дуобаттаах суорҕан - дуобат хараҕын курдук араас өҥнөөх лоскуйдартан аттарыллыбыт суорҕан. ☉ Клетчатое одеяло, сшитое из равных по размеру разноцветных лоскутков, похожее рисунком на шашечную доску. Быыстапкаҕа дуобаттаах суорҕан арааһа ыйаммыт

аат. Тугу эмэ тэрийии; туох эмэ аттарыллан, былааннанан тэриллибитэ. ☉ Организация чего-л.; мероприятия по организации чего-л.
Сайын ыһыах тэрээһинэ уопсай түмсүүнэн, көҕүнэн ыытыллара. Н. Павлов
Тутуу үлэтин тэрээһинигэр Лысенко аатынан холкуос эмиэ үчүгэй көҕүлээһини көрдөрдө. Ленин с. Нэһилиэнньэ ортотугар тэрээһин уонна өйдөтөр үлэ ситэтэ суохтук ыытыллар. «Кыым»

аат., эргэр. Киһи иһин түгэҕин уонна сиһин эринэ баанар кэтит ичигэс кур (куобах, тииҥ тириитинэн эбэтэр баатанан сириллибит). ☉ Широкий пояс на живот и спину (обычно из беличьей, заячьей шкуры или ваты), набрюшник
Дьогдьуура суох сулумах сону кэппит саха киһи баачы таҥаһын курдук ыллар харыс хара курдаах эбит. Саха сэһ. II
Тас баачытын өһүлэн ылан, [Василий Макарович] сабараанньа үрдүн диэки кыыратта. А. Сыромятникова
Мин тииҥ сээнньикпин, тииҥ уорҕатынан аттарыллыбыт сиспин баанар баачыбын көрдөртөөтүм. Н. Абыйчанин

даҕ.
1. Бөҕө тирэҕэ суох, түөрэккэй. ☉ Не имеющий опоры, шаткий
Сэрэхтээх уонна халбаҥ чараас хаптаһын тыыны ньаалбаантан аттарыллыбыт бөҕө тыынан солбуйан, хотугу дьоҥҥо үтүө холобуру көрдөрбүтэ. Н. Габышев
2. көсп. Биир бигэ быһаарыыта суох, саараҥ. ☉ Непостоянный, ненадёжный, сомнительный
Кирилл Васильевич сөбүлээбэт арыгыһыт, халбаҥ, албын, тылыгар турбат дьону. Н. Габышев
Александр халбаҥа суох тыллара Машаҕа күүс-күдэх биэрдилэр. М. Доҕордуурап
Ордук саҥа холбоспут ыал олоҕо халбаҥ буолла. ФВН ТС

сов. 1. (образоваться, создаться) аттаһыллан таҕыс, холбонон үөскээ; 2. (о стихе, песне и т. п.) аттарылын, оҥоһулун, үөскээ; 3. (выработаться) үөскээ, олохсуй; у него сложилось определённое мнение киниэхэ чопчу санаа үөскээбит; 4. (принять какой-л. оборот) буолан таҕыс, буол; так сложились обстоятельства быһыы-майгы оннук буолла; 5. (определиться) сит-хот; у него характер ещё не сложился кини характера өссө ситэ-хото илик; 6. (принять какую-л. форму) быһыылан; губы его сложились в улыбку уостара мичээрдиир быһыыланнылар; 7. разг. (устроить складчину) кыттыс, холбос; мы сложились и купили часы кыттыһан чаһы атыыластыбыт; 8. разг. (уложить вещи) хомун, (сээкэйгин) угун.

оноһуу, конструкция (массыына, механизм, тутуу быһыыта-таһаата, тутула — чаастара бэйэ-бэйэлэригэр хайдах аттарыллан оноһуллуулара. Ти-миртэн сыбааркаланан, сөкүлүөпкэлэнэн, тимирдээх бе-тонтан, мастан оноһуллуохтарын сөп.)

