мн. (ед. сапог м.) саппыкы; # два сапога пара атыылыы дьон, араа-бараа дьон (биир уопсай итэҕэстээх дьон).

биэртэлээ диэнтэн холб. туһ. Хардарыта биэртэлэһэн либиргэтистилэр. Болот Боотур
Киһитэ мин буолан, араа-бараа биэртэлэстим. Н. Лугинов

туохт., кэпс. Сэргэстэһэ бииргэ хаамп, хаамсыс (араа-бараа уҥуохтаах дьону этэргэ). ☉ Идти, шагать рядом, вместе (о людях почти одинакового роста)
Өтөх арыый анараа өттүгэр икки киһи бэрт холкутук кэпсэтэ-кэпсэтэ хааман сэмдэйдэһэн иһэллэр эбит. Н. Заболоцкай
Илиилэригэр сиэрпэ тутуурдаах дьахталлар, кыргыттар сэһэннэрэ киирэн сэлэһэ-сэлэһэ сэмдэйдэстилэр. М. Доҕордуурап

1. даҕ. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, араа-бараа. ☉ Примерно одинаковый, схожий
   [Таатта үрэх] Үөрэ-дьүөрэ үүт тураан көлүйэлэрдээх, Араа-бараа арылыаһа күөллэрдээх эбит. Саха нар. ыр. I
   Үөрэ-дьүөрэ дойдулары ааһыталаатыбыт. «ХС»
   Үөрэ-дьүөрэ саастаах эрэ дьон доҕордоһуохтаахтар диэн сыыһа өйдөбүл эмиэ баар. ЧКС АК
2. сыһ., суолт.
3. Тэҥ соҕустук, араабараатык. ☉ Примерно одинаково, наравне
   Доҕоргунуун Одуордуун икки тугут курдук үөрэ-дьүөрэ үөскээбиккит. Суорун Омоллоон
   Уоллаах кыыс ити курдук үрэх баһын хараҥа тыатын быыһыгар, бургунас ынах муоһунуу, үөрэдьүөрэ, тэҥҥэ үүнэн испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Вадим Ионович ааны аһаат, дуораччы дорооболоспутугар, бары үөрэ-дьүөрэ хардаран күйгүөрэ түстүлэр. Тумарча
4. Биир тэҥник, хатыланардык, тэҥ арыттаахтык (хол., үктэнэн хаамп). ☉ Равномерно, ритмично (напр., ступать ногами)
   Үөмэс-аамас дайбатан Үөрэ-дьүөрэ үктэтиэм, Тоҕус суукка тухары Дьоруолатан дайдарыам. Саха нар. ыр. II
   Ата түөрт атаҕын үөрэдьүөрэ үктээмэхтээн, кырыытынан таһыйбахтаан ыла-ыла …… дьоруолаан кутан-симэн барда. Эрилик Эристиин
   Тиит бэлэм-бэлэмник үөрэ-дьүөрэ түһэрэн, куолаһа улам ыраастыйан, улам күүһүрэн, эрчимирэн иһэр. А. Бэрияк

туохт.
