көр аалык II
Аҕыс омук Аалыкчай Үҥкүүтүн Үҥкүүлүөххүт. Суорун Омоллоон

аат., түөлбэ. Лээмкэ сүүрэригэр анаан таба сыарҕатын иннигэр баайыллар үүттээх мас эбэтэр муос. ☉ Деревянные или роговые детали нарт, через которые продевается лямка
Сахалыы аалык, аарык …… таба лээмпитэ «аал» туохтууртан үөскээбит быһыылаах, ол эбэтэр аалык табалар хаамыыларын тэҥнээн, мэлдьи тоҥулла иһинэн сүүрэ, аала сылдьар аналыттан аат ылбыт курдук. «ХС»

м. 1. (действие) кутуу, кутан ылыы, кутан оҥоруу; 2. уостуу, түһүү (муораҕа); начался отлив уостуу саҕаланна; 3. трен, (уменьшение, ослабление) уостуу, мөлтөөһүн, кэхтии; 4. (оттенок) толбон, аалык; чёрный с синим отливом күөх толбонноох хара.

I
туохт. Саас эбэтэр күһүн ходуһаҕа уот ыытан, сэтиэнэҕи сиэт. ☉ Пускать пал (выжигать остатки прошлогодней травы)
Ходуһа сэтиэнэҕинэн, талаҕынан бүтэйэ үүнэн хаалыаҕын Дархан оҕонньор күһүн биитэр саас өртөөн абырыыр. Софр. Данилов
Кинилэр мэччирэҥнэрин сирин алаастарынан тус-туһунан бүтэйдээбиттэрэ, өссө саас өртөөбүттэрэ. «ХС»
II
туохт. Сүөһүнү уһун быанан баайан, үүнэн турар окко аһат (мэччит). ☉ Пускать скот пастись на привязи
Мин күн устатыгар киһибин ыарыылыыртан, аппын өртөөн аһатартан, уокка оттор маспын бэлэмнээһинтэн орпот түбүккэ түстүм. И. Никифоров
Табалары аалыктарын арааран, маамыктанан өртүү баайталаата. В. Протодьяконов

туохт.
1. Аалыгынан көлүй (үксүгэр ыт көлөнү этиллэр). ☉ Запрягать собак через дышло (собачье)
Аҕыстыыр ыттаргын Аалыктаан көлүйэн Аат ааттаан сүүрдүүгэ Аллайыаха үрдүнэн Арай эн бастыыргын Астынан кэпсииллэр. С. Дадаскинов
2. көсп. Тугу эмэ олус бытааннык аалан, сыылларан оҥор; бытааннык, дьаалатынан уһуннарар курдук оҥор. ☉ Делать что-л. очень медленно, со скрипом; делать что-л. тихо, медленно, как бы непроизвольно
Пуойас дьалысхан айанын улам мөлтөтөн, оргууй аҕай мөлбөрүйэн иһэн, аалыктаан-аалыктаан тохтоон кэбистэ. Эрилик Эристиин
Миитэрэй ыар санааҕа ылларбытын тааһын тыаһынан тарҕатаары аалыктаан тардар. М. Доҕордуурап

I
уунаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Көмүөлэккэ хардаҕастар лаһыгыраһа умайаллар, балаҕан эркиннэригэр төлөн уһун-кылгас күлүктэрэ уунаҥнаһаллар. Е. Неймохов
Быйылгы дьылга бүгүн бүтэһик күннэрин күүстээхтэр тустан хачыгыратыһыахтара, аттар сүүрэн уунаҥнаһыахтара. С. Руфов
Сыарҕа аалык быалара сытыйан эрэһиинэ курдук уунаҥнаһаллар. ВВ ЫСЫ
II
даҕ. Сымнаҕас, имигэс буолан чэпчэкитик уунар, быстыбакка, унньулуйан уһаан биэрэр (хол., тиэстэ). ☉ Способный растягиваться, не обрываясь, растяжимый, эластичный
Массыына үлэлиир кэмигэр бороһуогу сылытта. Бу бороһуок сымнаҕас, имиллэҕэс пластилиҥҥа маарынныыр уунаҥнас маассаҕа кубулуйда. ЮГ КХЭДьС
Элбэх аһыылаах дьон куртаҕар күүгэннирбит салыҥнаах, болоорхой убаҕас харахха быраҕыллар, оттон аһыыта аҕыйах куртахха уунаҥнас салахай саамылаһа сылдьааччы. АВТ ГСЭ
Хатыллыбыт хоппуруон саптан уунаҥнас чулкулары уонна наскылары оҥороллор. НЛА ПКТ

турбореактив-най хамсатааччы (уматыга умайарыгар салгын кисло-родун туһанар уонна гаас турбияатын (газовая турбина) күүһүнэн салгыны ыгар компрессордаах (компрессорной), уһууран тахсар гаас анньар күүһүнэн үлэлиир хамсатааччы (реактивный двигатель). Салгын аалыгар туруо-руллар.)

