прил
куһаҕан санаалаак; өһөхтөөх

туохт.
1. Тугу эмэ үрдүнэн эбэтэр ырааҕы көрөөрү атах төбөтүгэр тур. ☉ Приподниматься на цыпочки
Кыра Уйбаан икки атаҕын төбөтүнэн үктэнэн өндөйдөр өндөйөн, хотуурун өрө көтөҕөн таһааран, кэннин диэки уунан иһэн, нөрүс гына түстэ да, эргитэ дайбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Никифоров өндөйөн көрбүтэ – кини иннигэр буруо, төлөн өрүкүйэр, уот кытыастар. С. Васильев
2. Туруох курдук хамсан, туран иһэн ситэри турбакка хаал. ☉ Привстать, слегка приподняться
«Оргууй эрэ!» – Тишко син киҥнээхтик быһа түһэн эппитинэн, өндөйөн баран, төттөрү олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Бастакы күүстээх уоттан үгүс фашист өлөн сууллубутун Сүөдэр астына көрдө уонна сиргэ кирийбиттэри өссө да атаакаҕа тураары өндөйдөхтөрүнэ, тэһитэ ытыалыыр. Д. Кустуров
3. Үрдээн, үллэн көһүн (хол., булгунньах, хайа тустарынан этэргэ). ☉ Представляться, восприниматься, казаться высоким (напр., о горе). Таас хайа өндөйөн көстөр
4. көсп. Улаханнык эмсэҕэлээн баран чөлгөр түс (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Приходить в себя, подниматься на ноги, восстанавливаться (обычно употр. в отриц. ф.)
Эйигин өллө диэннэр, Өстөөхтөр үөрсүбүттэрэ, Өндөйбөт гына оҕутта диэннэр, Өһөхтөөхтүк күлсүбүттэрэ. Эллэй
[Берлиҥҥэ] тиийэ охсон өстөөҕү бэйэтин арҕаҕар букатыннаахтык, хаһан да өндөйбөт гына урусхаллыырга дьулуурдара күүһүрбүтэ. ССС
◊ Өндөй бөтүүк — өҥөй бөтүүк диэн курдук (көр өҥөй)
Куоластыынтуттардыын үкчү өндөй бөтүүк курдук эмээхсин өрө чоргутуу түстэ: «Ээ, нохоо, Ньукулай, тиритэн тахсан бараҥҥын, суолга тоҥон буорайыаҥ». Амма Аччыгыйа
Түөкэй Сүөдэр төбөтө Кэлим сүлбүт тараҕай, эрэ кыра Өндөй бөтүүк бадахтаах Үөрбэ көҕүл баттахтаах. В. Чиряев
ср. монг. ёндойх ‘выступать, торчать’, ондийх ‘приподниматься’

