бүтэр дьаһ
туһ. Уолаттарын үөрэттэрэн Тамерлан куораттааҕы агроном орто үөрэҕин бүтэртэрэн бараннар, 1905 сыллаахха Москваҕа агроном үрдүк үөрэҕэр ыыппыттара. Эрилик Эристиин

агроном
аат. Сиртэн үрдүк үүнүүнү ыларга идэтийбит үлэһит. ☉ Агроном
Кини огурунуом орто үөрэҕин бүтэрэн, Москубаҕа үрдүк үөрэххэ барбыта үс сыл буолла. Эрилик Эристиин
Кини оччолорго оройуоҥҥа сир салаатыгар үлэлиирэ, огурунуом этэ. А. Бэрияк

көр буолан баран I
«Сэрэппэтэҕэ диэйэҕин, аны булуук суолун батыһыаҥ да, иккистээн босхо үлэлиэҥ», - агроном холкутук гынан баран, кытаанахтык сэрэтэр. П. Егоров
Күбэйээнэ эмээхсин, мырчыстаҕас гынан баран, буһуу арыы курдук нүөл, нус-хас, дьоһуннаах сэбэрэтэ ис киирбэхтик иэйэр. И. Данилов

түбэс диэнтэн дьаһ
туһ. [Алааппыйа:] Дьоллооххо миэхэ дьэ киһи бөҕөнү таҥара түбэһиннэрбит. А. Софронов
[Айаал:] Ааҥҥын аһа түс эрэ, куттаныма, бэйэм оннубар эйигин түбэһиннэрэр санаам суох. Суорун Омоллоон
[Агроном] омурҕаҥҥа түбэһиннэрэн сир солооччуларга элбэх сүбэни оҥордо. М. Доҕордуурап

аат. Ханнык эмэ дьиэктээх, итэҕэстээх оҥоһуллубут табаар, оҥоһук. ☉ Брак (производства)
«Өссө нуормалаах баҕастаах», — агроном бу сырыыга, көрөн туран быраагы оҥорор киһиттэн абаран, кэлэйбиттии саҥарда. П. Егоров
Үлэлиир эбээһинэстэригэр үтүө суобастаахтык сыһыаннаспат дьон: луодурдар, борогуулсуктар, быраагы оҥорооччулар биһиэхэ өссө да көрсөллөр. «Кыым»

хардалаа диэнтэн холб. туһ. [Муустаах муора Өлүөнэҕэ] хатыыс балыгынан хардалаһан, Кээчэрэ балыгынан кэһиилэнэн, Өҥөлөһөр үгэстээх үһү. Саха нар. ыр. I
Дьөгүөр оҕонньор тугу эмэ хардалаһыаҕын иннигэр тыл бэриллибэтэҕэ. И. Никифоров
Хоксотуров тугу эрэ хардалаһан көрүөн баҕарар да, агроном кырдьыга кыларыйан турара бэрт. П. Егоров

аат., түөлбэ.
1. Бурдук сирэ, бааһына. ☉ Пашня
[Дьөҥкүүдэ] эбэ уутуттан угуттанан үүнүүлээх хортуоппуй буолактара, Акана аннынан хаппыыста үүннэрэр тэпилииссэлэр дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэллэр. «ХС»
Тыаҕа ыһыы чугаһаан Буолак хаарын типтэрэ Холкуостары дьаһайа Агроном тиийдэҕэ. П. Тулааһынап
Эн тула өттүгэр көстөллөр буолактар. Ол онно өҥ үүнүү муоралыы долгуйар. И. Гоголев
2. Охсуһуу, кыргыһыы, сэрии буолар толооно, хонуута. ☉ Поле битвы, сражений
Оһол уолаттара Олгуй, хомуос тута-тута, Охсуһуулаах буолак диэки Обот-соллоҥ идэмэрдээх Отороймоторой сырыстылар. П. Ядрихинскай
Онтон сэрии буолагар охсуһуу Бухатыырдыы хабарҕалыыра. Эллэй. Кыргыһыы буолагар ньиэмэс сидьиҥнэри кыдыйыыга килбиэнин көрдөрбүтүн иһин, командование наҕараадалаата. Саллааттар с.
1967
русск. поле (изначально в сочетании чыыстай буолак)
◊ Чыыстай буолак фольк. — сорох олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһар сирдэрэ. ☉ В некоторых олонхо: место, где бьются богатыри (букв. чистое поле).