1. Тугу эмэ хап-сабар, түргэнник оҥор. ☉ Энергично браться за что-л., налегать на что-л. Тогойкин сүүрдэ, Вася кини кэнниттэн түһүстэ. Амма Аччыгыйа
Омурҕаннаан бүтэн отчуттар үлэлэригэр түһүспүтүнэн бардылар. В. Протодьяконов
Үрүҥ дуйдаах сылабаар төгүрүк остуолга итии буруонан бургучуҥнуур, хоноһо сүөгэйдээх лэппиэскэҕэ түсүһэр. Л. Попов
2
түс I диэнтэн холб. туһ. Оҕустар эмиэ күрдьүөттэспэхтээн баран, түсүһэн кэбистилэр. Далан
«Хата, олоруохтааҕар кыратык түһүспэппит дуо?» — Ньүкэн хаартытын тардырҕатар. Суорун Омоллоон
Өрөспүүбүлүкэ хаһыаттара кини хоһооннорун, саха суруйааччыларын кытта түһүспүт хаартыскатын бэчээттээбиттэрэ. И. Федосеев
◊ Илин-кэлин түһүс көр илин-кэ- лин
Мин атым Чылбыаны кытта илин-кэлин түсүһэн кэлбитэ. И. Федосеев
Көбүөргэ сэттэ-аҕыс араа-бараа тустууктар илин-кэлин түсүһүөхтэрэ. НЕ ТАО

туохт., кэпс. Кими эмэ кытта охсус. ☉ Биться, драться с кем-л. [Кулун Куллустуур абааһылыын] Оройго охсуһан, Чабырҕайга дайбаһан Чыҥырҕатыһа турдулар. ТТИГ КХКК
«Сутуруккутунан дайбаһаргытыгар бэркит, оттон дьиҥнээх дьыалаҕа өлөн түһэҕит!» - диэн Топорков курустук сонньуйда. Ю. Шамшурин (тылб.)
◊ Уҥа-хаҥас дайбас кэпс. - 1) кимниин эмэ бэйэҥ кыаххынан, хайдах сатанарынан быһаарсыс. ☉ Объясняться с кем-л. (как умеет, как может кто-л.)
Кулуһун кинини [Ияны] кытта сатаабатар да нууччалыы харса суохтук уҥахаҥас дайбаһан кэпсэтэ сатыыр. И. Гоголев; 2) араа-бараа, тэҥ буол (уҥуоххунан). ☉ Быть примерно одинаковыми, равными (по росту)
Федя платформа бачыыҥкаланнаҕына, кыыс тапочкаланнаҕына, син уҥа-хаҥас дайбаһарга дылылар. Э. Соколов. Хары дайбас - тугу эмэ тэбис-тэҥҥэ оҥор (үксүгэр күрэхтэһиигэ). ☉ Совершать что-л. одновременно (обычно в соревнованиях по бегу)
Сырсар дьон ортотугар дылы хары дайбаһан кээлтэр. Саха сэһ. I

1. даҕ. Тэҥ соҕус, араа-бараа (уҥуохтарынан). ☉ Почти одинаковые, почти равные (по росту)
   Эмдэй-сэмдэй икки уол Эмиэ дьиэлээн иһэллэр — Оргууй аҕай лэппэһэллэр, Ону-маны кэпсэтэллэр. С. Руфов
   Икки эмдэй-сэмдэй, ып-ыраас таҥастаах сэргэх сирэйдээх-харахтаах уолаттар киирээри быгыаластылар. Эрилик Эристиин
   Икки эмдэй-сэмдэй оҕолор, сэргэстэһэн баран, Күөх хонууга тиэрдэр уулусса устун түргэн соҕустук хааман сыбдыгыраһан истилэр. П. Аввакумов
2. сыһ. суолт. Утуу-субуу, сырыһыннары. ☉ Друг за другом, один за другим (будучи почти одинаковыми по росту)
   Оҕонньордоох эмээхсин Сылы-сыллатааҕы Уоллаах-кыыс оҕолоро Эрбии тииһин курдук Эмдэй-сэмдэй эрбэлдьиһэн, Бургунас муоһун курдук Эгил-тэгил улаатан Эрдийэн истилэр. П. Ядрихинскай
   Оҕолоох дьон диэн көрүөххэ тугун үчүгэйэй — быһа эмдэй-сэмдэй буолан бытырыыскайдаһа турдулар. П. Ойуунускай
   Бу хатыҥнар ханан да арахсыспат үс ини-бии курдук, үһүөн эмдэйсэмдэй үүнэннэр, былыр-былыргыттан быйылга диэри бу курдук намылыһан, лаглаһан тураллар эбит. А. Бэрияк

туохт.
