Якутские буквы:

Якутский → Якутский

арылхайдык

сыһ. Дьэҥкэтик, харахха быраҕыллар гына. Четко, блестяще
Тойуктарга өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха норуотун олоҕо-дьаһаҕа арылхайдык көстөр. Саха фольк. Уутатыата, сирэ-халлаана дэбигис арылла охсубат муора дэбилийэр баалларын ортотугар от-мас лабаалара ордук арылхайдык көстөр буолаллар эбит. Амма Аччыгыйа
Ол гынан баран киһибит [Ойуунускай] туруорбут проблематын бэрт сытыытык чаҕылҕан уота халлааны хайа суруйарын курдук, дьэҥкэтик арылхайдык быһаарбыт. Суорун Омоллоон

арылхай

даҕ.
1. Киэҥ, ыраас уонна сырдык (харах туһунан). Большие, ясные и светлые (о глазах)
Кини хараҕар Александр сырдык ыраас мөссүөнэ, мичээрдээбит арылхай хараҕа көстөн кэлэ турар. М. Доҕордуурап
Саар тэгил уҥуохтаах, хатыҥыр соҕус курбуу курдук быһыылаах, арылхай харахтаах эдэр уол эбит. Н. Якутскай
Людмила Ивановна ол арылхай харахтаах кыысчааны олох умнубат, кини иннигэр төлөммөт иэстээҕинэн ааҕынар. С. Никифоров
Кыысчаан ийэтин истиҥ арылхай харахтарын көрөөт, сонно тута уоскуйбута уонна түүлүн сиһилии кэпсээн биэрбитэ. «Кыым»
2. көсп. Киһи хараҕар быраҕыллар, чаҕылхай. Бросающийся в глаза, яркий
Омос көрдөххө, дьиҥнээх хомуньуустан, сэмэй киһиттэн — Түмэппий Тиитэптэн кини [Дьэргиэйэп] быдан арылхай, быдан инники эдэр киһи курдук көстүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Айан буоллун — баһырхай Хардыылара ымсыырдар, Айыы буоллун — арылхай Хартыыната долгутар. Р. Баҕатаайыскай
Ойо хаһыы таҥалай Ойуулара арылхай. Уран тарбах оҥоһуута Улаханнык умсугутта. П. Дмитриев

Якутский → Русский

арылхай

1) большие светло-карие (о глазах); 2) перен. ясный, чёткий, понятный || ясно, чётко, понятно; арылхай быһаарыы чёткое объяснение.


Еще переводы:

муҥурсуйуу

муҥурсуйуу (Якутский → Якутский)

муҥурсуй диэнтэн хай
аата. Микеша харахтарыгар арай хомолтолоох муҥурсуйуу уонна туохха дьулуһарын бэйэтэ да билбэтэ арылхайдык көстөр. В. Короленко (тылб.)

итэҕэтэрдик

итэҕэтэрдик (Якутский → Якутский)

сыһ. Киһи итэҕэйиэн курдук. Убедительно
Кини ханнык да уобараһы астыктык, итэҕэтэрдик, дириҥник ылан айааччы. Суорун Омоллоон
Бэрт арылхайдык, киһини итэҕэтэрдик ойуулуур. Софр. Данилов

симиттии

симиттии (Якутский → Якутский)

симитин диэнтэн хай
аата. Кини эн быстах тэбиэскиттэн, симиттиигиттэн, кыбыстыыгыттан иҥнэн туруо суоҕа. Амма Аччыгыйа
Суруйааччы оҕо дууһатын долгуйуутун, симиттиитин чуолкайдык уонна арылхайдык арыйар. Д. Васильева

итиниэхэ

итиниэхэ (Якутский → Якутский)

ити диэнтэн сыһ. түһүк
Үйэ кырдьыгын дириҥник, киэҥник, арылхайдык көрдөрүү - М.А. Шолохов генийин дьикти күүһэ итиниэхэ. Софр. Данилов
Ол дьоллоох күҥҥэ биһиги тиийиэхпит, итиниэхэ биһиги эрэллээхпит. Т. Сметанин
[Ньукулай:] Бу киһи хааллан сытар дьону хайдаххайдах кыһарыйар этэй? [Аппысыар:] Итиниэхэ дьэ тугу этэҕин? Күндэ
Чэ, лоп-бааччы итинник да буолбатар, итиниэхэ майгынныыры тугу эмэ булан саҥарыам этэ. «ХС»

халабыр

халабыр (Якутский → Якутский)