I
ый I диэнтэн атын
туһ. Кини туохха да туһата суоҕа барыта тарбаҕынан аахпыт курдук ыйылынна. Амма Аччыгыйа
Киһи …… орто дойдуттан барар күнэ ыйыллан төрүүр эбит диэн кырдьык быһыылаах. ОҮҮА
— Билиэккитигэр ыйыллыбыт эрэ миэстэлэргэ олороҕут! — диэн кыра лэппэйбит дьахтар биллэрдэ. Б ЭБ. Бу боппуруоһу [миграцияны] үүннүүртэһиинниир хайаан да наадата ыйылынна. «Саха с.»
♦ Ыйааҕа ыйыллыбыт көр ыйаах
Тойонноох хотунун итинник кэпсэтиилэрин чаҕар кыыстара истибит уонна чымаан ыйааҕа ыйыллыбыт сылгыһыт уолга сибис гыммыт. И. Гоголев
II
туохт.
1. Сөллүбэт гына, кытаанахтык баалын, тардылын. ☉ Завязываться, затягиваться накрепко в тугой узел
Кини ынаҕын муоһуттан быаны сүөрэн тиниктэһэр. Быа ыйыллан хаалбыт. Н. Якутскай
Арай атын ыытаары гыммыта аалыгын быата өтөр сөллүбэт гына ыйыллан хаалбыт. Далан
Көҕөн мөхсүбүтүгэр ыйыллан хаалбыт туһаҕы …… Даайыс бэрт өр будьуктаһан араарда. А. Неустроева
2. көсп. Туох эмэ түмүллэн ыга баайыллыбыт курдук тыҥаа, кытаат. ☉ Становиться напряжённым, трудно разрешимым, обостряться
Дьыала көрүллэрэ төһөнөн уһуур да, соччонон Күлүк Луха уонна Дьөгүөрсэ Тырынкаайап өстөһүүлэрэ ыйыллан, күүһүрэн, тыҥаан испитэ. Н. Якутскай
Тардыллыбыт айа кылыытыныы тыҥаабыт сыһыан аны хаһан да өһүллүбэттик ыйыллыбыта. Далан
Ньарбаанньыйа сэриитэ туран, олох-дьаһах аһара да ыйылынна. П. Аввакумов

туохт.
1. Төттөрү өһүлүн, босхо бар (быа түмүгүн, туох эмэ баайыытын эбэтэр баайыллыбыты этэргэ). ☉ Развязываться, отвязываться (о чём-л. связанном, привязанном, завязанном)
Онтон тохтуу түһэн этэрбэһин быата сөллүбүтүн баана оҕустаҕа. Амма Аччыгыйа
Арай ытын ыытаары гыммыта аалыгын быарыгын быата өтөр сөллүбэт гына ыйыллан хаалбыт. Далан
Ынаҕа, быата сөллөн, субу муннун буугуната-буугуната өҥүргэстээҕинэн көрөн турар эбит. А. Фёдоров
Кырдьыктаах тыл өһүллүбэт, кытаанах кэлгиэ сөллүбэт. ЧМА СТС СЭ
2. көсп. Мөлтөө-ахсаа, эһин-быһын (күүс, сэниэ туһунан). ☉ Обессиливать, ослабевать, изматываться
Күннэтэ күүһэ сөллүбэт (өһүллүбэт) аты миинэллэр үһү (тааб.: ыскамыайка). Мин даҕаны Сөллөр сүһүөхтээх Сүөһү оҕотобун, Сылайар сындааһыннаах Сылгы уолабын. С. Васильев
Сүһүөҕүм эрчимэ сөлүннэр даҕаны санаам ыраас, хараҕым кыраҕы. «Кыым»
3. көсп. Өһүлүн, төлөрүй; күүскүн сүтэр (үксүгэр буолб. ф-ҕа утары өйдөбүлгэ тут-лар). ☉ Освобождаться, избавляться от кого-чего-л.; разрывать что-л. (обычно употр. в отриц. ф., в отриц. оборотах)
Сүүрүктээх үрэҕим Сүүнэ үлүгэр мууһунан Сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турар. А. Софронов
Миэхэ суох билигин кимим да… Баар арай хаһан да, хайдах да Уоскуппат, утуппат өһүөнүм, Хаһан да сөллүбэт мөккүөнүм. П. Тобуруокап
Сөһүргэстээн тураммын, Сөллүбэт сүдү андаҕары Сөҥөдүйэбин Тапталга! Айталын
♦ Сирэйэ (сирэйэ-хараҕа) сөллүбүт көр сирэй
[Уолчаан] сирэйэ сөллүбүт, халтаһалара дьолтойон тахсыбыттар, сүүһэ биир сиринэн көҕөрбүт. Н. Кондаков
Никифоров санаата түспүт, сирэйэ-хараҕа сөллүбүт. «ХС»
Тимэҕэ сөлүннэ көр тимэх. Дьиҥ охсооччу күн ортото Тимэҕэ сөллөр үгэһэ. Күннүк Уурастыырап
Кутаа тула кэпсээн тимэҕэ сөллөөччү, көр-күлсүү үөдүйээччи. И. Федосеев
Кэпсэтии тимэҕэ тута сөллөн барда. «Саха с.». Тыла (уоһа) сөлүннэ көр тыл. Табаахырап оҕонньор уоһа сөллөн, тэптэн олорон олоҥхолуурун истээри дьон тарҕаспат. П. Ойуунускай
Сотору-сотору «амсайар» үгэстээх, ол эрээри итирэ сылдьара көстүбэт, хата, холуочугар көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев
ср. туркм. чөзүлмек ‘развязываться; быть развязанным’