1. Оһолго түбэһэн туоххун эмэ өлөр, эчэт. ☉ Пострадать от травм, увечий, полученных при несчастном случае
Тыыннаах, өйдөөхсанаалаах хаалбыт дьонтон барыларыттан Иван Васильевич ордук эмсэҕэлээн сытар. Амма Аччыгыйа
[Охсуһууга] Киһитэ мин буоламмын, араа-бараа биэртэлэстим эрээри, лаппа эмсэҕэлээтим. Н. Лугинов
Тустуук бэрбээкэйинэн олус эмсэҕэлээччи. Онон [бэрбээкэйи] мэлдьи бу курдук имитэр куолу. Э. Соколов
2. Туохха эмэ оҕустаран алдьан-кээһэн, улаханнык сатарый, иэдээҥҥэ түбэс (хол., сэрииттэн, айылҕа үлүгэриттэн). ☉ Пострадать от чего-л. (напр., войн, стихийных бедствий); терпеть бедствия, лишения
Биһиги улуу дойдубут уһун, кырыктаах сэриигэ эмсэҕэлээбит дириҥ экэнэмиичэскэй баастарын оһорунар сүдү түбүккэ түспүтэ. Эрчимэн
Халаантан алта тыһыынча түөрт сүүсчэ киһи эмсэҕэлээтэ. «Саха с.». Сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит Киргизия соҕуруу оройуоннарыгар олох-дьаһах, үлэ-хамнас урукку тэтимин ылынан эрэр. «Кыым»
«Сэриигэ эмсэҕэлээбитиҥ дуо? — Синицын оҥоһуу тиистэри салла көрөн ыйытар. — Сороҕор сэриитэ да суохха эмсэҕэлээччилэр». «ХС»

I
туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр эрилин, иилиһин. ☉ Спутаться, перепутаться, сплестись (напр., о нитках)
Араадьыйа боробулуохалара хатыспытын ураҕас маһынан араара сылдьан, сиһин этэ быһынна. С. Тарасов
Турахин, уҥуоҕа салыбырыы-салыбырыы, Бурхалейтан тардыһан хатыспытынан туран кэллэ. Эрилик Эристиин
Таастыганнар тиэрбэстэрэ бары биир кээмэйдээх буолаллар, оччоҕо бэйэ-бэйэлэриниин хатыспаттар. Хомус Уйбаан
Көлүүр ыттара …… тыһы ыт кэнниттэн ыстанабыт диэн быаларыгар хатыһаллар. В. Санги (тылб.)
2. көсп. Кими, тугу эмэ кытта тэҥҥэ, бииргэ, араа-бараа буол. ☉ Быть вместе, идти рядом, находиться в единстве (по жизни), соединяться
Володялаах Гоша оҕо эрдэхтэриттэн тэҥҥэ хатыспыт дьон. Н. Лугинов
Үлэ-үөрэх тэҥҥэ хатыһан сиэттистилэр. М. Доҕордуурап
Сытыы тыал, сыыдам сырыы бииргэ хатыстылар. И. Данилов
3. көсп. Кими, тугу эмэ кытта киирис, күрэс былдьас. ☉ Состязаться, тягаться, сцепляться с кем-л.
