даҕ., эргэр. Түүтэ суох халтаҥ, саппыйааннаммыт, саппыйаан. ☉ Сделанный из гладкой, очищенной от шерсти кожи, сафьяновый (напр., о ремне). Лыысабай өргөн.  Үрүҥ Уолан барахсан Үс күөс быстыҥа буолан баран Өйдөнөн-төйдөнөн Өйдүөн дьүүллээн көрбүтэ — Ап-чарай тимир лыысабай быанан …… Хамса быатын курдук, Хам эриллэн сытар эбит… П. О й у у н у с к а й

I
суһумнаа диэнтэн холб. туһ. Үрэхтэрим, өрүстэрим Үс үөстээх өргөн өтүүнү Субуйа бырахпыт курдук, Суһумнаһан хааллылар. С. Зверев
Халлааҥҥа кустар үөрдэрэ суһумнаһан ааһаллар. «ХС»
Төрөөбүт кыраайгар билигин эмиэ бу сулустар хараҥа халлаантан суһумнаһа тыгаллара буолуо ээ. В. Быков (тылб.)
II
даҕ. Араас өҥүнэн оонньуур, чаҕылыҥнас. ☉ Переливающийся разными красками, сверкающий
Сулустар — мичээрдээх харахтар Суһумнас сүүрүккэ кыынньаллар. Р. Баҕатаайыскай
Мамаай …… ууну кэстэрэн, суһумнас сүүрүгү утары соҕус хадьыйа хаамтаран туораан истэ. Тумарча
Үүт үрэх үрүмэтийэр далана Суһумнас саһарҕаны суурайара. В. Миронов

1. үөт I диэнтэн атын. туһ. Ытык ыһыытыгар анаан үтүө сүөһү эрэ үөтүллэрэ, оннук сүөһүнү мээнэ тутуннаххына, баайыҥ бараныахтаах, ыарыы-өлүү суола эйигин буулаан барыахтаах. «Чолбон»
   Эмээхсин кэпсээнигэр үөтүллүбүт хаһааҥҥы эмэтээҕи өлбүт дьоннор дьүһүннэрэ тиллэн, санаабар бу баар курдук кэлбиттэрэ. М. Горькай (тылб.)
2. Кытаанах дьаһалынан, уурааҕынан эргиллибэт сиргэр атаарылын. ☉ Суровым приговором быть изгнанным навсегда
   Таҥара табатын курдук Таҥыннаран намылыттыгыт даа …… Үрдүк Мэҥийэ халлаан Үрдүгэр үөтүллэр Күнүм кэллэ. П. Ойуунускай
   Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев

туохт.
1. Хотуолаа, кулгуй. ☉ Рвать с натугой, отрыгнуть что-л. из желудка
«Уоһум, уоһум, өҕүй!» — диэтэ. Өҕүйэн эппэҥнээтэ. Эллэй
Биһиги дьоммутуттан ыксаан, өҕүйэ сыспыт элбэх этэ. С. Федотов
Москва аэродромугар түһээри сөмөлүөт умса куоҕайбытыгар, Антонида өҕүйүөх курдук буолла. Е. Неймохов
2. көсп. Таһынан бар, таһынан халый, төттөрү таһаар. ☉ Выливаться через край, выходить обратно. Өрүс уута таһынан өҕүйдэ
□ Олох муоратын далана Төттөрү өҕүйэн ылыаҕа. А. Бэрияк
♦ Өҕүйбэт сиргэ үөтүлүн — төттөрү кэлбэт, төннүбэт сиргэ бар. ☉ Уезжать вдаль, откуда нет возврата, нет пути назад
Үс үөстээх өргөн өтүүнэн өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
ср. др.-тюрк. ухы ‘испытывать тошноту, рвать’, монг. огих ‘тошнить, рвать’

аат. Сыарҕаҕа тиэллибит таһаҕаһы кэлгийэргэ аналлаах уһун быа. ☉ Длинный ремень, верёвка (для увязывания клади на возах). Хатыс өтүү. Кирис өтүү. Үс үөстээх өргөн өтүү
□ Үтүө санаа өтүүтээҕэр көмөлөөх (өс хоһ.)
Өкүлүүн оҕуска муус тиэйэн таһааран, өтүүтүн сүөрэн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
♦ (Кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү хатар — олус уус тыллаах. ☉ Краснобай (букв. из песка верёвки вьёт)
Кумахтан өтүүнү хатар Кураанах тыл маастардара, Кумааҕынан ыһыахтанар Бүрүкүрээт ааттаахтара Чэхээн — туйгун салайааччы, Тиэхээн — дьоһун солбуйааччы. Күннүк Уурастыырап
Онтукалара баара, Алексей Ивановичтара, кырдьык да, кыһыл тылынан кыайан өтүүнү хаппат киһи эбит. В. Ойуурускай

даҕ.
1. Уһаты куоһахтаах (быһах тимирин этэргэ, хаан сүүрэригэр аналлаах). ☉ Имеющий продольный желобок, выемку (для стекания крови: о лезвии якутского ножа)
Көөртө: биир харыс икки илии уһун, үөстээх, ойуулаах, мас уктаах ыстаал быһаҕынан — охсон кылбачыҥната олорор үһү. Саха фольк. Бырдьай …… саха ууһа охсубут үөстээх сытыы баҕайы быһаҕынан кыһа-кыһа, олуктуу-олуктуу, бүк-тах тута-тута, чааркааны оҥортуур. Күндэ
Быһах биир өттүнэн биилээҕэ, өнчөҕө халыҥ этэ, хара үөстээҕэ, быһыта сынньыы ойуулааҕа. Далан
2. Ортотунан хара сиэл дьураалаах (көнтөһү, өтүүнү о. д. а. этэргэ). ☉ Имеющий чёрную продольную полосу (о поводе, связанном из конской гривы)
Ортотунан үөстээх ат өргөнүн курдук хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕын дьөлө көрдө. Саха фольк. Онно Дьэргэлгэн Күлүк үчүгэй үөстээх көнтөс устата холобурдааҕынан хаалан иһэрэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Үрэхтэрим, өрүстэрим үс үөстээх өргөн өтүүнү …… Субуйа бырахпыт курдуктар. Эрчимэн
3. Хас да араас өҥнөөх (кустугу этэргэ). ☉ Разноцветный, полосатый (о радуге)
Бии аҕыс үөстээх кустук халлааҥҥа умайан дьэргэйбитин курдук арылыйан көһүннэҕэ. П. Ойуунускай
Аҕыс үөстээх аас кустук иэҕиллэн турар. И. Гоголев
♦ Бөҕө (өлбөт) үөстээх — бөҕө тыыннаах диэн курдук (көр бөҕө I)
«Эр Соҕотох бухатыыр» Быстыбат тыыннаах, Өлбөт үөстээх Киһи буолар кэскиллээх Буолуох этиҥ эбээт. Тоҥ Суорун
Сүллэһин Сүөдэр өлбөт үөстээх киһи буолан биэрбитэ. П. Аввакумов
Киһи барахсан бөҕө үөстээх. Араас түбүлээбит иэдээннэри аһарынан олох олорон кэллэҕэ. «ХС»
Үс үллэр үөстээх көр үс. Үс үллэр үөстээх Өлүөнэ өрүстэн ордук өҥнөөх-тоттоох Өрүс баарын өйдөөбөппүн. Саха фольк. Үллэр балаһа долгуннаах үмүрүйэ-чөмөрүйэ тардыллар Үлүскэннээх дохсун сүүрүктээх Үс үллэр үөстээх Өлүөнэлиир эбэккэм! С. Васильев

туохт.
