нареч
арааһынайдаан

сыһ. Наһаа, олус ханньайар-мунньайар гына. ☉ Корча рожи, кривляясь, гримасничая
Бурхалей сирэйин арааһынайдаан ханньаччы-мунньаччы тутта-тутта, хабырынан хачыгыратта. Эрилик Эристиин

кыһый II диэнтэн дьаһ
туһ. Кини [Доропуун] мааҕыын бэйэтэ кубулунан, дьахтар буолан кэлэн кыһыппыта. Н. Заболоцкай
Аҕата [Кирииһэни] булка сыһыараары арааһынайдаан муҥнанан көрбүтэ да, уола кинигэттэн атыҥҥа аралдьыйбат буолан кыһыппыта. П. Аввакумов
Этэрбэһин быата сөллөн хаалан бириэмэни да тутта, улаханнык даҕаны кыһытта. «Чолбон»

сыһ. Араастык, арааһынайдаан, тус-туспатык. ☉ Разнообразно, по-разному, различно
Матыыбын эҥин-эҥинник уларыта-уларыта, иһиирэ турар. Амма Аччыгыйа
Таһырдьа буурҕа ордук сытайар, күүһүрэр, эҥин-эҥинник энэлийэр, иһиирэр. Н. Якутскай
— Ээ, суох, чөҥөчөк нолуога диэн ааттаналлар, — диир Макаар. — Ээ-э-э… Ойууртан ылыллар нолуогу этэллэр эбит дуу? Һэ-һэ, эҥин-эҥинник ааттааннар, — дии-дии, күлэр Баһылайап. Күндэ

1. аат.
2. Ситэ илик бэс, кыра, эдэр бэс; кыра, эдэр бэстэртэн турар ойуур. ☉ Маленькая сосна, сосенка; молодой сосняк
   Икки өттүлэринэн күһүҥҥү араҕас мутукча куорсуннаах титириктэр, күөх бэрдьигэстэр элэгэлдьийэн ааһаллар. Күндэ
   Икки чанчыктарынан баттахтаах тараҕай төбө курдук, ол хайа ыраас хаарынан кылбайан турар, икки эҥээрдэринэн хойуу бэрдьигэс сыста үүнэн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
   Силлиэ …… иһиирэ-иһиирэ хаары өрө бурҕачытар, бу сыгынньах кумах толооҥҥо үүммүт иинэҕэс бэстэри уонна бэрдьигэстэри арааһынайдаан сахсыйар, эрийэр-мускуйар. С. Никифоров
3. Туораахтаах от бииһэ, олус өҥ, иҥэмтэлээх. ☉ Арктофила (трава)
   [Бэйбэрикээн] алаас сыһыыттан биэс салаалаах бэрдьигэс оту түөрэн ылбыт силиһин да, лабаатын да алдьатымына, хоонньугар уктубут. Саха ост. I
   Аһылыктара манна саамай үүнүүлээх бэрдьигэс диэн уу ото. Н. Заболоцкай
4. даҕ. суолт. Үрдүгэ суох, намыһах (эдэр мас, ойуур). ☉ Низкорослый, маленький (о дереве, лесе)
   Балтийскай муораны туораан, бэрдьигэс тыанан бүрүллэ үүммүт оргуллардаах кытылга чугаһыыбыт. Н. Якутскай
   Бэрдьигэс мастардаах кэрии тыа биһигини сымала сытынан көрсөр. С. Тарасов
   Чараҥ быыһыгар онон-манан ыһыллан турар бэрдьигэс харыйалар, мэлдьи хойуу өҥнөрүнэн кыһыны өйдөтөн, киһи санаатын холуннараллар. Л. Толстой (тылб.)

туохт. Туох эмэ (хол., таас, уу) тохтоло суох тохтор, сүүрүгүрэр улахан тыаһын таһаар; дэбилий, оргуй. ☉ Производить непрерывный шуршащий или грохочущий звук при стремительном падении (напр., о потоке воды, камнепаде); бурлить, клокотать
Паар тыаһа өрө сыыгыныыр, таастарга уу сүүрэн күрүлүүр. А. Федоров. Дьиэ иһэ им-ньим, арай уокка кыра соҕус алтан чаанньык оргуйар тыаһа арааһынайдаан күрүлүүр, кулдьугунуур. Эрилик Эристиин
Ону [күрбэ тааһы] анньан көрөөрү гынан эрдэхпинэ, атын таас тыаһа сууллан оройбунан күрүлээтэ, мин кирик гынан биэрдим. Т. Сметанин
♦ Күрүлүүр күн ортото — күн саамай үгэннээн турдаҕына. ☉ В ясный полдень
Маннык күрүлүүр күн ортото хантан кыһыллар кэлэллэр ол? Н. Якутскай
Өскөтө күрүлүүр күн ортото күлүгү батыһа хайыһан турдахха, инники — хоту, кэнники — соҕуруу, уҥа — илин, хаҥас — арҕаа буолуохтара. КЗА АҮө
Күрүлүүр күн ортото эмискэ бааччы хаһан да киһи үөйбэтэх-ахтыбатах суола, биирдэ да истибэтэх түбэлтэтэ буолбута. С. Курилов (тылб.). Күрүлүүр күнүс — күн ортото, саамай сырдык кэмҥэ. ☉ Средь бела дня
Күрүлүүр күнүс буолуор диэри сеялкаларын кытта бодьуустаһа сырыттахтара. П. Егоров
Сорох харса суохтар, олбуордарыгар элиэ чугаһаатаҕына, дэриэбинэ ортотугар күрүлүүр күнүс саанан ытыалыыллар. И. Сосин
ср. др.-тюрк. күрлэн ‘греметь, грохотать’, туба. күрлө ‘журчать, бурлить, струиться’