күл I диэнтэн хай
аата. Оонньуу оонньообуттар, күлүү бөҕөтүн күлбүттэр, кэпсэтии былатын кэпсэппиттэр. Саха фольк. Эмиэ тэбэнэттээх күлүү иһиллээт, ким эрэ быһа охсубутунуу «эх» гынан хаалла. Н. Босиков
Күлүү — бу аан дойду улуулара бас бэринэргэ күһэллибит күүстэрэ буолар. ЭБЭДьА
2. Кими эмэ элэк гыныы, хаадьылааһын. ☉ Насмешка, глумление над кем-л.
Хара буолтум тапталбар Хаадьы, күлүү буолбатах, Хата дьиҥнээх аналбар Хара көмүс быһыылаах. Н. Босиков
Сатира олоххо дириҥник силистэммит омсолоох быһыыны-майгыны төрдүттэн түөрэн, …… өһөхтөөхтүк өлөрө күлэр буоллаҕына, юмор — сымнаҕас, эйэ-дэмнээх, элэктээх күлүү. ВГМ НСПТ
♦ Күлүүгэ барда (киирдэ) — сыыһахалты быһыыланан ким эмэ күлүүтэ, элэгэ буолла. ☉ Стать посмешищем для кого-л.
Хата, дьонум көрбөтөхтөрө үчүгэй, көрбүттэрэ буоллар күлүүгэ барыа эбиппин. Далан
Бэйэм аатырбыт умнуган киһибин. Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэккэм. С. Никифоров
Ама үс куобаҕы уон икки киһиэхэ эттээн үллэрэ турдахпыный — сүрүн да, күлүүгэ барыахпыт. Н. Габышев. Күлүүгэ ыыт — кими эмэ, бар-дьон ортотугар күлүүгэ киллэр, элэк оҥортор. ☉ Сделать кого-л. посмешищем, выставлять кого-л. на посмешище
Чээбий уус тыллаах буолан, Өндөрүүһү — үрүҥ ыстаабын боломуочунай сололоох тойонун — ити курдук күлүүгэ ыытан турардаах. Күннүк Уурастыырап
◊ Күлүү гыммыкка дылы — элэктээбит курдук. ☉ Словно насмехаясь, будто в насмешку
Күлүү гыммыкка дылы, утута охсон кэбиһэллэр ээ! Бэйэм даҕаны, көлөөк киһи, сылаас дьиэни булаат, утуйан умса сытыйбытым түргэнин! Амма Аччыгыйа
Ходоровтаах «хотонноругар» итиччэ көстөн турар дьаабы үлэҕэ — бастакы, оттон биһиэхэ, күлүү гыммыкка дылы, биһирэбил эрэ бириис. Н. Лугинов
Күлүү гыммыкка дылы, кэнниттэн кэлэн доруоптаама, доҕор. Р. Кулаковскай. Күлүү гыммыттыы — элэктээбиттии. ☉ Словно насмехаясь, издеваясь
Кыҥнайакыҥнайа, тахсан ыларгын көрүллүө диэн күлүү гыммыттыы, одуулаһан тэһэ көрөн сытта. Болот Боотур
Наташа, тоҕотун бэйэтэ билбэккэ эрэ, княжна Марья диэки күлүү гыммыттыы көрдө. Л. Толстой (тылб.). Күлүү гын (оҥоһун) — ким эмэ итэҕэһин-быһаҕаһын эбэтэр тугу эрэ олуонатык оҥорбутун туһанан, элэктээ, хаадьылаа. ☉ Насмехаться, издеваться над кем-чем-л., осмеивать кого-что-л.
Бииргэ үөрэммит доҕотторум, манна бааллара эбитэ буоллар, миигин күлүү гыныахтара этэ. А. Софронов
Күөрт ыт курдук Күлүү оҥостоннор, Эриэн ыт курдук Элэк гынан бардылар. П. Ойуунускай
«Доҕоор, куһуҥ аһаран биэрдэ, куйбас гыммытын көрбөтүҥ дуо?» — мин кинини күлүү гынабын. Далан

сагдьай диэнтэн б. тэҥ. көстүү. [Бохсоҕоллой Боотур] Өһөхтөөх хаана үлүннэ, Өһөгөйдөөх дьүһүннэннэ, Улаат-кулаат тутунна, Уһугунан дуксунна, Сабыта биэрбэхтээн Саҥаран-иҥэрэн Сагдьаҥалыы турдаҕа… П. Ойуунускай

хайыай диэн курдук
Хайаахтыай, төһө да буугунаатар, арай кыатаннаҕына эрэ сөп буолар. П. Ойуунускай
Ийэм, хайаахтыай, өрө тыынан баран, сапсыйан кэбиспитэ. Н. Заболоцкай
Хайаахтыай?! Бу көрөр ийэ буор сириттэн, Өһөхтөөх күөнүттэн кыыс оҕо күрүүрэ. «ХС»

былдьаа диэнтэн дьаһ. туһ. Ууга былдьат. Күүскүн-күдэххин былдьат. Былааскын былдьат. Малгын былдьат. Түүҥҥэ былдьат. Бөрөҕө былдьат
□ Ат хараҕа Өлбөөдүйэ өлөн, Өһөхтөөх дьүһүннэнэн, Тыҥата кыараан, Тыынара кылгаан, Иннин былдьатан, Илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай
Үрэх хааһа үрдээбитэ, көҥүһэ дириҥээбитэ, сыһыы дулҕата талахха былдьаппыта, кырдал, толоон ууга наадыйбыта өссө дьэҥкэтик көстөрө. С. Васильев
«Киһибит хойутаары, суолга былдьатаары гынна», — диэн дьиксинэ быһыытыйар. Н. Якутскай