1. Өрө үтэн, үллэн таҕыс, бурулуй. ☉ Бурлить, бурно кипеть, клокотать, переполняться
Даҕанча араан үрдүгэр ыйанан оргуйан дэбилийэ турар эттээх күөһү таһааран дэпсэҕэ уурбута уонна икки салаалаах мас атаранан этин хоторбута. Далан
Биир саас Талба халаанын уута дэбилийэн тахсан, улуу күөлү бэйэтигэр сүгүннэрэн илдьэ барбыт. Амма Аччыгыйа. Ол аттынан Бүлүү эбэ хотун дэбилийэ устар. И. Данилов
Бу кэпсэтэ турдахтарына, күөстэрэ оргуйан дэбилийэн таҕыста. В. Миронов
2. Халлаан диэки өрө көтүт, төлө биэр. ☉ Извергаться, бить фонтаном, изрыгать
Булкаан өргөн төлөнүнэн үлтү дэбилий! Эллэй
Сирилии ол онтон, өрө тэбэн, Сир сүмэтэ - ньиэп дэбилийэр. В. Миронов
Сир хара буорунан, буруонан өрө дэбилийэрэ, сэрии хабыр дарбаана барыта биир күдьүс гына холбоспута. И. Федосеев
3. көсп. Үллэн тахса, дэлэйэ, элбии тур. ☉ Изобиловать, множиться, нарастать
Кырдьыга даҕаны, атын дьон туһаммыттарыттан көҕүрээбэт, хата дьэ ордук киэркэйэн, дэлэйэн дэбилийэн иһэр баай! Амма Аччыгыйа
Тураҕас биэбит Тунаҕа барҕардын, Улаан биэбит Уйгута дэбилийдин! С. Васильев
Дьэ бу манна [саас кэлиитин хоһуйууга] поэт өйүн-санаатын оонньооһуна дэбилийэ таһымныыр. КНЗ ТС
Халыҥ сандалы ханайар Хаһата, сыата тэлгэнэр. Үрүҥ илгэ дэбилийэр, Үүт-сүөгэй үрүлүйэр. «ХС»
4. көсп. Күөстүү оргуй, тэтимнээхтик сайда тур (киһи олоҕун туһунан). ☉ Бить ключом, бурлить; бурно расти
Олох тыала-силлиэтэ дэбилийэн тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Куоракка саҥа олох күөстүү үллэн дэбилийдэ. Р. Кулаковскай
Дьэ оччоҕо норуот наадыйыыта толору хааччыллыаҕа, олох таһыма өссө күүскэ өрө дэбилийиэ. «ХС»

1. аат.
2. Киһиэхэ көхсүн үөһээ өттө, лаппаакытын уҥуоҕа сылдьар сирэ эҥил баһын кытары; сүөһүгэ арҕаһыттан аллара лаппаакытын уҥуоҕа сылдьар сирэ. ☉ Верхняя часть туловища с лопаточной костью и мышцами от шеи до начала руки, плечо (у человека); широкая, плоская, треугольной формы кость на спине, лопатка (у животного). Санныгар сүк. Ат ыҥыырга саннын астарбыт
   □ Кини хараҕа хап-хара, санна быгдыгыр, уҥуоҕунан кыра. Суорун Омоллоон
   Соня сиилээбиттии төбөтүн санныгар кыҥначчы түһэрдэ. М. Доҕордуурап
   Оҕо сиһин, иһин, саннын, түөһүн быччыҥнарын сайыннарарга сөптөөх үстүөрт боростуой хамсаныыны оҥорторуллар. Дьиэ к.
3. Таҥнар таҥас киһи ити миэстэтин сабар өттө. ☉ Часть одежды, облегающая плечи. Сон санна
   □ Таҥас ыйыыртан санныгар икки кыракый сулустаах киитэлин ылан кэттэ. М. Попов
4. калька. Төһүү эбэтэр туох эмэ төһүү чааһын тирэнэр сириттэн аҥаар уһугар диэритэ. ☉ Часть рычага (в технических устройствах и механизмах) от точки опоры до одного конца, плечо. Төһүү санна. Ыйааһын биир санна
   □ Көтөҕөр кыраан саннынан Көхөҕө иилэннэр Туоннанан курууһу таһаллар. Күннүк Уурастыырап
5. сыһ. суолт. Көлөтө, тырааныспара суох көтөҕөн, сүгэн. ☉ Вручную, на плечах (носить, таскать что-л.)