даҕ.
1. Туохха эмэ айылҕаттан дьоҕурдаах, сыһыаннаах. ☉ Способный к чему-л., одарённый. Муусука Үрдүкү оскуолатыгар араас сирдэртэн кэлэн муусукаҕа сыстаҕас элбэх оҕо үөрэннэ
□ Кыра оҕо эрдэҕиттэн маһы туттар, маска илиитэ сыстаҕас этэ. Н. Босиков
Кирииһэ булка букатын сыстаҕаһа суох. Аҕата булка сыһыараары арааһынайдаан муҥнанан көрбүтэ да, уола кинигэттэн атыҥҥа аралдьыйбат буолан кыһыппыта. П. Аввакумов
Сахаҕа тустуу хааныгар баар. Ол да иһин биһиги дьоммут үгүстэрэ сыстаҕас, сымса баҕайытык хапсыстылар. Э. Соколов
2. Кимиэхэ-туохха эмэ эйэҕэс сыһыаннаах, кэбэҕэстик уопсай тылы булар. ☉ Знающий подход к кому-л.; доброжелательный, приветливый
Кини Дьаакып Уйбаанабыс диэн ааттаах да, кини дьоҥҥо барытыгар тэҥ сыһыаннаах, сыстаҕас буолан көннөрү Дьаакып эрэ диэн аатынан биллэр. Суол т. Ребров дьууппалаах аймаҕар сыстаҕас эрэт быһыылаах. С. Никифоров
Мүргүн акка сыстаҕаһын иһин, улахан дьон кинини хойут сылгыһыт ааттааҕа тахсыа диэн сылыктыы саныыллара. АН ПТ
3. Сыста сылдьар, көбдөркөй (хаар, буор). ☉ Липкий, рыхлый (о снеге, земле, почве)
Сыстаҕас сылаас хаар Тыа суолугар мастары Дугалыы токурута иэҕэр, Аргыый баттыыр самнары. П. Дмитриев
Кумах сир буоллаҕына, ноһуому харайар оҥкучах түгэҕэр уон-уон биэс сэнтимиэтир халыҥнаах сыстаҕас буору кутан баран, симэн бэриллэр. КПЫ

туохт.
1. Араастаан эрийэ хамсат, эриллэҥнэт. ☉ Крутить, вертеть что-л. (напр., о сильном ветре)
Сүөдэр аргыһа ыксыыр, …… сонун оноотун алын бүүрүгүн эрийэр-мускуйар, тэпсэҥниир. Н. Якутскай
Силлиэ иһиирэ-иһиирэ …… иинэҕэс бэстэри уонна бэрдьигэстэри арааһынайдаан сахсыйар, эрийэр-мускуйар. И. Никифоров
Киллэм кырдалга талах маһы эрийэ-мускуйа күүстээх тыал куһуура ыйылыыр. «ХС»
2. көсп., кэпс. Туох эрэ дьыаланы соруйан муннар, араастаан бутуй. ☉ Вносить путаницу в какое-л. дело
Эн киниттэн дакаастабыллары модьуй, эрий-мускуй, оччоҕо иккиттэн биирин чуолкайдыаҥ. Р. Баҕатаайыскай
Хайдах да эрий-мускуй, эмиэ да быһаччы буруйа суохха дылыгын, эмиэ да ончу ыраас буолбатаххын. Н. Лугинов
Аны дьиэбэр кэлэн эрийэн-мускуйан бардылар. Хомус Уйбаан
3. көсп. Кими эмэ улахан кыһарҕаҥҥа киллэр, араастаан кыһарый (хол., олоҕу этэргэ). ☉ Подвергать различным испытаниям кого-л. (напр., о жизни)
Оо, олох киһи муҥнааҕы эҥинэ-эгэлгэлээн эрэйдээн, эрийэн-мускуйан уустук да буоллаҕыҥ. С. Маисов
Итинник эдэр дьону олох эрийэн-мускуйан хаһан эмэ син үөрэтиэ. ФВН ТС
Вера Михайловна бэйэтин олох эрийбит-мускуйбут, харыстаабатах киһитэ. ПНИ АДХ
△ Санааҕа-онооҕо тэп, дууһаны эрэйдээ. ☉ Стать душевной мукой, мучить кого-л. чем-л. (о проблеме)
Биир боппуруос олус эрийэрэ-мускуйара, түүн-күнүс даҕаны өйүттэн-санаатыттан арахпат этэ. ПДИ КК
4. көсп., кэпс. Араастаан уларыт, уларытан тутун (хол., тылы). ☉ Перебирать, отбирать, сортировать (напр., слова)
Кини саха лоп-бааччы, чуолкай тылын араастаан мунньараҥнатан, эрийэн-мускуйан саҥарыахтаах. Амма Аччыгыйа
Саха тылын олох саҥа ирдэбиллэригэр түбэһиннэрэн, эрийэн-мускуйан туттар тоҕо табыллыа суоҕай? «Кыым»
Сэргэй Баһылайап тылы-өһү эрийэн-мускуйан туттуута …… өргө дылы уос номоҕо буолбута. П. Тобуруокап

