көр барааттаа
Көрүдүөрдэр ортолорунан аны кинилэр [дьадаҥылар] ааллыыллар, уулуссаҕа кинилэр парааттаан буору бурҕаталлар. Амма Аччыгыйа
Баттаммыт, дьайдаммыт аймаҕа, Парааттаан, ырыанан ньиргийиҥ! Күннүк Уурастыырап

сыһ. Ыардык, чиҥник. ☉ Крепко, твердо
Дьаамаҕа түспүт көтөр ааллыы Эгдэс гынаат, эмискэччи Тохтуу түстэ дохсун бааллыы Өрө күүрэн дьигиһиччи Тыаһаан испит муусука. Р. Баҕатаайыскай
Пуолка хамандыыра эмиэ дьигиһиччи үктэнитэлээн, пуолка иннигэр тахсан ыраахтан көрбөхтөөтө. Л. Толстой (тылб.)

ньүрүй диэнтэн көстө түһүү. Онтон [Сыллай Луха] икки илиитин быластаан баран дьону ортотунан ааллаата
Сорох ньүрүс гынна, сорох туора ойдо. Амма Аччыгыйа
Бүүчээн оҕонньор …… өрө чинэллэн турбахтыы түһээт, биирдэ ньүрүс гынан, кутаа уот тыллары куппутунан барда. Амма Аччыгыйа

сыһ. Аал курдук, аалга майгылаахтык (туохха да долгуйбат биир кэм буолуу эбэтэр олус бытаан, нэс буолуу, дьаалатынан устуу бэлиэтэ). ☉ Подобно плоту, плывущему по медленному течению (употр. для обозначения невозмутимости, тихой равномерности или чрезмерно медленного движения, инертности)
Былыттар тахсаллар, Улуукан ааллардыы усталлар. П. Тобуруокап
Утуйбут Лена урсунунан Ырыалар ааллыы уһуннулар. И. Гоголев
[Биһиэхэ] бааллар нэһиилэ соһуллан эрэ иһээччилэр, туох да уотакүөһэ суох даҥ курдуктар, ааллыы устааччылар. Суорун Омоллоон

аһат диэнтэн х-ччы аата. Биһигини аһатааччынан сүрдээх аламаҕай киһи түбэстэ
□ Сотору, хотон иһигэр аан туманы халытан, сүөһү аһатааччы маҥнайгы сыарҕалаах оту состорон киллэрдэ. В. Яковлев
Айыыһыты аһатааччы, Ааллыыр уоту көрөөччү, Аҕам дьахтар киһикэм Эбир тускуу хамыйаҕын Энийэлии тоһуйбут. С. Зверев

сыһ. Балачча үөһэ, өрө (таҕыс, ой — күнү этэргэ). ☉ Довольно высоко (подниматься, вставать — о солнце)
Күн тэмтэччи ойон, көмүс ааллыы сардаҥатынан чаҕылыйар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кыыдааннаах тымныы арыый уҕараан, күн үөһэ тэмтэччи ойбут. АА ИБ
Күммүт барахсан үрдүк халлааҥҥа тэмтэччи тахсан туран, сир дьонун кэрэ кэм кэлбитинэн эҕэрдэлиир. «ББ»

I
баалын диэнтэн хай
аата. Ааспыт олоҕум сөллүбэт бааллыылара улам элбээн иһэр. Н. Лугинов
Уруһуй чопчу ис хоһооно да, атын ханнык эмит көрүҥэ да суох, мэнээк киһи санаатын ыйыллыбыт бааллыыта. Н. Лугинов
II
сыһ., поэт. Өрө күүрүүлээхтик, түллүүлээхтик (хол., муора долгунун курдук). ☉ Приподнято, вдохновенно (напр., как волны моря)
Онтон ыла уһун кэм Устар бааллыы ааста, Сахам Өрөспүүбүлүкэтэ Үүнэн сайдан турда. Эллэй
Дьаамаҕа түспүт көтөр ааллыы Эгдэс гынаат эмискэччи Тохтуу түстэ дохсун бааллыы Өрө күүрэн дьигиһиччи Тыаһаан испит муусука. Р. Баҕатаайыскай

1. ааллаа диэнтэн бэй. туһ. Аҕыйах аҕай сылынан биһиги даҕаны көтөр аалланыахпыт. Күндэ
2. Аалга олорон айаннаа, аалынан уһун. ☉ Плавать на плоту; плавать на судне, корабле, летать на самолете. Өрүһү туоруурга ааллан
   □ Уу харахтаах Утары көрөн Оломнуур диэни билбэтэх, Ойулҕа санаалаах таба таайан, Аалланар диэҥҥэ санаабатах Ааттаах Хаанаҕа. С. Зверев
   Орто уол умсар аалланан Муора дириҥин булсуста. Эллэй
   [Үтүө сайылыгым үүннэрбит ыччаттара] Ким үрүҥ көмүс аалланан Өлүөнэни өксөйбүтэ, Ким кыыһар былыты үрдүнэн Кылбаарыйа дайбыта. С. Васильев
3. көсп. Элбэх буолан, халҕаһалаан сырыт, бар-кэл. ☉ Ходить, ездить толпой, гурьбой
   Матасыыкыллаахтар, ыҥыыр аттаахтар, туох да баһа-атаҕа, кэмэкээмэйэ суох төттөрү-таары аалланаллар. И. Никифоров. Киэһэ Дворцовай болуоссатынан бассабыыктар броневиктара аалламмыттара. Д. Рид (тылб.)