   Таня, хаста да кырынан, омурҕан чэйин уутун саннынан таһар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   [Кулуба] дьиэтин суон бэрэбинэлэрин дьадаҥылар дар уҥуох сарыннарынан таспыттара. А. Сыромятникова
   ♦ Санна сайаҕас, өттүгэ үүттээх — аһаҕас сарыннаах, үүттээх өттүктээх киһи диэн курдук (көр аһаҕас). Санныгар кэтэрэ суох буолла — таҥнар таҥаһа суох буолла. ☉ Не иметь что носить, не иметь одежды
   Эмээхсин, санныгар кэтэрэ суох буолан, Атын ыал оҕотун таҥаһыгар ымсыырдыҥ дуо? И. Гоголев. Санныгар сүк — туох эмэ кыһалҕатын, санаа эрэйин эккинэнхааҥҥынан бил, эрэйдэн. ☉ Испытывать, переносить, выносить на своих плечах тяжесть, горечь чего-л.
   Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
   Мин саастыы көлүөнэм уот сэрии ыардарын санныгар сүкпүтэ. «ХС». Санныгар тайан поэт. — кимиэхэ эмэ кыһарҕаннаахтык билин, кыһарый, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Приносить кому-л. лишения, невзгоды (о жизненных трудностях, о каких-л. бедствиях)
   Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
   Эмиэ биир сыл Анфиса санныгар тайана түһээт, үлэ уолусхан уххана кынаттанан, көтө охсон ааһар. С. Федотов. Санныгар таҥын кэпс. — таҥнар таҥастан. ☉ Иметь одежду, иметь во что одеваться
   Санныларыгар таҥас булан таҥыннылар, айахтарыгар ас булан аһаатылар. Ити дьоҥҥо онтон ордук туох наада? Күндэ. Санныгыттан түһэр — туох эмэ ыар сүгэһэр буолбуттан босхолон, сынньан. ☉ Освободиться от бремени чего-л. (букв. с плеч долой)
   Онуоха Кууһума үөрэн омуннурбата, көннөрү ыарахан сүгэһэри санныттан түһэрбит курдук буолла. Н. Павлов. Санныгыттан түһэрбэккэ кэпс. — араарбакка (туох эмэ таҥаһы кэт). ☉ Носить что-л., не снимая (напр., о какой-л. одежде). Бу сонун кини санныттан түһэрбэккэ кэтэр. Санныттан түс — ыар сүгэһэр буолан бүт, уурай (туох эмэ эрэйдээҕи этэргэ). ☉ соотв. как гора с плеч свалилась
   Мин, аргыстарбын ситэн, санныбыттан улахан үлүгэр түспүтүн курдук сананан, чэпчээбиччэ, үөрбүччэ, …… ньуоскам арыылаах саламаат диэки күөрэҥнээбитинэн барбыта. Н. Заболоцкай
   Соттун хараххын, соҥуйбут эдьиийим! — Саргылаах санныбыт үрдүттэн Санаа хара тааһа түстэ! С. Васильев. Сарын сарынтан өйөнсөн — иллээхтик бииргэ сылдьан көмөлөсүһэн, бэйэ-бэйэҕэ көмө буолан. ☉ В тесном сотрудничестве, взаимопомощи, плечом к плечу
   Кини ол күнтэн сэрии бүтүөр диэри, дойду хорсун-хоодуот уолаттарын кытта сарын сарынтан өйөнсөн, бойобуой кэккэҕэ хаамсыбыта. «ХС»
   ◊ Баттах сарын эргэр. — кэтит сарыннаах. ☉ Широкоплечий
   Ол кэнниттэн Эрбэх эпчиҥнээхтэрим, Быыра быччыҥнаахтарым, Баттах сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым, Бэттэх буолуҥ эрэ! Саха фольк. [Абааһы уола:] Ар-дьаалы, Арт-татай доҕор! Баттах сарын, Баараҕай быччыҥ …… Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур буоллаҕыҥ ини дуо? ТТИГ КХКК. Саннын таптай — киһини хайҕаан эбэтэр туохха эмэ киксэрэн ытыскынан кыратык санныга охсуолаа. ☉ Выражая одобрение или подбадривая, похлопывать кого-л. по плечу
   «Ах, Чээрин, бүтүн батальоҥҥа тэҥнэспиккин дии», — Егорычев санныбын таптайда. Т. Сметанин. Сарын байаа- та — киһи саннын хаптаҕайын алын кырыыта. ☉ Нижний угол лопатки человека
   [Түөрэҥэй ойуун] саһара маҥхайан эрэр баттаҕа саннын байаатыгар диэри үүммүт. Күндэ. Сарын хаптаҕайа (лаппаакыта) — киһиэхэ саннын кэннинэн, сүөһүгэ, кыылга арҕаһын аннынан кэтит, хаптаҕай уҥуох. ☉ Лопатка у человека и животных
   Бөҕөс адаарыйан тиийэн саннын хаптаҕайдарынан көбүөргэ лип гына түһэр. Бастакы ыраас кыайыы баар. Е. Неймохов. [Сылгы] хоолдьугун төрдүттэн холугар диэри моонньо, оттон бүлгүнүгэр диэри саннын лаппаакыта, онтон салгыы оҥкумала дэниллэр. Сылгыһыт с. Сарын хараҕа — киһи көхсүн саннын хаптаҕайын аннынан чараас сирэ. ☉ Уязвимое место под лопаткой на спине человека. Үс үөстээх ат өргөнүн курдук хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕын дьөлө көрдө. Саха фольк.
   др.-тюрк. йарын, тюрк. йарын, чарын

аат.
