туохт. Убаҕаска айаххынан салгыны таһаарар курдук тыаһы таһаар (хол., тыынаргар мэһэйдэтэн, бопторон). ☉ Издавать бурлящие, клокочущие звуки (напр., при затруднённом, сдавленном дыхании)
Ону көрөөт Мойуос кинээс охтон түстэ, Муннунан-айаҕынан Хаана сүүрэн Хардьыгынаан барда. С. Зверев
Радиола төһө даҕаны нэһиилэ тыас таһааран кыыгынаан, өтөр-өтөр сөтөллөн эрэрдии хардьыгынаатар, син муусука омооно баар буолан, үҥкүү саҕаланар. Н. Лугинов
△ Тыын былдьаһан эрэрдии бүтэһик күүскүнэн кэһиэҕирбит куоласкынан саҥата таһаар, саҥар. ☉ Издавать горлом глуховатые, сипящие звуки, хрипеть
[Саллаат] тыына быстыан иннинэ, өй-мэй сытан, урут наар сибигинэйэн саҥарар бэйэтэ, кэдэрийэн өндөйө сатыы-сатыы, күүскэ үлүгэр хардьыгынаабыта. Софр. Данилов
Ордьоох ойуун бүппүт-оспут куолаһынан хоһоон таһааран хардьыгыныыра иһиллэр. Эрилик Эристиин
Сортуохап хараҕын түҥтаҥ, будулуччу көрбөхтөөтө, хардьыгынаан барда. А. Сыромятникова
ср. монг. харчигнах ‘скрежетать (о чём-л. металлическом)’

1. сыһ. Бу диэки өттө, чугас өттө; чугас, манна. ☉ На этой стороне; сюда, близко, ближе
   [Эписиэр:] Бырааттар, эһиги кэлиҥ эрэ бэттэх. Эһиги Сэпсики уонна остуорас Охоноос диэни билэҕит дуо? Күндэ
   «Бэттэх кэл!.. Ити устуулга олор!» — мин киниэхэ тимир-тамыр курдук эттим. Н. Якутскай. Егор Артемьевич толоостук кыыһыран көбдьүөрэ түстэ: «Ира, кэл эрэ бэттэх! Тоҕо мэлдьи кыыһыраҕын?!» А. Федоров
2. сыһ. дьөһ. суолт.
3. Миэстэ, хайысха суолталаах ааттары таһаарыы түһүккэ салайан, хайааһын бэтэрээ өттүгэр буоларын, саҕаламмыт кыраныыссатын көрдөрөр. ☉ Управляет исходным падежом существительных с пространственным значением (употребляется при обозначении предмета, по ту (противоположную относительно говорящего) сторону которого распространяется действие). Куораттан бэттэх кими да көрсүбэтим
   □ Охотскайтан бэттэх табалары-аттары биир сыарҕаҕа тиэллэн киирдим. Амма Аччыгыйа
   Ити оттон бэттэх лэппэгэр баттахтаах кыыһы көрөҕүн дуо? Иккиһэ ачыкылаах. Н. Лугинов
4. Бириэмэ суолталаах ааттары кытта хайааһын саҕаламмыт уонна билиҥҥэ дылы буолар кэмин ыйарга туттуллар, аат тыллары, солбуйар ааттары, ааттыйбыт даҕааһыннары, аат туохтуурдары таһаарыы түһүккэ салайар. ☉ Употребляется при обозначении начала временного периода, продолжающегося до момента речи, управляет исходным падежом существительных, местоимений, субстантивированных прилагательных и причастий
   Алта уонус сыллартан бэттэх саха литературатын атын бырааттыы литературалары кытта хардарыта сибээһэ биллэрдик кэҥээтэ. ОГГ СМ
   Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх баар-суох баайын, түөртээх соноҕоһу, айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
   Итинтэн бэттэх нарыммыт Илэ бааччы уларыйда. Күннүк Уурастыырап
   Кини саҥардыыттан бэттэх күн аайы, арыт өрүүөрүү даҕаны, сонун истэ сугулааҥҥа барар. А. Бэрияк
   Лааппытын, табаарын, ыскылааттаах аһын өрөпкүөм былдьыаҕыттан бэттэх Сараапап атыыһыт дьиэтиттэн быкпакка олордо. Н. Якутскай
   Бу оҕонньор ыалдьыаҕыттан бэттэх олох өй-мэй буолан хаалла. И. Данилов