Араас күчүмэҕэйдэри кытта хатыһан, бу маннык кыайыыга кэллибит. Л. Габышев
Биһиги, сахалар, төрүт өбүгэлэрбит тыйыс айылҕа араас эриирдэрин-мускуурдарын кытары хатыһан үөскээтэхтэрэ. С. Никифоров
Бэрт өр сүүрүктүүн хатыһан, ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, Оппоос адьас ыксаабытын кэннэ кытыл чугаһаатар чугаһаан истэ. «ХС»
Эдэр саахыматчыттар Игорь Бутаков, Кеша Малышев, Таня Пахомова кырдьаҕас оонньооччулардыын тэҥҥэ хатыстылар. «Кыым»
4. көсп. Кими эмэ кытта туохха эмэ киирис, этис. ☉ Ссориться, спорить с кем-л., придираться, цепляться к кому-л. [Сыҕаайап] харса суоҕар түһэн, бэйэтэ ыйыталаһар, баайсар, хатыһар. Амма Аччыгыйа
Таракаанап завуч буолаат, Андрей Кузьмиһы кытта хатыһан турда. Далан
Дьиэлээх киһи …… үлэтигэр кини кыр өстөөҕө, өр сыллаахтан хатыспыт, эрийсибит, үҥсүбүт-харсыбыт киһитэ. Н. Габышев
◊ Хатыһан туран — дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик. ☉ Упорно, усердно
Андрей Наумов уонна Федя Фёдоров күнү быһа хатыһан туран саахыматтаан тахсаллар. А. Бэрияк
Аҕам айылҕаны олус билэр, хатыһан туран үөрэтэр. В. Бианки (тылб.). Хатыһа өһүө — дьиэ үрдэ тутулуктаах, бөҕө буоллун диэн туора ууруллар өһүө. ☉ Потолочная балка, укладываемая поперёк для прочности и долговечности строения
Аҕыс миэтэрэ усталаах өһүө кэдэйбэккэ эрэ хотон үрдүн, даҥын, түһэр хаары-ардаҕы хайдах уйуой? Дьэ, ол иһин булан ыллыбыт эбээт биһиги хатыһа өһүөнү. В. Яковлев
Тэлээтинньик көҥдөйө ыанньык хотонун көҥдөйүгэр маарыннатан, хатыһа өһүөлээх оҥоһуллар. СГК ТҮЧ
II
1. аат. Сүөһү тириититтэн тэлэн оҥоһуллубут быа (үксүгэр хатыллыбыт). ☉ Кожаная верёвка, верёвка из полос кожи скота (обычно плетёная)
Хатыс тиийбэт хаһаланан, Дьирим тиийбэт дьилбэктэнэн, Холум тиийбэт хоҥнуоланан, Күндү-үтүө көрүҥнэнэн …… Күн сиригэр үөскээбитим. С. Зверев
Милиционердар Чорууну ороҥҥо бүк баттаатылар, көхөҕө ыйанан турар хатыһынан кэдэрги кэлгийдилэр. И. Гоголев
Тирииттэн тэлиллибит хатыстары, сиэлтэн өрүллүбүт көнтөстөрү салҕаталаан, балай да уһун быа оҥордо. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Тирии, тирииттэн тэлиллэн оҥоһуллубут. ☉ Кожаный, скрученный, сплетённый из кожаных полос
Сыалдьалаан, мутугун солоон, чыпчаалын быһан баран, хатыс өтүүнэн быалаан Сиидэр …… таһаҕасчыт атынан бу манна ньылбы состорон киллэрбиттэрэ. Н. Лугинов
Киргиэлэй дьэ наҕылыйан, хатыс курун сүөрүннэ. И. Никифоров
Оҕус бурҕалдьытын хатыс быанан кэлгийэллэр. КИИ СТ-2
♦ Хатыс (хатыстыы) ууннар (уун) кэпс. — аккынан олус түргэнник (сыһыллан иһэр хатыс уунуор диэри) сүүрт (сүүр). ☉ Мчать, мчаться во весь опор
Кинээс Өлүөскэтэ бандьыыттарга атынан хатыс ууннара турбут. И. Никифоров
Аттарын үрдүгэр түһэн үс аҥыы хатыстыы ууннардылар. Ф. Постников
Аттар хатыстыы ууннулар Харса суох сүүрүүгэ. Э. Багрицкай (тылб.)
◊ Хатыс устата — биир хаамыы, хардыы устата. ☉ Близкое расстояние, равное одному шагу (букв. длина ремня-повода)
Тэһиин да устата Тэйсэр диэни билбэтэх, Хатыс да устата Хаһан даҕаны Хаалса түспэтэх Атастыылар ити курдук Арахсаллар соһуччутук. М. Ефимов

аат.
