даҕ. Ким, туох эмэ турар сирин туһунан баар. ☉ Находящийся, расположенный перед кем-чем-л.
Сүрэх Таас туһунааҕы бөрөлөөх аппаҕа киирэр, эмискэ ыттарын тохтотор. Н. Якутскай

полураскрытый, полуоткрытый, слегка открытый; аппаҕар дьааһык приоткрытый ящик; аппаҕар уолчаан перен. мальчик-ротозей.

даҕ. Кыратык аһыллыбыт, ситэ аһыллыбатах. ☉ Слегка открытый, приоткрытый, полуоткрытый
[Моруос оҕонньор] Аппаҕар ааннаах ыалы буллаҕына, Адаҕыйан киирэн, Чэҥнээх муннукка Чэчэгэйин ууран, Аргыардаах боруокка Атаҕын анньан, Хонон ааһар. С. Васильев
Кирилиэскэ аан кыра аппаҕарынан сырдык түһэн турар. Н. Островскай (тылб.)

көр кирбии
Шоно оҕонньор атын сиэтэн, кирбээт нөҥүө аппаҕа түһэн, бэйэтин түөлбэтин туһун быста. Н. Лугинов
Күөл биир эҥээригэр илинтэн арҕаа кэлэн ааһар өрүү күөх бэс кирбээт илим курдук кэрбэҥнэнэр. В. Иванов

аат.
1. Уу хайа охсубутуттан үөскээбит көҥүстүҥү дириҥ уонна уһун оҥхой сир; сир кыра оҥхойо, дьаамата. ☉ Овраг; яма, рытвина
Бурхалей аппаны батыһа сыккыраан сытар сыарҕа суолун көрө түстэ. Эрилик Эристиин
Суха аанньа ылбата, аппа сиргэ букатын таах барда. Суорун Омоллоон
Бөрөлөр тибииттэн кириһэ сыппыт аппаларга бары хороһон олордулар. Р. Кулаковскай
2. Тыалтан-куустан хаххалаах, уу тохтуур өнньүөс сир. ☉ Лог, ложбина
Аппаҕа тыал түспэт, аппаҕа кэнчээри от хагдарыйбакка хаалар. Амма Аччыгыйа
Аппаттан уу баһан аҕалан, оллоон анньан, чэйбин өрөн кэбистим. Суорун Омоллоон
△ Хотоол сир. ☉ Лощина
Биһиги төгүрүччү таас хайа күрүөлээбит аппа сиргэ олорбут эбиппит. А. Софронов
тюрк. упкын, опкын

дьүһ. туохт. Киэҥ, аҥхаҕар, аппаҕар буолан көһүн. ☉ Быть широко открытым; зиять бездной. Кэҥкэйэр, килбэйэр кэриилэрдээх, Көҕөрөр күдэрик тыалардаах …… Күндэ күөлүм барахсан Торҕойо тупсан тураахтыыр. Н. Түгүнүүрэп
Аттыбар кэҥкэйэн, Аҥайда хаспах. «ХС»
Тааҥка кэҥкэйбит орудиета биһиги диэки хайыһар. В. Быков (тылб.)
ср. халх. хэҥки ‘быть широким и крупным’

өлөрүс диэнтэн хай
аата. Лээтийэ буоллаҕына отут нуучча саллааттаах буолан куораттан тахсан Өрүүкээни эккирэтэн, Туруйалаах диэн үрэҕинэн тахсан, Мас аппаҕа көрсүһэн, сэрии, өлөрсүү буолар. Саха фольк. Биитэр мин, биитэр эн — Биирдэспит кыайдын диэн Өрөгөй өлөрсүү Өһүөнэ үрдээтин. П. Ойуунускай
«Саһыл сыһыыга» сэрии буолта үс хонно, алдьархайдаах өлөрсүү буолан эрэр. М. Доҕордуурап

туохт. Туохтан эмэ хаххаланан сас; бүччүм сири булан тохтоо. ☉ Укрываться, прятаться; искать укромное место
Аппаҕа кэнчээри от хагдарыйбакка хаалар. Ол иһин көтөр-сүүрэр үксэ аппаларга хорҕойор. Амма Аччыгыйа
Уолуйбут табалар мастаах сиргэ хорҕойон быыһанаары, хайалар диэки хабааттыбыттар. И. Данилов
Аан дойду тохтоло суох сэрии барар оройуоннарыгар дьон үгүстүк киһи-сүөһү кыайан тиийбэт хайаларыгар уонна киһи киирбэт тыаларыгар хорҕойорго күһэллэллэр. ДьДьДь

1. аат. Көтө сылдьар көтөрдөр уонна дьиикэй кыыллар барылара. ☉ Птицы и звери (вольные, дикие — в совокупности)
   Аппаҕа кэнчээри от хагдарыйбакка хаалар. Ол иһин көтөр-сүүрэр үксэ аппаларга хорҕойор. Амма Аччыгыйа
   Көтөр-сүүрэр бука барыта тус-туспа саҥалаахтар, куоластаахтар. А. Сыромятникова
   Үчүгэй булчуту тыа кыыла, көтөрө-сүүрэрэ бэйэтэ батыһар үгэстээх. Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Атаҕынан чэпчэки, кыанар, быһый. ☉ Быстроногий, быстрый, легкий на ногу
   Кырдьаҕас дьаалы, улуу убайым! Кырдьан-бохтон, этиҥ эмэхсийэн, көрөр хараҕыҥ көрөрө мөлтөөбүт, көтөр-сүүрэр күдэҕиҥ быстыбыт. П. Ойуунускай

с ы һ
1. У һу га суох л аппаҕар буолар гына. ☉ Так, чтобы стало незаострённым, ровным, ровно (напр., срезать конец чего-л.)
Кылгас соҕус лаппаччы кыргыллыбыт баттаҕын кэлтэччи тараан, икки аҥыы түһэрэн баран, …… көрсүө, сэмэй үлүгэрдик көрбүт кыысчаан. Н. Заболоцкай
2. кэпс. Тугу эмэ хаптаҕайынан толору сыһыаран, ыксары. ☉ Крепко, плотно, плашмя (напр., класть на что-л. всю ладонь или наступать на что-л. всей ступнёй)
«Ханнаный манна биригэдьиир дуу, бэрэссэдээтэл дуу?» — кытаанах сиргэ лаппаччы үктэнээт, дьахтар суостаахтык саҥа аллайда. Софр. Данилов
Ми лан Матвеевич, остуолга икки ыты һынан лаппаччы тайанан, туран кэллэ. И. Сысолятин