1. Ким, туох эмэ ыалдьан доруобуйатын, чөл туругун сүтэриитэ, чэгиэн туруга кэһиллиитэ. ☉ Расстройство, нарушение нормальной жизнедеятельности организма, нездоровье, недуг, болезнь
Ыарыы дьиҥнээх эрэйин Ыалдьар киһи өйдүүр дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Диагноз туруорбакка эрэ, мин ыарыыгын хайдах билиэхтээхпиний? С. Ефремов
Ыарыыта ситэри үтүөрбэтэр да, Лаврентий Николаевич тупсарга дылы буолбута. Н. Габышев
Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
Бу ыарыылар хортуоппуйу үүнэр да, харайыллар да кэмигэр сутуйаллар. ФНС ССХА
2. Ким эмэ ыарыыны этинэн-хаанынан билиитэ. ☉ Ощущение физического страдания в какой-л. части тела, боль
Ыарыытын уҕарытыахтыы Аянитов умса түһэн, ыалдьар сирин ытыһынан ыга баттыы сатаата. Софр. Данилов
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
3. көсп. Тугунан эмэ олус үлүһүйүү, туохха эмэ дууһалыын, өйдүүн-санаалыын тууйа туттарыы. ☉ Сильное, захватывающее полностью кого-л. увлечение кемчем-л., болезненная страсть, любовь
Уум кэлэн биэрбэккэ, бульварга сылдьабын, Хоһоон суруйар ыарыынан ыалдьабын. Л. Попов
Таптал диэн Кирилл Васильевич билэринэн, минньигэс муҥ, кэрэ ыарыы. Н. Габышев
Ханнык да ыарыыттан санаа ыарыыта киһини ордук сотору кэбирэтэр. Н. Павлов
△ Туохха эмэ сайыннарар буолбакка, кэннин диэки тардар бөрүкүтэ суох көстүү. ☉ Слабость, недостаток
Мин саныахпар, ол уруккуттан олоҕуран силиһирбит тыа оскуолаларын типичнэй ыарыылара: сыана формализма. Н. Лугинов
Оннук ыарытыган буолбатаххын, эн ыарыыҥ биллэр — олус иллэҥҥин. М. Доҕордуурап
Ититэр систиэмэлээх олорор дьиэлэр тымныйыылара элбэх биричиинэттэн тахсар. Ол гынан баран дьиэ тымныйыытыгар икки сүрүн ыарыы баарын этиэххэ наада. «Кыым»
♦ Сүрэх-быар ыарыыта көр сүрэхбыар
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа, оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Сүрэх-быар ыарыыта буол көр сүрэх-быар. Оннук сүрэх-быар ыарыыта буолла, кырдьыгы бар-дьоҥҥо этэн, арыый чэпчээн баран, бу күнтэн сүтэр ордук буолсу. А. Сыромятникова
Сүрэхбыар ыарыыта оҥоһун көр сүрэх-быар. Сорох оттон биир санааны күнү быһа сүрэх-быар ыарыыта оҥостон баран, эппэккэ мэлийэн сыттаҕа бу. В. Титов
Шестаков төрөөбүт литературатын сүрэх-быар ыарыыта оҥостубута кими барытын истиҥник долгутар. «ХС»
◊ Аҕылаан ыарыы (ыалдьыы) көр аҕылаа
Аҕылаан ыарыыттан талбыт курдук үчүгэй туруктаах ньирэйдэр өлөллөр. С. Федотов
Улахан Ыстапаан биир дьыл аҕылаан ыарыыттан сүөһүлэриттэн ытыһын соттубута. «Чолбон»
Араҥ ыарыы көр араҥ. Мэхээлэ ойоҕо Тыытыгынай Мааппа диэн биэс уонуттан эрэ тахсыбыт дьахтар араҥ ыарыынан ыалдьыбыт үһү. С. Маисов
Дьарҕа ыарыыта — дьарҕа диэн курдук. Түөннээһини, дьарҕа ыарыылары лаппа баһылаабыт. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Иирэр ыарыы көр иир I. Арааһа, иирэр ыарыы тураары гыммыт дуу диэтим. ИИА КК
Ис ыарыыта көр ис IV. [Ойуун] ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына — барыта үтүөрэн, тиллэн, чэчирээн кэлэр үһү. А. Бэрияк
Иэрийэр сөтөл (ыарыы) көр иэрий. [Ньургуһунунан] иэрийэр ыарыыттан, кыһыылаах ымынахтан эмтэнэллэр эбит. МАА ССКОЭҮү
Көҕүс ыарыыта көр көҕүс II. Оҕом онтон ыла турбакка, көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Таба …… көҕүс ыарыытынан ыалдьыах көрүҥнээх буоллаҕына, бэтэринээр маҥнайгы көмөнү оҥорор. «ХС»
Көрөр ыарыы — көрөр диэн курдук. Кыһыныгар эмээхсин биир сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолан, олус муҥнанан баран, саҥардыы арыый буолан иһэн таҥараҕа тиксээри, хас да хонукка ыалга олорон хараланна. Амма Аччыгыйа
Хаҥас илиитин сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолбутун эмээхсиҥҥэ эмтэтээри кэлбит этэ. С. Маисов
Күөмэй ыарыыта көр күөмэй I. Алёша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
Куһаҕан ыарыы көр куһаҕан. Па, саҕы даҕаны, Куһаҕан ыарыыга хотторуом дуо, ама? Дьуон Дьаҥылы
Ол саҕана сыстыганнаах куһаҕан ыарыылар тарҕана илик кэмнэрэ. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Кэрбэнэр ыарыы көр кэрбэн. Кэрбэнэр ыарыы — түүлээх кыыл кэмиттэн кэмигэр киҥнэнэр ыарыыта. БПМ КИиКСЫа
Саахар ыарыыта — саахарынай диабет диэн курдук (көр саахарынай). Саахар ыарыыта буоламмын, аспын көрүнэн аһыыбын. Сардаҥа ыарыыта көр сардаҥа. Сардаҥа ыарыыта диэн организм барыта ыараханнык ыалдьыыта буолар. МВА РСЗКДь
Симэхтээх ыарыы көр симэхтээх. Оннук үлүгэрдээх күчүмэҕэйгэ эбии, сэтинньи ый ортотугар симэхтээх ыарыы өрө турбута. Н. Якутскай
Сыстыганнаах ыарыы көр сыстыган- наах. Араас сыстыганнаах ыарыыга ыалдьан дьон өлөрө улам хойдон испитэ. Эрилик Эристиин
Саньытаарынай усулуобуйа мөлтөҕө сыстыганнаах ыарыыга сутуллууга тиэрдибитэ. ДАМ. Тартарар ыарыы көр тартар. Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
Тирии ыарыыта көр тирии. Кыра дьон таҥаһы булан таҥныбакка, сайыннарыкыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
Титириир ыарыы — титириир диэн курдук. Оттон Азияҕа, Америкаҕа [үүнэр] хиннэй мас, ол мастан титириир ыарыы эмин, хиня диэни, оҥороллор. С. Ефремов
Уҥар ыарыы көр уҥ. Тимэх отунан сорох сирдэргэ төбө ыарыытын уонна уҥар ыарыыны эмтииллэр. МАА ССЭҮү
Хара ыарыы көр хара. Арай мин айыы саҥнаах Хара ыарыыга Хаптарбыт курдук, Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
Хара ыарыыга хаптардыбыт? П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. аҕрых, тат. авыру, уйг. аҕрик, туркм. аагыры ‘боль; болезнь, заболевание, недуг, немочь, хворь’

I
1. туохт.