I
туохт.
1. Чугасаһан, хаххалаһан ыл (халлаан эттиктэрин туһунан). ☉ Сходиться, приближаться друг к другу (о небесных телах)
Оннооҕор ый-күн алтыһар (өс ном.). Халлаан үрдүк мындаатыгар Ыйдаах Чолбон алтыһаллар. Кустук
Ый үргэли үрдүнэн алтыстаҕына, кинилэр [оҕонньоттор] билгэлээһиннэринэн, кураан сайын үүнүөхтээх; оттон аннынан алтыстаҕына, өҥ сайын кэлэрэ күүтүллэр. «Кыым»
Халлааҥҥа Сулустар алтыһаллар, Сиргэ Сүрэхтэр таптаһаллар. В. Миронов
2. Быстах кэмҥэ көрсүһэн бодоруһан ыл; көрсүһэн хардары-таары аалсан, сабыдыаллаһан атылыы, маарыннаһар буол. ☉ Иметь кратковременное общение с кемчем-л., сходиться, притираться и взаимно влиять друг на друга
Казах уонна саха үгүс суруйааччыларын олохторун уонна айар үлэлэрин суоллара алтыһаллар. Умнуллубат к. Саллар сааһын тухары Муустаах байҕал, Элиэнэ курдук эбэлэр модун бэйэлэрин кытары алтыһар тыйыс олох кими баҕарар дьэбирситэр. Н. Лугинов
Кини [Ларионов] эдэр сааһа үгүс романтикалаах, героикалаах отутус сыллары кытта алтыспыта. ССС
II
алта диэнтэн кэрискэ ахс. аат. ☉ Шестой
Унарова алтыс уруокка киирэр звонок буолбутун кэннэ кылааска баран иһэн көрүдүөргэ Хастаеваны көрсө түстэ. Софр. Данилов
Кылаабынай агроном бу сопхуоска үлэлээбитэ алтыс сыла, онон, бэйэтэ саҥарбатар да, сахалыы кэпсэтиини истэр. П. Егоров
Саша быйыл алтыс кылааһы бүтэрбит, чороччу улаатан эрэр, хоодуот уолчаан. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Ханна эмэ түүнү утуйан аһар. ☉ Проводить ночь, ночевать, переночевать, остановиться на ночёвку
Ыалдьыт сылдьыбатаҕын, хоноһо хоммотоҕун курдук (өс хоһ.). Инньэ гынан Чүөчээски бу түүн Дьарааһын булчут отуутугар хоммута. Суорун Омоллоон
[Өрүүнэ] …… киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
Киэһэлик убайым кэллэ. Соҕуруу үрэх уҥуор биэрэстэ кэриҥэ олорор ыалга баран хоннубут. «ХС»
2. Төһө эмэ кэми, бириэмэни ыыт, аһар. ☉ Прожить, провести некоторое количество ночей
[Айдар] Дьаҥнаан үлэтигэр барбатаҕа икки хоммут. Н. Лугинов
Күнэ суох бүдүө-бадаа халлаан үөһэ улахан тыал түһэн сиксийбитэ икки хонно. Н. Лугинов
Философия институтун бүтэрбитим аҕыйах хонно. Амма Аччыгыйа
Кылаабынай агроном Иван Баянов сибэниэтигэр сылдьыбатаҕа хас да хонно. П. Егоров
3. көсп. Хотоол, оҥхой сиргэ тохтоон муһун, мунньулун (хол., ууну этэргэ). ☉ Задерживаться, застаиваться в низинах, в ложбинах (напр., о воде)
Томтор сиргэ уу хоммот (өс хоһ.). [Сиидэркэ массыыната] ордук үгүстүк бөһүөлэк таһынааҕы уу хонор, быыкайкаан суол оҥхойугар хас кэллэҕин-бардаҕын аайы түһээхтиирэ. Р. Кулаковскай
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон, от үүммэккэ хаалбыт куоһаҕар кып-кыракый куобахчаааннар ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС»
♦ Санаата тохтуур (хонор) көр санаа II
Гараас умайыытыгар дириэктэр санаата киниэхэ [Дабыыкка] өссө да хонор эбит. У. Нуолур
Сүрүн мөккүөрдээх дьон иккиэн биир кыыска санаалара хоноро балаһыанньаны уустугурдар. «ХС». Хоммут уоскун хоҥнор поэт. — өр саҥарбакка, ыллаабакка-туойбакка сылдьан баран кэпсээ, ыллаа-туой. ☉ Заговорить, запеть после долгого перерыва
Өрөөбүт уоспун Өһүлэн, Хоммут уоспун хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм. П. Ойуунускай
Мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
Тыл хонор көр тыл II. Үс саха тыла хоммут киһитэ (өс хоһ.). Уу тохтообут сиригэр уу тохтуур, тыл хоммут сиригэр тыл хонор. Хайдах даҕаны тыала суохха мас хамсаабат. М. Попов
Дьон тыла — өрт уота! Дьон тыла хоммут дьоно өр үйэлэммэттэр. «Кыым»
◊ Хомурах хонор (хоммот) көр хомурах
Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс хоһ.). Хомурах хоммотох маҥан хочолоругар, тобурах тохтооботох толомон маҕан толоонноругар. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. хон ‘избирать местом жительства’, тюрк.-монг. хон, хоно ‘ночевать’