аат. Күүс өттүнэн ким эмэ тугун эмэ көрдөрбүтүнэн уоруу, былдьаан ылыы. Грабёж, кража (с применением силы)
Бу улахан ситиһии, үүнэ-тэһиинэ суох халабыртан быыһаныы этэ. «Чолбон»
«Халабыр, ороспуойдааһын, онтон атын буолбатах», — диэн Устин хаахыныы хаһыытыыр. М. Шолохов (тылб.). Кулаактар сиэрэ суох халабырдара Күндэ «Доромоонноох» диэн кэпсээнигэр арылхайдык көстөр. ССЛИО

кылбаарыччы

кылбаарыччы (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Сырдыктык, чаҕылхайдык. Светло, ярко (сиять)
Халлаан кылбаарыччы сырдаан сааскы күн Лоҥкууда хайатын үрдүттэн үлэ дьонун өҥөйөн көрдө. М. Доҕордуурап
Ардах кутар курулаччы Аргыый аастар, таммалыыр …… күн тыгар кылбаарыччы Этиҥ ыраатар, намырыыр. С. Дадаскинов
2. Ып-ыраас, кылбайан көстөр гына. Гладко, ровно; начисто, до блеска
Хотуурун сытыылаан бүтэн, үрэх чээлэй отунан кылаанын кылбаарыччы соппут. Софр. Данилов
Уулусса ханна да кыырпах суох гына Кылбаарыччы ыраастаныллыбыт. Эрилик Эристиин
Тыал кылбаарыччы тибэн кэбиспит хаара өссө ырааһырбыкка дылы буолан, эриэ-дэхси мэндээрийэн сытар. Тэки Одулок (тылб.)
3. көсп. Ыраастык, арылхайдык (көр). Чистым, ясным взглядом (смотреть)
Айдар кэнниттэн аны Егор Килович кылбаарыччы көрөн киирдэ. Н. Лугинов
[Кыыс] Кыламанын быыһыттан Кылбаарыччы көрөттүүр. С. Тимофеев

талааччы

талааччы (Якутский → Якутский)

I
аат. Ким эмэ үбүн, баайын-дуолун күүһүнэн былдьаан ылар киһи. Тот, кто силой отнимает, похищает деньги, имущество у кого-л. [Баһылай:] Кимтэн талан-былдьаан ылан байбыт үһүбүн, хата ити гынан баран, кырдьык талааччылар, былдьааччылар атахтарыгар үҥэ сылдьыахтара. А. Софронов
Ким сымыйа суолу тутуһааччы, түөкүннүү саба түһээччи, уорааччы, талааччы хайа да үйэҕэ кыайтарыылаах хаалара олоҥхоҕо арылхайдык көстөр. ФНИ ООҮө
Хамыһаар, арыгыны талааччылары харса суох хам баттыырын тэҥинэн, арыгы саппааһын кытта эһитэлээбит. Дж. Рид (тылб.)
II
аат., эргэр. Быыбарга кыттар киһи; быыбардыыр бырааптаах киһи. Тот, кто участвует в выборах или имеет на это право, избиратель
Талыллыбыт дьокутааттар үлэлэрин туһунан талааччыларга сотору-сотору отчуоттуох тустаахтар. МАЕ КТТС

иҥ-бат

иҥ-бат (Якутский → Якутский)

иҥмэт-баппат - киһини кытта сатаан тапсыбат; хадаар. Неуживчивый, несговорчивый
Аанньа билбэт киһи омос саныаҕар иҥмэт-баппат, ыган-түүрэйдээн да барыах айылаах хабыр-хаҥыл бартыһаанныы майгытын ыһыктыбакка аттаныах чинчилээх кырдьаҕас ис-иһигэр киирдэххэ киһи үтүө тылын ылынымтыата, үөрэххэ, сайдыыга сүрэҕинэн-быарынан тардыһара олус арылхайдык, итэҕэтиилээхтик арыллар. ФЕВ УТУ
Бытархай бурсууйтан тахсыбыт иҥмэт-баппат сорох дьон М.К. Аммосовы абааһы көрөннөр мэһэйдээн эрэйдииллэр. «ХС»; иҥэ-бата сатаан - 1) тугу да гынара суох буолан. От безделья, от нечего делать
Дьиэҕэ хаайтаран олороҕун, ол иһин, иҥэ-бата сатаан эҥин-араас буолаҕын... «ХС»; 2) бара-кэлэ сатаан, кыһалҕаттан, ыксаан. Не имея другого выхода
Сүрдээх дьахтар, иҥэ-бата сатаан, ити кырдьаҕас түөкүҥҥэ эргэ тахсыбыта. А. Сыромятникова; иҥэн-батан сылдьыбат (олорбот) - сүгүн буолан сылдьыбат (олорбот). Спокойно, тихо, смирно не может (жить, сидеть, ходить и т. д.)
Икки ааттаахтар Иҥэн-батан сылдьыахтара суоҕа. П. Ойуунускай
Тугун сүрэй тылыҥ-өһүн, атыыһыт ама киһи! - Даайыс иҥэн-батан олорбото. А. Сыромятникова