1. Кими, тугу эмэ кууһан эбэтэр илиигэ ылан өрө тарт. ☉ Поднять кого-что-л. (взяв или обхватив руками)
Сир-дойду түөрт гыммыт биирдэрин ыарахана ыарахан аҕыс кырыылаах дьэҥкир тааһы өттүгүм баһыгар диэри көтөхпүтүм. Ньургун Боотур
Хара Бытык чабычаҕы тобус-толору сүөгэйи көтөҕөн мадьатан аҕалла. Н. Неустроев
Тиити ортотунан ылан көтөҕөн көрдө, нэһиилэ өндөттө. Болот Боотур
△ Оҕону илиигэр ыл, кууһан илиигэр ылан бүөбэйдээ. ☉ Брать на руки и нянчить (ребенка)
Уйбаан дьиэтигэр быйыл кыһын Дьонун кытары таах кыстыыр. Оҕо көтөҕөр, муус анньыһар, Ардыгар бурдук да тардыһар. Дьуон Дьаҥылы
Вася, балтыгын саатат! Ыл тирээпкэтэ, муостаны сот. Оҕо ытаата, көтөх! Н. Габышев
△ кэпс. Кими эмэ ураты бүөбэйдээн көр-иһит, сырытыннар, аҕал-илт. ☉ Чуть ли не на руках носить кого-л. (напр., приводить, уводить, проявляя особую заботу)
[Дьаакып кинээс:] Өлөксөй, бүгүнү ааспакка, ити куолуһут тойон отун кириэстэт уонна улахан кинээһи көтөҕөн илдьэн бу хабала суумата хабарынан сүөһүтүн уоппустатыахха. А. Софронов
Бардам Байбал Кыбыык Сааба өлөн эрэр диэни истэн баран кулубаны көтөҕөн аҕалан үс тыһыынча иэстээхпин диэн үчүгэй бөдөҥ сүөһүтүн бары уоппустатан, — сэттэ күнүстээх түүн Кыбыык Сааба дьиэтигэр үрдүттэн чохчоҥноото. Н. Түгүнүүрэп
2. Ким, туох эрэ диэки хайыһыннар (хол., төбөҕүн, сирэйгин); өрө өндөт, үөһэ уун (хол., атаххын, илиигин). ☉ Поднимать, приподнимать какую-л. часть тела; направлять, поворачивать (голову, лицо)
Киһитэ тиэтэйбэккэ баһын өрө көтөҕөн …… суруктары ылан ааҕар майгынан көрүтэлээтэ. А. Софронов
Лука Кирикович Абыраамап сирэйин Харытыан кырдьаҕас диэки өрө көтөҕөн олорон, харахтарын кырыытынан Бииктэри уорбалаабыттыы кыҥаталыыр. Л. Попов
Шевцов аргыый төбөтүн көтөҕөн, миигин утары көрбүтэ. Н. Якутскай
Өлөҥ быыһыттан дьиэрэҥ обургу Өрө биэтэҥнээн, дөгдөҥөлөөн таҕыста, — Аҥаар атаҕын өрө көтөхтө. П. Ойуунускай
Кини [саха буойуна] бухатыыр өбүгэлэрин курдук, Өргөн болотун өрө көтөхпүтэ. Эллэй
[Эн, Кыһыл Аармыйа, кыайаҥҥын-хотоҥҥун] Кыымынан кытыастар былааххын ылаҥҥын Кылбаарар халлааҥҥа күөрэччи көтөхтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Дьон бары, атахтарын өрө көтөҕөн, ороҥҥо тахсан биэрбиттэр. Н. Павлов
3. Ким, туох эмэ туһугар тыл этэн арыгылаах иһити өрө уунан, охсуһуннаран ис. ☉ Поднимать тост в честь когочего-л.
Үрүүмкэ көтөх. Тост көтөх. — [Сайсары:] Көмүстэриэм, бачча көрсүспүччэ, үөрүүгэ бастаан көтөҕүөҕүҥ. Суорун Омоллоон
Эдэр ыалларбыт дьоллоругар, Чэ көтөҕөн кэбиһиэҕиҥ. И. Эртюков
Чэйиҥ эрэ, доҕотторуом, Үөрүүлээх күммүт көҕүн, Барыбыт сүһүөххэ туран Аан бастаан көтөҕүөҕүҥ! И. Чаҕылҕан
4. Өрө тарт, ылан кэбис. ☉ Поднимать, убирать (напр., трап, якорь)
Кинилэр тиэтэлинэн, сонно тута дьаакырдарын көтөхпүттэрэ уонна куотан эрэрдии дойдуларын диэки устубуттара. Н. Якутскай
Сэмэнчик киирэрин кытта тыраабы көтөҕөллөр. Н. Якутскай
△ Тугу эрэ уйан тур, тутан, иҥиннэрэн тур (хол., мутукча — хаары). ☉ Удерживать что-л. на себе, находиться под тяжестью чего-л. (держа его на весу)
Көмнөх хаары көтөҕөн турар мутуктар хойуу Таарбах лабаалара харааран көстөр буоллулар. Амма Аччыгыйа
Иккистээн өйдөнөн кэлиитигэр көмнөхтөрүн көтөхпүт суон тииттэр кэннин диэки сырсан эрэллэрэ көһүннэ. Эрилик Эристиин
5. Мууһу алдьат, көөрөлөө (хол., сааскы өрүс туһунан); алдьат, илдьэ бар (хол., тутууну — өрүс туһунан). ☉ Поднимать, ломать лед (о реке); ломать, поднимать (напр., строения — о реке)
Күрүлүүр сүүрүгүҥ Күтүрдүүр күүстэрин, Көтөҕөр көмүөлгүн Көрөммүн үөрэбин. А. Софронов
Быйыл мууһун көтөхпүтүн кэнниттэн кыбытыы уута балачча улахан сурахтааҕа. Сэмээр Баһылай
Муосталар бөҕөргөтүүтэ суох буоланнар, кыра да уу көтөҕөн илдьэ барара. КН ТДь
6. Тугу эмэ аллараа өттүттэн үрдэтэн биэр (хол., тутууну). ☉ Приподнять что-л. (напр., строение, путем возвышения основания насыпью)
Аллараа өттүгэр мууста-хаарда тибэн, көтөҕөн биэр да сөп буолуо. Н. Заболоцкай
7. Долгуннуран бар, тыалыран бар. ☉ Начинать волноваться, поднимать волны (об озере)
Саймаарыйар күнүм тахсан Аан дойдубун анаарар, Арылы тиэрбэс көлүччэм Көмүс долгунун көтөҕөр. С. Данилов
8. көсп. Үрдүк таһымҥа таһаар, ордук үчүгэй көрдөрүүнү ситис (хол., үлэни, производствоны). ☉ Поднять на более высокий уровень, повысить показатели (напр., о производстве, предприятии)
Бу эдэр кыыс [Валя] диспиэччэр буолан, ханнык да массыына таһаҕаһа суох кураанах айаннаабатын ситиһэр, онон автобаза үлэтин өрө көтөҕөргө улаханнык көмөлөһөр. Софр. Данилов
Табаарыс Айалов сылгы иитиитин биир эмэ дьыл өрө көтөҕө түспүт буолбатах. Л. Габышев
△ көсп. Көҕүлээ, угуй, ордук таһаарыылаах, көхтөөх гын. ☉ Воодушевлять, увлекать, вдохновлять, окрылять кого-л.
Саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев
Киһиэхэ эрэбил баара, Киһини өрө көтөҕөр: Оҥорботун оҥорторор, Өйдөөбөтөҕүн өйдөтөр. Баал Хабырыыс
«Айымньы» холкуос айар үлэтэ дьон өйүгэрсанаатыгар тиийэн, кинилэри өрө көтөхтө. М. Доҕордуурап
△ Өрө таһаар, үрдэт, өйөбүл буол. ☉ Поддерживать, возвышать, поднимать кого-л.
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). [Болтоһо:] Самнарбыттарын наар таҥнары баттыыллар, көтөхпүттэрин наар өрө таһаараллар. А. Софронов
△ Үрдэт, дэбдэт, киэргэт, киһиргэт. ☉ Приукрашивать, представлять в лучшем свете, нахваливать
Оннук дьоннор икки ардыларыгар сымыйа тыл, бэйэни киэргэтинэн, көтөҕөн кэпсэнии эҥин суох буолар. Эрчимэн
Оскуолаҕа үөрэтиллэр предметтэр оҕо уопсай сайдыытын көтөҕөр аналлаахтар. ФГГ СТМЛ
9. көсп., кэпс. Элбэх баайга, малгасалга тигис, өлгөмнүк эмискэ бай (үксүгэр чиэһинэйэ суохтук). ☉ Завладеть большим богатством, неожиданно разбогатеть (обычно нечестным путем)
Сааттаахха самсаһан, Көмүс харчыны көтөҕөн, Онтон олус улаатан, Байан барбыта. А. Софронов
[Саппыкылаах:] Тугу эмэ сибикилээтэххинэ, лааппыларын көтөҕөн баран, бу диэки кэлиэҥ буоллаҕа дии. Айталын
[Тимир Тимэппий:] Тиит Арыы кэппэрэтиибэ элбэх да табаардаах кэппэрэтиип этэ, ол табаарын көтөхтөхтөрүнэ улахан алдьархайы оҥорор дьон [бандьыыттар]. Күндэ
10. көсп. Өрө көтүтэн илдьэ барар курдук буол (дьол, үөрүү, санаа эҥин туһунан). ☉ Увлекать, уносить за собой куда-л. (напр., о счастье, мечте)
Олох, эдэр саас үчүгэйэ, кэрэтэ, үөрүүтэ-көтүүтэ кинилэри ханна эрэ ыраах өрө көтөҕөн илдьэ бара турарга дылы буолар. А. Бэрияк
Санаа чэпчэки кынатыгар олордон көтөҕөр. Көтүтэр. Төрөөбүт сиригэр тиэрдэр. Т. Сметанин
[Муусука дорҕоонноро] бу наҕыл, бу чуумпу киэһэҕэ эйигин, ханна эрэ ыраах аргыый өрө көтөҕөн, бэйэлэрин кытта илдьэ туруох курдуктара, эн өйгөр, сүрэххэр сырдыгы, кэрэни куталлара. Н. Заболоцкай
11. көсп. Уопсай дьүүлгэ таһаар, туруор (хол., боппуруоһу). ☉ Поднимать, ставить на общий суд, выносить на обсуждение (напр., вопросы, проблемы)
Сорох экскурсиялар туох да улахан боппуруоһу көтөхпөккө тыаһа-ууһа суох уостан хааллылар. С. Васильев
Мин бэйэм үлэбэр хомуньуустар уонна ыччаттар көтөҕөр инициативаларын бириэмэтигэр өйүүргэ итиэннэ ону киэҥ маасса билиитигэр-көрүүтүгэр таһаарарга кыһанабын. «Ленин с.». Ногин көтөхпүт проблемата киһи утарыа суоҕун курдук чуолкай этэ. Ю. Чернов (тылб.)
2. аат. суолт. Биирдэ кууһан ыларга сөптөөх туох эмэ; илиигэ ылан кууһан олоруу, кууһа сылдьыы. ☉ Охапка чего-л.; ношение на руках кого-чего-л., сидение, обхватив руками кого-что-л.
