туохт. Айылҕаттан бэриллибит ураты дьоҕурдаах, талааннаах буол. ☉ Иметь природные способности, какой-л. природный дар, отметину
Айылҕаттан айдарбытынан, маннык тэрээһиннэргэ кини дьоҕура ордук тобуллан тахсааччы. Р. Баҕатаайыскай

I
саҥа алл., кэпс. Үөрүүлээх биһирээһини көрдөрөр, үксүгэр да эбиискэни кытта туттуллар. ☉ Выражает радостное одобрение, обычно употребляется с частицей да
[Мүлдьү:] Бүү! һук! Дьэ харсыһыы буолла... һок! һок! Чуокка кыайда. Ай-да биһиги Чуоккабыт! Суорун Омоллоон
Ай-да, обургуо-о! ПЭК СЯЯ
[Маайыс:] Ай-да, аҕам маладьыас (кууһар). С. Ефремов
II
эргэр. Тугу да үөскэппэт буол, үөскэтэр дьоҕургун сүтэр (кырдьан, ыалдьан — киһи, сүөһү туһунан). ☉ Потерять способность производить, давать что-л. (от болезней, старости, напр., приплод, молоко — о корове)
Үүтүттэн, уруутуттан айан барбыт сүөһү (ынах, сылгы). Уруутуттан айан барбыт киһи буолуо. ПЭК СЯЯ

туохт., миф.
1. Үөһэттэн үтүө дьылҕалаан, үрдүк аналга Орто дойдуга түһэрэн олохтоо (былыргы итэҕэлинэн, үөһээҥҥи үрдүк айыылар тустарынан). ☉ Создать, ниспослать сверху и обосновать в Срединном мире для устройства счастливой жизни (о высших творцах, живущих, по древнему поверью, в Верхнем мире)
Бу Орто аан ийэ дойдуга киһи-сүөһү төрдө буолуҥ диэннэр, Саха Саарын Тойону, Сабыйа Баай Хотуну айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ. Ньургун Боотур
2. Тугу эмэни тосхой, анаа, өлүүлээ (иччилэр тустарынан). ☉ Даровать добычу, наделять чем-л. (о духах, могущих даровать добычу охотнику)
Айан-кэрдэн биэрбит, Анаан арчылаан ииппит, Аҕыс кырыылаах таас олбохтоох Сылаас хоннох-быттык, Маҥан баттах, Саһар чанчык, Чүүччү кыламан, Бырдьа бытык. С. Зверев
Улуу Үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Саҥаны оҥор, туругурт. ☉ Создавать, строить, творить (напр., новую жизнь, новый быт)
Артыаллаһан сылдьаммыт Ааттаах-суоллаах олоҕу Айанкэрдэн иһиэхпит. Күндэ
Аа-дьуо олорон, Аргыый-аргыый араартаан, Атынатын тылынан Айар-кэрдэр айылгы Анаан-айхаллаан арылынна. А. Софронов

түөлбэ., харыс т. Агда. ☉ Грудная клетка
[От Атах] дагдайынан хатыыскалаата, дагдайа хампы түһэн хаалла. Саха ост. I
Үөксүкүү!!! Үөксүкүү!!! …… Төрөтөр оҕоҥ төнүннүн, ииниҥ буоругар хараҕыҥ туоллун, дагдайыҥ иһигэр сүрэҕиҥ хаттын! Суорун Омоллоон

межд
ыарыыттан хаһыытааһын. Ай, больно! - абытай!

межд. оой, ээй, эйии; ай, как нехорошо! эйии, тоҕо куһаҕанай!; # ай да... оо, дьэ...; ай да молодец! оо, дьэ маладьыас!

уст. обычно употр. в деепр. ф 1) предопределять судьбу (о божествах, живущих, по древнему поверью якутов, в верхнем мире); орто дойдуга айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ фольк. предопределили (его судьбу) и спустили в срединный мир; 2) творить и даровать, указывать и даровать (в обращениях к богам, божествам скота, охоты и т. п.); атыыр сылгыта айан-кэрдэн кулу сотвори и подари мне жеребца.

1) творить, создавать; саҥа олоҕу айабыт мы строим новую жизнь; норуот айбыт ырыалара песни, созданные народом; 2) уст. предопределять, предназначать, предначертать свыше; эр буоларга айбыттар ему предначертано быть её мужем.

v. to create