1. Айах көҥдөйүн улаҕа өттө, улаҕата. ☉ Глотка, гортань
[Садаҕа моҕой] Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ мэҥис гынна, Куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай
Үөлүллүбүт собо минньигэс сыта бэлэһин кычыгылатар. Н. Якутскай
Бэлэһин уонна куолайын ааһан, аһылыга улахан куртахха тиийэр. ББЕ З
2. Ойоҕос кыра үрэх улахан үрэххэ, өрүс хочотугар түһэр сирэ, төрдө. ☉ Место выхода малых рек в долины крупных рек
Аттаах киһи күлүгэ таҥнары иһэрэ. Алта аппа айаҕар, үс үрэх бэлэһигэр өҥөс гына түспүтэ. П. Ойуунускай
3. көсп. Улахан саҥа, элбэх саҥа, уус тыл. ☉ Громкая речь, пение; красноречие
[Суон Суоппуйа:] Хотуйум, дьэ, бэлэс бөҕө доҕор. Килбигийэр, толлор суох киһитэ, сорох былыр тойон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолара. Эрилик Эристиин
«Аата бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тимир бэлэс», — диир. НС ОК
Тойтойо сытыйан, адьас улахан киһи курдук саҥарар ээ, бэлэс мааны. В. Гаврильева. Тэҥн. тамах
♦ Бэлэс (бэлэс-тамах) анньан көр (ас) — үтэн-анньан, бэрэбиэркэлээн көр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника. Бэлэскин мэнэрит — бэрт кыратык аһыы түс, иҥсэҕин баттат. ☉ Немного поесть (соотв. заморить червячка). Мэ, маны хабан, бэлэскин мэнэритэ түс. Бэлэскин тарбаа — ким эмэ куһаҕан буолбутугар, табыллыбатаҕар сэтэрээ, үөр. ☉ Злорадствовать
«Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕын уута ньии», — диэн, Хаадьы оҥоһунна, Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
«Үөлээннээҕим этиҥ, миигин умнаайаҕын», — инньэ диэн бэлэстэрин тарбыахтара буоллаҕа, күлэн эриҥ. Уол оҕо дьоллоох. И. Гоголев
«Ээ, доҕоор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха, бука, араа-бараа туһаны аҕаллыбыт буолуо», — диэтэ Сеня. Н. Лугинов. Бэлэскинэн күл — күлүү-элэк гын. ☉ Поднимать на смех кого-л. [Лоҥкууда үрэххэ] баараҕай быһыты көрөн баран, туһата суохха хаарыан үлэни ыытан хара көлөһүннэрин тохпуттар диэн наһаа аһыммытым даҕаны, бэлэспинэн да күлбүтүм. М. Доҕордуурап. Бэлэскэ ас — тугу эмэ этэри, туох эмэ туһунан саҥарары боп, саба эт. ☉ Затыкать (заткнуть) рот, не давать говорить кому-л.
Ким да куттанан чугуҥнаабат, хараҕын сир диэки умса көрбөт. Хата, бэйэҕин бэлэскэ анньаллар, күлүү гына тоһуйаллар. «ХС». Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх — олус тыллаах, этиһиик (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Языкастый (обычно о женщине)
Тыла сытыырхайан, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн Саҥарарын дьаабылаабат, Этэрин билбэт буолан, Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна Илэ-бодо илиэһэй кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаагыйа саҥалааҕы тыыннарбатах, айахтааҕы атыппатах, бэлэһигэр биэс иннэлээх эмээхсин. П. Ойуунускай. Бэлэһигэр бырах — кими эмэ өлөр суолга тэп. ☉ Обрекать на гибель кого-л.
