с. албаһырыы, ньыматыйыы.

ж. симуляция, кубулунуу, албаһырыы.

сущ
(ж. р.)
албаһырыы, киитэрэйдээһин

аат., кэпс. Албаһырыы, кубулҕатырыы, үөннүрүү. ☉ Ухищрение, лукавство, обман
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах. П. Ойуунускай
Бу кулахайын көрүҥ. Аны, аһыннараары, сирэйин саптан икки хараҕын уутунан суунна дии. И. Федосеев
ср. монг. хулахай ‘кража, воровство’

м. 1. воен. манёвр (армия чаастара эбэтэр флот өстөөххө охсуу онорор сыаллаах хамсаапыннара); 2. манёвры мн. ж.-д. манёвр, манёврдар (тимир суол станцияларыгар вагоннары, локомотивтары холботолоон поезд оугоруу); 3. (корабля, самолёта) манёвр (хараабыл, самолёт барыахтаах суолун уларытыы-та); 4. перен. (уловка) манёвр, угаайылаа-һын, албаһырыы.

см. албаһыр =.

несов. албаһыр, ньыматый.

1. киир-таҕыс диэнтэн хай. аата. Дьон эрдэттэн оннуларын булунаары, утуу-субуу киирии-тахсыы буолар. Күннүк Уурастыырап
   Соппуруон баай дьиэтигэр киирии-тахсыы иһиллибэт. Н. Якутскай
   Кыһыҥҥы киирии-тахсыы, үлэ-хамнас буолла. Бэс Дьарааһын
2. Сир, суол ньуура үөһэ-аллара түһүүтэ. ☉ Неровности в виде спусков и подъемов на поверхности земли, на дорогах
   Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киириитахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
   Хаһан да сылдьыбатах киириилэрэ-тахсыылара кэлитэлээн бардылар. Н. Заболоцкай
3. көсп. Араас албаһы туттуу, албаһырыы; түөкүннээһин. ☉ Уловки, хитрости; махинации
   Марьяна, араас тэрилтэлэргэ үлэлээбит киһи быһыытынан, дьон киириитин-тахсыытын билэ үөрэннэ ини. Р. Баҕатаайыскай
   Сахалар урутуруккуттан эргиэмсик, араас ылсыы-бэрсии, киирии-тахсыы боппуруостарыгар атын омук дьонун майгыларын-сигилилэрин сатаан табалларынан аатыраллар этэ. ВУА БС
   △ Айылҕа, күн-дьыл эмискэ уларыйыыта. ☉ Внезапные перемены в природе, погоде
   Быйыл дьикти күһүн …… буолбутун туһунан куоракка, тыаҕа өр олорбут, айылҕа киириитинтахсыытын кэтээн көрбүт дьон кэпсэтиилэрин үгүһү истэҕин. «Кыым»

1. аат.
2. Киһини албынныыр албас, албаһырыы, албыдыйыы. ☉ Хитрость, притворство, уловка, обман
   [Өргөстөй:] Көрөҕүн дуо, нэһиилэ хаамабын (доҕолоҥнообута буолар). [Төрөнтөй:] Куттас кубулҕатын бары көрөбүт. И. Гоголев
   Дьэ, ити кучуйар кубулҕата, …… оҕо өйүн сүүйэн, ньымааттаан илдьэ бараары! Н. Лугинов
3. фольк. Дьүһүн кубулуйан хаалыы, дьиктитик атыҥҥа кубулуйан хаалыы. ☉ Чудесное превращение, перевоплощение
   Мин бэйэлээх Албаспын алкыйан, Хомуһуммун хомунан, Кубулҕаппын куудьунан, — Чучугуруур туус тумус, Чаачыгырыыр таас таҥалай …… [хотой кыыл буоламмын көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Абааһы уолун кубулҕата — уот буолан киириитэ эмиэ дьиэктээх буолла. П. Ойуунускай. Ойуун албаһын алкынан, хомуһунун, кубулҕатын куудьунан хомпоруун хотой буолан …… [өрө кыырайан тахсар]. Эрчимэн
4. көсп. Туох эмэ эмискэ уларыйыытатэлэрийиитэ (үксүгэр айылҕа куһаҕан өттүнэн уларыйыытын туһунан). ☉ Внезапное неблагоприятное изменение, перемена (о явлениях природы)
   Биһиги олохпут айылҕа араас кубулҕатыттан тутаахтаах буолуо суохтаах. Амма Аччыгыйа
   Кулун тутар үүннэ да, били номоххо киирбит кубулҕата өссө биллэ илик. ЯАМ СД
5. даҕ. суолт. Тугу эмэ ситиһэргэ ис санаатын кистиир, албын-көлдьүн суолу тутуһар. ☉ Скрывающий свое истинное намерение
   Араас кубулҕат албаһынан Пестряковтар кэлэктиип үгүс өттүн хайа эрэ кэмҥэ бэйэлэрин диэки охторуохтарын сөп. КНЗ ОТК
   Уодаһыннаах, бассыыбай, кубулҕат …… дьону кытта доҕордоһуу хара маҥнайгыттан түөрэккэй төлкөлөөх. ПБН КДьСО