I
туохт. Саҥаран-иҥэрэн, кэпсэтэн, күүгээни таһаар (элбэх киһи хоһооно иһиллибэт тэҥҥэ саҥатын, көтөр-сүүрэр саҥатын туһунан). ☉ Шумно, громко разговаривать (напр., о гомоне многих людей). Мустубут дьон аймалаһа түстүлэр. Мунньах дьоно аймалаһан таҕыстылар
□ Таһырдьа элбэх дьон саҥата аймалаһар. А. Софронов
Эмискэ субу чугас хаас саҥата аймалаһа түстэ. Софр. Данилов
Хоптолор өрө аймалаһан, үөс диэки сыҕарыйан биэрэллэрэ. И. Федосеев
II
даҕ. Күүгүнэс, хоһооно иһиллибэт (элбэх киһи, кус-хаас саҥатын туһунан). ☉ Громкий, шумный, невнятный (о разговоре многих людей, криках птиц)
Абарар аймалас саҥалар, Хааҥҥа-хаан, уокка-уот кытыастар, Өргөйөр өрөгөй набааттар, Сүүл этиҥ, чаҕылҕан тоһуттар. С. Данилов
Өй мэйдээх тулуйбат үлүгэрэ буолла. Ким тугу этэрэ биллибэт, биир кэм аймалас. П. Филиппов
◊ Ыам кумаарын курдук ыамалас, аас ньаалаҕайын курдук аймалас фольк. — туох эрэ сиэрэ суох үксүн, хойуутун уонна айдааннаах-күүгээннээх буоларын хоһуйан этэр көһөр олук. ☉ Фольклорная формула, живописующая несчетное количество чего-л. очень шумного, беспорядочного
Ыам кумаарын курдук ыамалас, Аас ньаалаҕайын курдук аймалас Аармыйатынан ааллаан Ийэ дойдубутугар киирбитэ [Гитлер]. Саха нар. ыр. II

аат.
1. Киһи тарбахтарын икки арда. ☉ Промежуток между пальцами рук или ног. Лаҕа иһиирэн кэлбит сытыы оҕу бэйэтигэр тиэрпэккэ, ыырааҕар түһэрэн ылбыт. Н. Босиков
Абдуркулла …… сир диэки хайыһан олорон, атаҕын ыыраахтарын хаһа олордо. Эрилик Эристиин
Корнил кычырҕас кумаҕы баһан ылан, тарбахтарын ыыраахтарынан саккыратар. Ойуку
△ Кыыл, сүөһү, көтөр тыҥырахтарын эбэтэр туйаҕын арахсыытын икки арда. ☉ Промежуток между копытами рогатого скота, когтями животных, зверей, коготками птиц
Чыычаах тумсунан ыырааҕын быыһын ыраастанан, биир кымаах кур түү саҕа бэйэкэтэ ибигирээмэхтээн ылла. Амма Аччыгыйа
Оҕустарын дуома ыырааҕын быыһыгар тимир тоһоҕо киирбититтэн ыла, доҕолоҥнуур буолбута. У. Нуолур
Арахыыт бастакы бэлиэлэрэ — кыыл ыыраахтара холбоһор, уҥуохтарын сүһүөхтэрэ сонуур, ойоҕосторугар болчуох үөскүүр. ТИиС
2. кэпс. Туох эмэ салааланан арахсыытын быыһа. ☉ Промежуток между разветвлением чего-л.
Баһын уҥуоҕун мас ыырааҕар иҥиннэрэ уураллара. БББ
Үөһээ сүллүгэс баҕана төбөтүнээҕи ыыраахха ууруллар. СТӨ
♦ Аһаҕас ыыраахтаах фольк. — ынах, оҕус сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. с открытыми промежутками [копыт])
Аҕыс үрэх тухары халҕаһа мууһун курдук хайа ааллаан үөскээбит аһаҕас ыыраахтаахпыт …… эстэрэ кэллэ. П. Ойуунускай
◊ Ыыраах бүтэй — икки алын маһа баҕана үүтүгэр угуллубут, үөһээҥҥи үһүс сиэрдийэ баҕана төбөтүнээҕи ыыраахха түһэриллибит үс үүт бүтэй. ☉ Изгородь, нижние две жерди которой продеты в отверстия столбов, а верхняя третья вставлена в выемку в верхней части столбов
Сыһыы саҕатыгар ыыраах бүтэйинэн күрүөлэммит кэбиһиилээх түөрт от турара. Күрүлгэн
ср. др.-тюрк., тюрк. йарых ‘область паха, место раздвоения’, йарух ‘разрез, трещина’