I
аат. Үүнэн турар мас көҥдөйө. ☉ Дупло дерева
Тииҥ уйатыгар кумалааҥҥа тоҕо хаары куттугут. И. Гоголев
Тоҥсоҕой кыыл тобулута тоҥсуйан Кумалаан оҥостубут. С. Зверев
[Тот мэкчиргэ] булдун сороҕун кумалааҥҥа, мас көҥдөйүгэр кистии уурар. И. Сосин. Тэҥн. куоҥалаан
ср. тув. коҥгул ‘дупло в дереве’, эвенк. коонгаалаан ‘дупло’
II
аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: үбэ-аһа быстан уонна үлэни кыайбат буолан, нэһилиэк иитимньитигэр киирбит киһи. ☉ Человек, находящийся на общественном иждивении, кумалан
Үптээҕим буоллар, маннык кумалаан курдук сылдьыа суох этим. Болот Боотур
Улуус-улуус аайы быстан-дьадайан, нэһилиэк иитимньитигэр киирбит кумалааннар аҕыйаҕа суох этилэр. И. Аргунов
Бэйэм буоллахпына бу ыалы кэрийэн кумалаан буола сылдьабын. Эрилик Эристиин
◊ Кумалааҥҥа бар — үбүҥ-аһыҥ быстан уонна үлэни кыайбат буолан нэһилиэк иитимньитигэр киир. ☉ Находиться на общественном иждивении
Буруобут умуллан кумалааҥҥа барар күммүт кэллэ. М. Доҕордуурап
Биэбэккээм, абыраа, сибилиҥҥиттэн кумалааҥҥа барарым сүрэ бэрт. Умналаан аһыы барарбын санаатахпына... М. Доҕордуурап
ср. тур. кэлэмэн ‘невольник из черкесов, воспитанный как воин’
III
аат., түөлбэ.
1. Таба баттаҕынан аттарыллыбыт ындыыны саба быраҕар тирии, ындыы сабыыта. ☉ Вьючная покрышка из шкур с оленьих голов. Эбэҥки дьахталлара кумалааны үчүгэйдик тигэллэр, таба тыһын, тириитин тупсаҕайдык имитэллэр. Я. Семенов
2. Таба баттаҕынан эбэтэр тирии кырадаһынынан аттарыллан тигиллибит муостаҕа тэлгэтэр кыра көбүөр. ☉ Коврик из шкур с оленьих голов, лоскутков шерсти
Таба баттаҕынан …… араастаан аттаран, ойуулаан кумалаан диэн ааттаах кыра көбүөрдэри тигэллэр. АЕЕ ӨҮОБ
Тирии кырадаһынынан аттаран дьиэрэкээн ойуулаах көбүөрдэри, утуйарга муостаҕа тэлгэтэр кумалааннары оҥортоон кэбис. «Кыым»
ср. эвенк. кумалаан ‘покрышка вьюка’

ньымса онорон таһаарыы (аптамааттарынан салаллан үлэлиир онорон таһаарар сыах, учаастак эбэтэр собуот. Оноһугу санардан онорор буоллахха туох баар биир ситим сүһүөхтэрэ (технологическай тэриллэрэ, иддьэр-аҕалар, хааччыйар о. д. а. систиэмэлэрэ) саамай табыгастааҕынан аттарыллан кэбэҕэстик уларытылла охсон онорон та-һаарар.)

массыыналар систиэмэлэрэ (тыа хаһаайыстыбатын кэлимник механизациялыырга мас-сыыналары хаһаайыстыба салааларынан, үүннэриллэр культураларынан эҥин көрөн аттаран туруоруу (набор). М. с. сири танастааһын, сиэмэни ыһыы, олордуу, үүнүүнү хомуйуу, хомуур кэнниттэн бааһынаны оҥоруу курдук үлэ көрүннэрин барытын хабар гына бөлөхтөөн аттарыллар.)

аат.
1. Сытар киһи суорҕанын үрдүнэн эбии сабан биэрэр туох эмэ (хол., сон). ☉ Что-л. в качестве добавочного покрывала поверх одеяла на ком-л.
Уулаах [киһи аата] үллүк гыммыт хагдаҥ отун бурайан, туран кэллэ. Эрилик Эристиин
«Ийээ!» — уолчаан ыарахан үллүгүн тиэрэ сыҕайан, олоро биэрбитэ. В. Титов
Оҕонньор аргыый аҕай үллүгүн Хаһыйан туран олорбута. Д. Таас
2. Тугу эмэ халыҥ гына саппыт, бүрүйбүт туох эмэ (хол., хаар). ☉ Верхний наружный слой, покрывающий что-л., покров (напр., снежный)
Арыы кэтэҕиттэн өрө харбаһан тахсыбыт түптэ буруота алааһы үрдүнэн күөх үллүк буолан турар. Софр. Данилов
Сис тыаларга үллүк буолан сыппыт сыа хаар ууллан, үрүйэнэн барылаччы сүүрдүбүтэ. И. Сосин
Амма үрэҕим, кыһыҥҥы үллүгүн өрө сүргэйээри, модун күүһүн мунньунан, оҥостон аҕай сытар. В. Титов
Күһүн ыспыт үүнээйи биһиги дойдуга үчүгэй үллүгү эрэйэр. ПАЕ МСТ
3. көсп. Сыарҕаҕа тэллэх гына уурар эһэ тириитэ. ☉ Меховая (обычно из шкуры медведя) подстилка на санях
Кууһума суруксут сыарҕаҕа эһэ тириитэ үллүккэ саһыл кулгааҕынан аттарыллыбыт суорҕанынан атаҕын саптан олорбут. Н. Якутскай
Дьахтар таба тириитин, эһэ үллүгү уонна куобах уорҕата истээх суорҕаны киллэрэн …… уҥа орон атах өттүгэр тэлгии охсон кэбистэ. Болот Боотур
Иккиһэ эһэ үллүктээх, хара кырааскалаах сыарҕалаах. Д. Токоосоп