туохт.
1. Ханнык эмэ ааты ылын, ааты иҥэрин. ☉ Получать какое-л. имя, нарекаться
Бу тумул «Хааннаах тумус» аатырбыта түөрт уонча сыл буолла. М. Доҕордуурап
Бар дьонугар кини «Өксөкүлээх Өлөксөй» диэн аатырбыта ырааппыт эбит. Суорун Омоллоон
Мин доҕорум ол көмөнү нэһилиэнньэттэн аан маҥнай ылбытын иһин Харчы Уйбаан аатырбыт. С. Федотов
2. Тугунан эрэ билин-көһүн, сураҕыр. ☉ Стать известным, популярным; славиться
Тиэтэйбит диэн наһаа күүстээх бухатыыр киһи кыайталаата. Бу бухатыыр олус аатыран эрэр. Эрилик Эристиин
Аҕаҥ барахсан Амарах муҥутаан Алааска ыалын Барытын аһатара, Байдам туттуулаах, Баай байанайдаах Булчут чулуута Буолан аатырара. И. Егоров
Эчи, аатыраҕын-аатыраҕын да, биһиэхэ олоҥхолоон иһитиннэрбитиҥ суох. В. Гаврильева
3. Ханнык эмэ ахсааҥҥа, суокка сырыт. ☉ Считаться с кем-чем-л., слыть кем-л., каким-л.
Былырыыҥҥы тохсус. Оскуолаҕа саамай ыарахан кылааһынан аатырар. Софр. Данилов
Өймөкөөн — тымныы полюһунан аатырара, кыһын манна уһуура биллэр сир, ол да буоллар быйыл манна саас олус хойутаата. Н. Заболоцкай
Саха, эбээн кыргыттара былыргыттан сэмэйдэринэн, көрсүөлэринэн аатыраллара, ол үтүө үгэһи эһиги, кыргыттар, харыстыах тустааххыт. И. Гоголев
4. Иһилин, тарҕан (сымыйата-кырдьыга биллибэт сурах, үһүйээн, кэпсээн туһунан). ☉ Распространяться, слышаться (о слухах, молве)
Куорат «үрүҥ буолбут» аатырда. Амма Аччыгыйа
Айаантан аҕыс ат тардыыта «Аарыма сэп» иһэр аатырбыта. Күннүк Уурастыырап
[Абыраамап] Дьокуускайга тугу эрэ кимиэхэ эрэ албакааттыы суукка-сокуоҥҥа сылдьар аатырара. Л. Попов
△ Ханнык эрэ тылы ыыт, тарҕат (үксүгэр сымыйа, туохтан эрэ куотунуу, албаһырыы курдук). ☉ Распространять, пускать слух, известие (обычно вымышленное, для прикрытия неблаговидных поступков)
Аҕабыыт миэтирикэттэн көрбүт аатыран, [баайдар уолаттарын] саллаакка барар саастарын биирдии нэдиэлэ ааспыт гына оҥортоон биэрбит. Амма Аччыгыйа
Киһи хараҕар тугу да аҕалбыта, оҥорбута суоҕун иһин, биир кэм солото суох аатырар. Н. Заболоцкай
♦ Аар-саарга аатыр көр аар-саар. Аҥаардастыы аатыр — киһиттэн барытыттан чорбоччу сураҕыр, кимиэхэ да тэҥнээҕэ суох буола аатыр. ☉ Особо выделяться своей известностью, славой среди всех остальных, быть прославленным сверх меры
Арҕаа эҥээргэ баайынан, атамаанынан аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар. Саха фольк. [Нүһэр Дархан:] Эбэ хотун икки эҥээригэр Аҥаардастыы аатырыахпын бардамнык баҕарарым, Ол баламат санаам туолбата. И. Гоголев
Ол соҕотоҕун сураҕырбыт, аҥаардастыы аатырбыт Баай Бакыыһа киэҥ дьиэлин мин тэлэйэн, ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буолан, иэһи боруостаан көрүөм. Эрилик Эристиин
◊ Албан аатыр үрд. — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Иметь, приобретать громкую славу
Албан аатырбыт Алмаас тааһым Ача от сытыы күөҕүнэн Арылыйа оонньоон барбытыгар Улуу Русь сирин Унаар күөх урсуна Оргууй таала долгуйда. П. Тобуруокап
Барҕа да баайданным, албан да аатырдым, Ол эрээри санаам быһаҕас... И. Гоголев