минньит

минньит (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Тугу эмэ эбэн ас амтанын минньигэс оҥор, сытын тупсар. Подсластить; приправить чем-л. для вкуса
Сиидэр Тэрэнтэйэбис, чэйэ төһө да үүттээх буоллар, саахары дэлэччи кутан өссө минньитэр идэлээх. П. Аввакумов
2. көсп. Үө р т, к иһ и с а на ат ы н кө н ньү ө р т. Радовать, поднимать настроение
Айылҕа барахсан кэрэ сыта сүрэҕи минньитэр, түөһү эппэтэр. Күннүк Уурастыырап
Уол имигэс тарбахтара …… үрүҥ, хара тимэхтэри баттыалаатаҕын аайы сүрэххэ сылаас, дууһаны минньитэр эриэккэс дорҕооннор эйээрэ тарҕанан бараллар. П. Аввакумов
[ Филипп:] Бу дьарапылаан тыаһа барахсан куугунаан сүрэхпин минньитэргэ дылы гынар ээ. С. Ефремов
Айаххын минньит көр айах I
«Сылайдаххына айаххын минньитээр, мэ, тоойуом, сыаҥаан быара», — д и этэ оҕонньор. Н. Абыйчанин
[Маайыс д ь э д ь э н и ] Ааттаахтык буспутун, Амтан нааҕын, бөдөҥүн, Амсайан кэриэтэ, А й а ҕ ы н минньиттэ. П. Дмитриев. Тылгын (уоскун) минньит — тылгынан эрэ оҥор бута буол, олоххо киирбэти эрэннэр. Да вать пустые обещания; говорить для красного словца
Сыалаах тылын минньитэн Сыһыаран эргитэн эттэ. С. Васильев
Кыаммакка, дьадаҥыга туһалыам дии саныыр киһи аҥаардас өһүөмньүнэн салайтарара, эбэтэр тылын эрэ минньитэрэ тутаҕа бу эпизодтартан арылхайдык көстөр. ФЕВ УТУ
Кураанах баҕа санаанан уоһу минньиппит этибит. Баал Хабырыыс. Тэҥн. тумсун оҕунуохтаа 1

төлөрүй

төлөрүй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Туохтан эмэ тутуллан, туттарыллан туран баран босхо, төлө бар. Освобождаться от чего-л., отделяться, отцепляться, отвязываться
Дьиэтигэр киирээри дьүккүһэ турбут ынах быата төлөрүйэрин кытта сүүрэн таҥкычахтана турар. Н. Якутскай
Аан хатааһына төлөрүйэн халыр гынна. В. Протодьяконов
Өлүөхүмэ куоратын алын өттүнээҕи харыы ыам ыйын уон аҕыс күнүгэр киэһэ төлөрүйдэ. «Кыым»
2. көсп. Туохтан эмэ быыһан, босхолон, көҥүл буол. Освобождаться, избавляться от чего-л.
Мин бачча сааспар дылы дьон тылыттан төлөрүйэ иликпин, буруйум диэн былыр аҕам баайын бараабытым, онтон атын киһиэхэ куһаҕаны оҥорбутум диэн суоҕа. А. Софронов
[Дьадаҥы] төһө да ийэ-хара көлөһүнэ тохтубутун иһин, баай ситимиттэн кыайан төлөрүйбэт гына иилистэр. Амма Аччыгыйа
Ленинград былакаадаттан бүтэһиктээхтик төлөрүйбүтэ. ЕП МИ
3. көсп. Уларыйа турар, халбаҥныыр, уларыйымтыа буол (үксүгэр буолб. ф-ҕа). Быть непостоянным, переменчивым, меняться (обычно в отриц. ф.)
Эппит тыл биир, санаабыт санаа төлөрүйбэт (өс хоһ.). Дьылҕа тойон дьүүлэ даҕаны, Кэс тыл даҕаны төлөрүйбэттэр. И. Гоголев
Күн сырдыга күндүтэ бэрт, Түүн кэлэрэ төлөрүйбэт! А. Пушкин (тылб.)
Төлөрүйэр бүтэй дорҕоон тыл үөр. — салгын саҥа уорганнарын ыпсыһыыларыттан айах иһигэр хаайтаран баран, төлө баран үөскэтэр бүтэй дорҕооно: п — б, т — д, ч — дь, к — г, х — ҕ, һ. Смычный согласный
[Е.И. Убрятова үлэтигэр] төрүт түүр тылын төлөрүйэр бүтэй дорҕоонноро хамсаабакка хаалбыттара арылхайдык көрдөрүллэр. ВМС СДО
ср. халх. дөлэрэ ‘освобождаться’