I
туохт.
1. Туох эмэ иирсибитин, бутуллубутун өһүл, сүөр, көннөр (хол., муҥханы, илими, быаны о. д. а.). ☉ Разматывать, распутывать, приводить в порядок что-л. запутавшееся
Буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Куммаа, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Бэл, муҥхаҕа муҥха өлүүтэ диэн туспа ууруллар — муҥхалаах киһи муҥханы бэрийэрэ, таҥара, бэйи, элбэх түбүктээх үлэ. Кэпсээннэр
2. Тугу эмэ бөхсүйэн, сааһылаан бэлэм оҥор (таҥаһы, туттар сэби-сэбиргэли о. д. а.). ☉ Приводить в порядок, подправлять, чинить что-л. «Былыр үйэҕэ эмтэниэх баара», — диэн Өксүү уоһун иһигэр ботугураата уонна дьиэлээх киһи курдук хаҥас диэки тиийэн иһити-хомуоһу бэрийбитинэн барда. Софр. Данилов
Суоҕу-баары бэрийэн, Солоҕунан оргутан, Сууйан-тараан, абырахтаан, Суорҕан, тэллэх оҥорбута. Күннүк Уурастыырап
Удаҕан таҥаһын уот сөҕүрүйбүтүн кэннэ, сараҕыта уурдулар, бэрийдилэр. Н. Босиков
Булчут арыый иллэҥсийэн кыһыҥҥы олоҕун оҥоһуннун, булдун тэрилин бэрийдин. «Кыым»
3. Кими, тугу эмэ көр, харай, биэбэйдээ. ☉ Присматривать, ухаживать за кем-л.
Кини [Өрүүҥкэ], хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Аана] сүүтүктээх илиитин оргууй күөрэҥнэтэн уһун түүнү иистэнэн тахсара, үс уолун, үс бухатыырын, бэрийэн кыратык утуйара, кыратык аһыыра. Н. Босиков
Кэҕэ баҕайы Бэйэтин оҕотун Биирдэ да Бэрийбэт диэн Бэрт өртөн ыла Биллэр буолбаат. П. Тобуруокап
II
дьүһ. туохт. Атыттартан улахан үрдүк буол, үрдээн көһүн; олус улахан, күлүктээх буолан көһүн (хол., хараҥаҕа, боруҥуйга). ☉ Быть ростом выше других; казаться очень большим и массивным (напр., в темноте)
Уолаттар тэҥҥэ хаһыытаһа түстүлэр да, уот күлүгүттэн бэрийэн тахсыбыт киһи диэки сүүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
Бүтүннүү хаар буолбут киһи киирэн, суол аанынааҕы боруҥуй быыһынан бэрийэн турда. Күннүк Уурастыырап
Мин иннибэр оруос быыһыттан, соҕотохто субу курдук арай биир күтүр [ньиэмэс саллаата] эмиэ бэрийэн иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Бэс чагда тумуһах тумулга Бэрийэр баараҕай харыйа. М. Тимофеев
♦ Бэрийэр бэрдэ — ким, туох эмэ саамай улахана, бөдөҥө, күүстээҕэ, саамай бастыҥа, чулуута. ☉ Самый крупный; лучший, отборный, отличный
Муннугар биирдэ эмэ тумуу да киирбэтэх, чэгиэн-чэбдик бэйэлээх, наһаа үчүгэй майгылаах уолан киһи бэрийэр бэрдэ этэ. Күннүк Уурастыырап
Кини иннигэр тойон кыыл бэрийэр бэрдэ, кэтэҕин чыначчы тартаран олордо. В. Яковлев
Лейтенант Аммос Аммосов икки бууттаах киирэни уон икки төгүл үөһэ анньара, оттон курсааннар саамай бэрийэр бэртэрэ баара эрэ аҕыс-сэттэ төгүл күөрэтэллэрэ. Ф. Софронов
[Бүөтүр] чохороонун сүөрэн ылан, тиити биир сиринэн тэһэ оҕуста уонна титиригинэн анньыалаары саҥардыы үҥүлүтэн эрдэҕинэ, атыыр кырынаас бэрийэр бэрдэ таһырдьа ыстанна. Р. Кулаковскай