туохт.
1. Тугу эмэ өрөтаҥнары сиксийэн, илгиэлээн хамсат, сахсаҥнат. ☉ Толчками, рывками шевелить, двигать что-л. сверху вниз или из стороны в сторону, трясти, встряхивать, ворошить. Оту сахсый. Таҥаһы сахсый
□ Харытыан, оргууй аҕай туран, икки тобугун тэбэннэ, сонун ылан сахсыйда. Л. Попов
Көр эрэ, бу саһылы хараҥаҕа сахсыйдахха, түүтүттэн уот сандаарыҥныыра, ол иһин уоттаах саһыл диэн сурах тарҕаммыта. Болот Боотур
[Малатыылка] тимир биилкэ тарбахтарынан [бурдук] отун сахсыйан таһааран өрөһөлөөтө. М. Доҕордуурап
Силлиэ иһиирэ-иһиирэ хаары өрө бурҕачытар, иинэҕэс бэстэри уонна бэрдьигэстэри арааһынайдаан сахсыйар, эрийэр-мускуйар. С. Никифоров
2. Тугу эмэ көрдөөн биир-биир ылыталаан ыһыталаан көр, хостотолоо. ☉ Перебирать, ворошить что-л. в поисках чего-л.
Маҥнай Кузьма Петрович малын-салын былдьыахтара, онтон эн биһикки курдуктар бөхпүтүн-сахпытын сахсыйыахтара, тугу сөбүлүү көрбүттэрин барытын былдьаан ылыахтара. Н. Якутскай
Хоппотун тиэрэ сахсыйда, …… туох баар долбууру барытын кэрийдэ да, [бүтээнсийэтин] булбата. Күндэ
Биһилэҕин ылаары ампаарга тахсыбыта, сундуугун малын сахсыйбыта уонна кыракый туос ыаҕайачааны тутан ылбыта. «Кыым»
3. Айанныыр кэмҥэ олорон иһэр киһини өрүтэ быраҕаттаа, хамсат. ☉ Подбрасывать, раскачивать кого-что-л. при езде, трясти
Көнө суоллар, токур суоллар Сахсыйаллар, сылаталлар, Куйаас буолар, дьыбар буолар, Суоппар син биир тулуйар. И. Гоголев
Пьер ата адъютант атын кыайан сиппэт уонна биир тэҥ нэксиэтинэн сахсыйар. Л. Толстой (тылб.)
△ Тугу эмэ тутан, сүгэн иһэн хаамаргар улаханнык хамсат, биэтэҥнэт. ☉ Трясти, встряхивать, потряхивать кого-что-л. при ходьбе, неся на руках или на спине
Сүүрэн иһэн өйдөөн кээлтим саһылларым оҕолорун өрөтаҥнары сахсыйан ахан эрэр эбиппин. Суорун Омоллоон
4. кэпс. Киһини тугунан эмэ буруйдаан, илиилээн илгиэлээ, уолуктаан сиксий. ☉ Трясти кого-л., схватив за грудки, за волосы и т. п., задать тряску кому-л.
Өлөөрү сытар саллааты өрөтаҥнары сахсыйа сылдьан ону-маны доппуруостаабыттарыгар, сирэйэ көҕөрөн, уҥан барда. Эрилик Эристиин
Байбааскы сарылыыр саҥата иһилиннэ …… Гордей сахсыйан биэрдэ быһыылаах. Болот Боотур
[Лариса:] Оо, абам эбит! Уол оҕо эбитим буоллар, мин кинини түөһүттэн ылан үчүгэй аҕайдык сахсыйан биэриэх этим. Н. Туобулаахап
Ааныс, бэйиккэй, кэтэҕиҥ аһыттан сахсыйарым, буоргун-сыыскын тэбиирим буолуо! А. Сыромятникова
ср. бур. һагшуур ‘решето’, һагшаха ‘сеять, просеивать’