Көтөх мас. Биир көтөх от. — Көстөкүүн уолчаан Доропуун оҕонньор иннигэр көтөх муҥунан хаһыаты уонна сурунаалы аҕалан, чохчолуу кутан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кини күн аайы биирдии көтөх тэтэрээти киллэрэн, киэһэни быһа, өссө түүн эмиэ бэрэбиэркэлиир. Ф. Софронов
Оҕону көтөххө илдьэ сылдьарга, хачайдааһыҥҥа, суосканы эмнэриигэ уо. д. а. үөрэтиллиэ суохтаах. ИБГ ДьОЫа
♦ Айыыһыт көтөҕөр — олоҥхоҕо алгыстаах айыы санаалаах, төрүүр дьахталларга көмөлөһөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин аатын кубулуйбат эпиитэтэ буолбут сорҕото. ☉ В эпосе олонхо — часть постоянного эпитета богоподобной Айыы Нуоралджин, помогающей роженицам и приносящей им и новорожденным счастье, благополучие
Алгыстаах санаалаах Айыыһыт көтөҕөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин: «Иэйэхсит хотун эйиэхэ Кыыс оҕо кылаан чыпчаххайын, Күн улууһун күтүр күүстээҕин Айан-кэрдэн биэрдэ!» — диэтэ. П. Ядрихинскай. Болбуот көтөх эргэр. — хааһына наадатын бэйэҥ көлөҕүнэн толуй, түһээн быһыытынан көлөнөн хааччый. ☉ Нести повинность, предоставляя подводу
Саха эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар, Наарта сыарҕанан, Талыы табанан, Соноҕос атынан, Болбуот көтөҕөн Көмө оҥорбуттар, Күүс укпуттар. С. Зверев
Онтон аһаан, таҥнан, иитимньи иитэн, болбуот көтөҕөн, тардыы төлөөн, ыал аатыран олоруох тустаах. А. Софронов
Борбуйун көтөхтө көр борбуй. Саҥа борбуйун көтөҕөн эрэр уолчаан Туос ураһаттан ыстанан тахсан Чаачар саанан ытыалыы оонньуур. И. Гоголев
Оҕо борбуйун көтөҕөр, Уҥуоҕа кытаатар, Тилэх баттаспат ону Чиҥии илик өйө-санаата. С. Тарасов
«Эр киһи буоллаҕым буолан, борбуйун көтөҕөн эрэр», — диэтэ ийэм чэйдии олорон. «ХС». Былааҕы (знамяны) көтөх — кими, тугу эрэ утары өрө күүрэн охсус, охсуһууну саҕалаа. ☉ Поднимать знамя борьбы, решительно бороться, подняться на борьбу с кем-чем-л. [Некрасов] олоҕун тиһэх күннэригэр диэри поэт ити улуу революционнай демократтар …… охсуһууларын салҕаабыта, кинилэр знамяларын күөрэччи көтөҕөн испитэ. Софр. Данилов
Кыайыы сырдыыр халлааныгар Кыыһар төлөн былааҕы көтөҕөллөр. Т. Сметанин
Көҥүлбүт хааннаах знамятын Көтөхтүм мин Петр утары. А. Пушкин (тылб.). Илбис көтөҕөр (тардар) эргэр. — былыр кыргыс боотурдара санааларын күүрдэргэ, харса суох буоларга, кими эмэ өлөрөн сэптэрин хаанныыллар, ойуун кыыран сэптэригэр илбиһи иҥэрэр. ☉ Обряд вселения духа кровожадности в воинов и их оружие: окропление их кровью в сопровождении камлания шамана. Кыргыс дьон иһигэр күүстээх, быһый, куйах кэтэр …… дьоннорун, боотурун күүһүн эбэн, санаатын күүрдэн, илбис көтөҕөр эбэтэр тардар диэн баар эбит. БСИ ЛНКИСО. Илиитин (сутуругун) көтөхпүт — кимиэхэ эрэ күүһүнэн өттөйбүт, кими эрэ охсубут (үксүгэр чугас, билэр киһитин). ☉ Поднять руку на кого-л., ударить (обычно хорошо знакомого, близкого человека)
[Мэхээс оҕонньор:] Бэйэм сүрэхпэр, бэйэм хааммар, соҕотох оҕобор илиибин көтөҕүөм кэриэтэ, икки илиибин сүгэнэн быһа охсунуом. П. Ойуунускай
Подноскин көхсүн этиппэхтиирэ улаатта. Ушкин охсуох курдук, сутуругун көтөҕөн баран, тохтоото. Амма Аччыгыйа
Миигин охсуохтуу өрөһөлөнөр. Үйэтигэр киһиэхэ илиитин көтөхпөтөх, мас көнө эрэйдээх, охсубатын билэбин. Э. Соколов
<Көмүс> уҥуоҕун көтөх <алтан уҥуоҕун араҥастаа> көр алтан. [Кээчэ:] Уол оҕонньору кытта сылдьыа, кыыс миигин кытта сылдьыа. Өллөхпүтүнэ …… алтан уҥуохпутун араҥастыахтара, көмүс уҥуохпутун көтөҕүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Ким уҥуохпун көтөҕүөҕэй? Хоолдьуганы тэрийиэҕэй? Күтүөт оҕо баара буоллар Көмүөх этэ күндү буорга. И. Гоголев
Аны көр бу алтан уҥуохпун араҥастыыр, көмүс уҥуохпун көтөҕөр оҕолоннум. Суорун Омоллоон. Куолаһын көтөҕөр — мөккүөргэ киирэр, аахсар, утары этэр. ☉ Подавать свой голос против кого-чего-л., вступать в дискуссию, спор с кем-л.