туохт.
1. Тугу эмэ өйгүттэн түһэрэн кэбис, саныы сылдьыма. ☉ Упустить что-л. из памяти, запамятовать
«Тимир арааһа манна баарын умнаммыт, мутугунан муҥнанан...» — Семён Ильич муннукка олорон бытархай тимирдэри хачыгыратар. Амма Аччыгыйа
Кэргэнин аатын умнан Күлүүгэ барааччы, Бэйэтин аатын умнан Мэлтэллэн турааччы. И. Гоголев
[Өлөөнө:] Ханнык агроном? [Солко:] Аатын ким эрэ диэбиттэрэ да, умнан кэбистим. С. Ефремов
2. Ааспыт ханнык эмэ түгэни өйдүүсаныы сылдьыма, өйгөр тутары наадалааҕынан ааҕыма. ☉ Перестать помнить, утратить воспоминания о ком-чём-л.
Орлов, сэриилэспит күчүмэҕэй күннэрин саныыр буолан, саха уола доҕорун умнубат этэ. Суорун Омоллоон
[Нүһэр Дархан:] Уһуну, киэҥи улаҕалыы санаан, Урукку өспүтүн умнарбыт уолдьаста. И. Гоголев
Онон алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. С. Ефремов
3. Дьалаҕай, болҕомтото суох буолан ылыахтааххын ылбакка, илдьэ сылдьыбакка ханна эрэ хаалларан кэбис. ☉ Оставить, забыть что-л. где-л., не захватить с собой по рассеянности
— Улахан бааҥка кылдьыыта илиибэр быһа киириэ. — Оттон үтүлүктээх туттаҕыҥ дии. — Үтүлүкпүн дьиэбэр умнан кэбиспиппин ээ. Амма Аччыгыйа
Мин, саабын ылаары, хаҥас санныбын харбаан көрбүтүм, саам суох эбит: саһыл хороонун аттыгар тииккэ өйөннөрөн баран, умнан кэбиспиппин. Суорун Омоллоон
Бэйэтэ эмиэ сотору-сотору буоссата суоҕу умуннаҕына, склероһун туһунан кэпсээн күллэртиир. Н. Лугинов
4. Тугу барытын өйгүттэн-санааҕыттан киэр илгэн, болҕомтоҕун туох эмэ бииргэ эрэ хатаа. ☉ Сосредоточившись на чём-л. одном, не замечать ничего другого
Тыалы-хаары, хараҥа түүнү, алдьархайы-аһыыны — барытын бу кэмҥэ умнан кэбиһэн бараннар, хаһыаты көрө олордулар. Амма Аччыгыйа
Сымыраахап аан дойдуну, бэйэтэ кимин, ханна иһэрин барытын умунна. Т. Сметанин
Ити курдук кэпсэтэн, Бириэмэни көтүтэн, Иккиэн табаах тардаллар, Кэми-чааһы умналлар. А. Абаҕыыныскай