Аны Микиитэ бостуой да барда дуу, аны уолу бандьыыт бэлэһигэр быраҕан биэрдибит дуу? Амма Аччыгыйа. Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ — туохха эмэ уһуй, үөрэт. ☉ Обучать, приобщать кого-л. к чему-л. (букв. в горло (глотку) его плюнуть — как плевал в глотку молодому шаману старый шаман, обучавший его шаманскому искусству)
[Даайыс] эрэ кинини ылыах киһи ээ. Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Кураанахха хорҕомнооботохторо чахчы, өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин. Р. Баҕатаайыскай
Хайыыүйэҕэ бу туһунан кинилэр бэлэстэригэр силлээн турар. «ХС». Бэлэһигэр түһэрдэ — кими эмэ олус күүскэ үөҕэнмөҕөн көрүс. ☉ Встречать страшной руганью кого-л. — Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы
Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. — Сабылын... Сабылын... Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
«Алыс да муҥнуугун. Саатар, манна көҥүл тыыннара түспэккин», — диэн, бэлэстэригэр түһэрдилэр. Р. Кулаковскай
Бэлэһин бүөлээ көр бэлэскэ ас. Саҕаланна... Ол «тигр» манна иһэр... Суостаах өлүү уотунан тибиирэр... Оо, абам эбит, бэлэһин бүөлүөх отой биһиэхэ буускабыт суох! И. Егоров. Бэлэһин муҥунан (бэлэһэ баарынан) — туох баар күүһүнэн, туох баарынан (хаһыытыыр, ыллыыр). ☉ Во весь голос (кричать, петь). Кини бэлэһин муҥунан хаһыытаабыта: «Ваня, кытаат, кытыыга салай!» И. Федосеев
Баай аймах номнуо аһыы ууну амсайа охсон, айдааннара-куйдааннара ырааппыт, бэлэстэрин муҥунан күлсэллэр. «ХС»
Бу өрүтэ түллэҥниир, бэлэстэрэ баарынан үөгүлэһэр дьон бөлөҕүн кэннигэр Миикэ Березкин хараҕаламмыт курдук хамсаабакка турара. «ХС». Бэлэһиҥ бүөлэннин — саҥардыма, саҥарар кыаҕы биэримэ, саба эт, саба саҥар. ☉ Заткнуть рот, глотку
[Нүһэр Дархан — Эркээнигэ:] Бэлэһиҥ бүөлэннин! ...Мантан түҥкэлий! И. Гоголев. Бэлэһэ бэтэлээх — саҥарар саҥата, этэр тыла кыһыылаах, тарбааһыннаах. ☉ Злой, язвительный на язык
Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылтан манан бэлэһин бэтэтин! Аны ыҕарыйан ыларыҥ баар эбит ээ? П. Ойуунускай
[Арсан Дуолай] ололлон олорон эрэ чороччу хаппыт тылын тоһоҕо курдук бэтэлээх бэлэһин төрдүгэр биэстэ-алтата булкуйбахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бэлэһэ хайдыаҕынан көр хабарҕата хайдыаҕынан. Японецтар бэлэстэрэ хайдыаҕынан: «Банзай! Банзай!»— диэн хаһыытыыллара. И. Федосеев
Оттон мустан турааччылар бэлэстэрэ хайдыаҕынан хаһыытастылар. «ХС». Бэлэһэ хараарар (кытарар) — олоччу мэлдьэһэр, буруйун букатын билиммэт. ☉ Решительно отказывается (букв. глотка его чернеет)
Төһө да мэлдьэһэн бэлэһин хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап
Баччааҥҥа диэри кылаат көрдүүр-көрдүүр да, олгуйтан уратыны тугу да була илигин эмиэ хайаан да ахтан бэлэһэ кытарыа эбээт. И. Гоголев. Бэтэлээх бэлэс көр бэлэһэ бэтэлээх. Бэтэрээҥҥи бэлэс көр бэтэрээҥҥи
◊ Оһох бэлэһэ — көмүлүөк оһох үөлэһин саҕаланар сирэ. ☉ Верхняя часть топки (начало трубы) камелька (якутского камина)
Аргыылап оҕонньор ханна көһүөххэ сөбүн сыымайдаан оһох бэлэһин одуулаан олордо. Софр. Данилов