Ити бөлөхтөртөн барыларыттан, кинээс Андрей аармыйаҕа кэлиитигэр, аны тохсус бөлөх түмүллэн тахсан, куолаһын көтөҕөн эрэр этэ. Л. Толстой (тылб.). Кутурук көтөҕөр — түргэнник кудулуччу айанныыр (ат туһунан). ☉ Идти очень быстро, энергично (о лошади; букв. хвост поднимает)
Алта хара таҥастаах Огдуобалыыр дьахталлар, Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кэрэх көтөх эргэр. — кэрэҕи туруор, кэрэх сиэрин-туомун толор. ☉ Приносить (букв. поднимать) кэрэх, сопровождая этот процесс всеми подобающими шаманскими обрядами
Харатаайап кулубалаах кыыстара илэ сылдьар абааһы буолбута. Үс аарыма ойуун, кэрэх көтөҕөн үтэйэннэр, билигин биллибэт. Н. Якутскай. Паары көтөх — паарга хаалларыллыбыт сири хоруй. ☉ Вспахать пары (оставленное на одно лето поле)
Күнү-дьылы баттаһа, Күһүҥҥү паары көтөҕөн Күдэннэтэн эрдэҕэ [тыраахтар]. Н. Рыкунов. Санаатын көтөх — санаатын бөҕөргөт, ордук эрэмньилээх, хотоойу гын (ким-эмэ санаата түспүтүн, мунчаарбытын суох гын). ☉ Поддерживать кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сэмэн туһунан дьоннор истиҥник ахтыһан барбыттара. Ол ыар сүтүктээх аҕа сүрэҕин чэпчэппитэ, санаатын көтөхпүтэ. Д. Таас
Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ оннук доҕордоһуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү киһиэхэ күүһү-уоҕу биэрэр, санааны көтөҕөр, аралдьытар. С. Никифоров
Андрей Стоянович [өлөрүллэр дьон хаайыыларыгар олорон] санаатын биир да мүнүүтэҕэ түһэрэн көрбөтөҕө, көрүдьүөс кэпсээнинэн, ырыатынан-тойугунан, булугас өйүнэн табаарыстарын санааларын көтөҕөрө. П. Филиппов
Илиилэригэр саа-саадах ыланнар, кинилэр [дьахталлар] эр дьоннору санааларын көтөхпүттэрэ: дьахталлар эмиэ кулут буолардааҕар кинилэри кытта бииргэ өлөллөрүн ордороллорун көрөннөр, эр дьон хорсуннук кыргыспыттара. КФП БАаДИ. Соргу көтөҕөр — 1) айанныан иннинэ өрүтэ тэбиэлээн кыратык мөҥөн ылар (ат туһунан). ☉ Показывать норов перед дальней дорогой (о лошади с седоком; букв. поднимает (предрекает) удачу); 2) эргэр. — былыргы боотурдар өрүтэ ыстанан тииккэ батыйа суолун хааллараллара. ☉ Подпрыгивая высоко вверх, оставлять пальмой отметину на дереве (обычай древних воинов перед отправлением на войну — знак удачи)
Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөҕөн диэн өрө ыстанан бараннар батыйаларынан тиити охсоллоро үһү. Саха сэһ. I. Сүргэни көтөҕөр — эрчими биэрэр, көҕүлүүр, санааны күүһүрдэр, үөрдэр-көтүтэр. ☉ Воодушевлять, вдохновлять, окрылять кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сүргэни көтөҕөр, сүрэҕи үөрдэр саймаархай салгыннаах сандал саас маҥнайгы үтүөкэн …… күннэрин ким истиҥник эҕэрдэлии, ис сүрэҕиттэн иэйэн көрсүбэтэҕэй! С. Никифоров
Сыл, хаар ылан, ырыам ханнан Санаам оонньуур күнүгэр, Биир кыыс ыраас ахтылҕана Мин сүргэбин көтөҕөр. С. Данилов
Дириҥ иэйиилээх индийскэй муусука этимхааным устун дьырылаан киирэн сүргэбин көтөҕөрө, сүһүөхпүн чэпчэтэрэ. Г. Колесов. Таһаҕаһы көтөх эргэр. — бэдэрээттэһэн таһаҕаһы тиэй, таһаҕаһы тас. ☉ Перевозить груз способом подряда
Кини [Киирик Ильич] чугас эргин ыалларыттан аттары эттэһэн кыһын аайы сороҕор Аллаҥҥа, сороҕор Өлүөхүмэҕэ таһаҕас көтөҕөрүн өйдүүбүн. «ЭК». Тыл көтөх — 1) ханнык эмэ этиини киллэр, дьоһуннаах боппуруоһу туруор. ☉ Вносить какое-л. предложение, ставить, поднимать какой-л. значительный вопрос
Сорох геологтар Өлүөнэ уонна Енисей икки ардын үөрэтэн көрөргө тыл көтөхпүттэрэ сэрии туран таах хаалбыта. «ХС»
Бонапарт католическай религия баһылыгын сирэйэ-хараҕа суох суулларыан баҕарара, онуоха ким да тыл көтөхпөт. Л. Толстой (тылб.); 2) кэргэн кэпсэтэн кыыһы (дьахтары) ыйыт. ☉ Делать предложение (девушке, женщине)
Ростовтар Петербурга тиийэллэрин кытта сотору буолаат, Берг Вераҕа тыл көтөҕөр, ону Ростовтар ылыналлар. Л. Толстой (тылб.)
«Маама, оттон эйиэхэ аҕам хайдах тыл көтөхпүтэй?» — диэн Кити эмискэччи ыйытта. Л. Толстой (тылб.). Чиэс көтөх — үтүө баҕа санааҕын эт, алҕаа. ☉ Выражать добрые пожелания, благословлять. Дьоллоохтук, өлүөр-сөлүөр, эйэни холбоон олороргут туһугар былыргылыы чиэс көтөҕөбүн. Саллааттар с. 1967
II
даҕ. Ииммит-хаппыт, хатыҥыр. ☉ Худощавый, сухощавый (о человеке)
Бааска көрдөххө эрэ көтөх буолан биэрбитэ. Кини туруйа курдук иҥиир-ситии эбит. Бу ырбатын, сылайбатын! Далан
Чараас уостарын ньимиччи туттан, кэтирии мыччырыттыбыт көтөх сирэйэ сырдыы мичээрдээбитэ. Амма Аччыгыйа
Көтөх киһи диэтэххэ хаамыыта-сиимиитэ олус түргэн. «ХС»
△ Сыата суох ырыган. ☉ Постный, нежирный (о мясе); отощалый, тощий, худой (о животном)
Көтөх эт. Сааскы көтөх сүөһү. — Куонаан, хааһы көтөҕүттэн мыына көрөн, балачча турбахтаата, онтон Витяҕа хат эргилиннэ. Н. Заболоцкай
Сааскы биир көтөх биэ, иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, оҕотун эккирэтэн айаннаан бөдьөйбүтүгэр, ойоҕосторун уҥуохтара эбии атыгыраан көһүннүлэр. И. Никифоров
Былыргы сахалар сылгылара төһө көтөҕүн эбэтэр эмиһин уон икки бэлиэнэн быһаараллара. АНП СЭЭ
◊ Көтөх ынах — саха оҕолорун оонньуулара: бэгэччэктэринэн, бэрбээкэйдэринэн холбуу баайыллыбыт сытар оҕолор тоҥонохторун, тобуктарын көмөтүнэн ат буола тураллар, урут турбут кыайар. ☉ Якутская национальная детская игра: дети лежат, связанные друг с другом за руки и за ноги, и соревнуются в том, кто первым из этого положения встанет на четвереньки
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. гөдэк, көдек ‘подросток; молокосос; низкорослый’