△ Тугунан эмэ үлүһүйэн, атын тугу да болҕомтоҕо ылбат, аахайбат буол. ☉ Поступаться кем-чем-л. ради когочего-л.
Барыны хаалларан, барыны умнан туран, хайыһар оҥосто охсуохха! Амма Аччыгыйа
Никита Айаанныын бибилэтиэкэ сабыллыар диэри олорон бириэмэни, сынньалаҥы умнан, үлүһүйэн туран дьарыктаналлар. Н. Лугинов
Дьэкиим, бары сэрэҕин-сэргэҕин умнан, үлүһүйбүттүү үлэлэһэ олордо. Н. Заболоцкай
5. Тугу эмэ гымматаҕыҥ быданнаабыт, ырааппыт буолан, ол үөрүйэххин сүтэр. ☉ Утрачивать былые умения и навыки (плакать, смеяться), переставать это делать
Нина эттээх суон харыларынан ыксары кууһан, уураһары умнубута быданнаабыт уоспун сып-сылааһынан хаарыйан уураан ылбыта. Далан
Оҕолор, үрдүттэн көрдөххө, үҥкүүлүүр этилэр да, кинилэр үөрэри-көтөрү умнубуттара өр буолта. Суорун Омоллоон
«Бу оҕом иһин, дойдум, бар дьонум иһин», — диэн иһэн бөтө бэрдэрэн, хараҕын соттумахтаан ылла, бу ытыыры да умнубут кырдьаҕас саха эмээхсинэ. Н. Заболоцкай
Кыыс толлорун да, кыбыстарын да умнан кэбиспит быһыылаах. Н. Заболоцкай
♦ Бэйэтин умнубат — бэйэтин барыһын мүччү туппат. ☉ Не упускать своей выгоды, не забывать про себя
Яков киниэхэ соруйтара да барбатаҕа, үөрүүнэн күндүлээбитэ, таарыччы бэйэтин кытта умнубатаҕа. Н. Заболоцкай
Ол сылдьан, таарыччы бэйэтин эмиэ умнубатаҕа, элбэх түүлээҕи, түүлээх таҥаһы, көмүс сэби-сэбиргэли иҥэриммитэ. И. Никифоров. Утуйар уутун умнубут — утуйарын-сынньанарын аахсыбакка умсугуйан үлэлиир, таптыыр дьарыгынан дьарыктанар. ☉ соотв. забыть про сон, заниматься чем-л., не отрываясь, увлечённо
Кини балыксыт, күстэх да диэн баран утуйар уутун умнар. Н. Габышев
Үөрэҕин таһынан Михаил, утуйар уутун умнан туран, кистэлэҥ литератураны ааҕан тахсар умсулҕаныгар оҕустарда. П. Филиппов
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС»
ср. др.-тюрк. унут, тюрк. унут, умыт ‘забывать’