даҕ. Халыҥ эттээх; күүстээх көрүҥнээх. ☉ Плотного телосложения; сильный, могучий
[Ньургун Боотур] Үллэр өһөхтөөх, Тардар тымырдаах, Оонньуур хааннаах, Бараа быччыҥнаах, Баттах сарыннаах, Ньыгыл борбуйдаах, Ньылха куҥнаах, Оҕуруктаах куораан далай ытыстаах. Ньургун Боотур. Ньыгыл борбуйдаах, ньылха куҥнаах, оҕуруктаах куораан далаан ытыстаах, …… күүстээххэ көрүҥнээх, бухатыырга холобурдаах, быһыйга быһыылаах киһи буолла. Саха фольк.

даҕ. Дьээбэлэнэрин сөбүлүүр, дьээбэлээх. ☉ Любящий подшучивать, подтрунивать, насмехаться над кем-л.
Яковлев бодоруспут киһитигэр сүрдээх хаадьылаах, күлүүлээхоонньуулаах этэ. Н. Габышев
Хаадьылаах тыллаахтар кэнники Хам баартар, саҥарбат буолбуттар. С. Тарасов
Элэктээх, хаадьылаах карикатура доҕоратас ордук бэлиэ дьүһүнүн, майгытын туох да өһөхтөөх санаата суох, оонньуу оҥостон, омуннаан ойуулуур соруктаах. ВГМ НСПТ

хааннааҕынан көр — өһөхтөөҕүнэн көрөн тур. ☉ Смотреть злобно налитыми кровью глазами
Дьэспэ [атыыр оҕус:] биһиги диэки өһүөннээхтик хааннааҕынан көрүтэлээн кэбиһэ-кэбиһэ, мөҥүрээн лиҥкиниир. Далан
Бадьыр курдук хара бараан сирэйдээх, хааннааҕынан көрбүт, нүксүгүр быһыылаах күтүр улахан киһи остуолга кумааҕы көрө олороро. Н. Түгүнүүрэп
Хаайыллан турар оҕус хааннааҕынан хаһылыччы көрөн, төбөтүн булкуйа-булкуйа, буугунаан кэбиһэ турара. Тускун
Сүүлэ киирбит атыыр таба, хааннааҕынан көрөн баран, кыыска уун-утары сүүрэр. ИИА КК

сыһ.
1. Төбөҕүн төҥкөтөн, моонньугун уһатан, инниҥ диэки дьулуһардыы (тутун). ☉ Наклонив голову, вытянув шею, подавшись всем корпусом вперед
Кини [Сэмэн] уһун моойдоох: ньолбоҕор төбөтүн дьүккүччү уунан, тугу эрэ сытырҕалыыр курдук туттар. Амма Аччыгыйа
Ол кэнники эрээккэ олорор Сокорутов диэн дьүккүччү туттубут модьу уол үкчү Никита курдук. Н. Лугинов
Бэҕэһээҥҥи тибииттэн суол мочоҥ буолан, аттар ыарырҕатан, төбөлөрүн дьүккүччү туттан, кирдиэхтээн хаамаллар. М. Доҕордуурап
2. Сөбүлээбэти, кыыһырбыты биллэрэн, кытаанахтык, өһүөннээхтик (сүүһүҥ аннынан көр, одуулаа). ☉ Показывая взглядом свою неприязнь, недовольство, враждебно глядя исподлобья
Пепеляев салгын сиэбит сирэйэ дьэбидийдэ, кыһыл армеец диэки өһөхтөөҕүнэн дьүккүччү көрөн баран, түҥнэри эргилиннэ. Софр. Данилов
Сүөдэр киниэхэ хайыһан дорооболоһордуу илиитин куду аспыт Солтуохабы сүүһүн аннынан дьүккүччү көрөн ылаат, таһырдьа тахсыбыта. П. Аввакумов
Власий Порфирьевич, халыҥ муос ачыкытын үрдүнэн, сүүһүн аннынан дьүккүччү көрөн кэбиһэ-кэбиһэ, тугу эрэ кэпсиир. В. Яковлев