атылын диэнтэн хай. аата. Сылгы маска атыллыыта быйыл аҕыйах

атылын диэнтэн дьаһ. туһ. Ону [убаһа охто сыспытын көрөөт], Арамаан тулуйбата, хаһыытаан ньааҕынаата: «Сылгыны маска атылыннараары гынна, туох иирбит ытый, доҕор, бу!» Амма Аччыгыйа

туохт., эргэр. Сүөмүнэн мээрэйдээ. ☉ Измерять, мерить пядью
Үөһээ хаптаһыны сыҕарыҥнатта, сүөмнээтэ уонна өлүөр тобугунан хам баттаан олорон, бирииппэнэн таҥнары суруйан тырылатта. Амма Аччыгыйа
Күүстээх Көстөкүүн, саҥата суох аргыый аҕай сылдьан, кыыл атылын хардыылаталаан ылар, үктэммит сирин сүөмнээн көрөр. Л. Попов

чохчоруй диэнтэн көстө түһүү. [Угаарап] мүччү түһэн, үлэлиир хоһугар чохчорус гынаат, аанын хатанан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин, чохчорус гынан, Миитэрэйгэ ыкса кэллэ. А. Сыромятникова
Чигдитигэр аҕыйах атылы оҥороот, соһуйан, чохчорус гына түстэ. В. Яковлев

м. I. хаамыы; атыл, хардыы (как мера длины); замедлить шаг хаамыыгын бытаарт; 2. перен. (поступок) хардыы; ответственный шаг эппиэттээх хардыы; 3. перен. (этап в развитии чего-л.) хардыы; 4. тех. эргиир; шаг винта биинтэ эргиирэ; # на каждом шагу хас хардыы аайы; первые шаги маҥнайгы хар-дыылар, саҕалааһын; в двух шагах отсюда мантан аҕыйах хаамыылаах сиргэ (олох чугас); не отходить ни на шаг от кого-л. атыл да арахсыма, хардыы да тэйимэ; не отступать ни на шаг биир да хардыыны чугуруйума; шаг за шагом"бииртэн биир хардыынан, улам--улам; ни шагу дальше мантан антах биир да хардыыны; ни шагу назад кэннинэн биир да хардыыны.

даҕ. Сылбырҕата суох бытаан, көнтөрүк хамсаныылаах. ☉ Неповоротливый, медлительный в движениях, тяжёлый на подъём
Дьоҕойон, күүстээх киһи ити курдук мөдөөт буоларга аналлаах бэйэкэтэ ини. Суорун Омоллоон
Сыылба, бытаан, мөдөөт киһи соро — мөҕүллүүттэн хаһан да орпот. И. Никифоров
Сороҕор мөдөөт, сиэрэ суох холку, киэҥ көҕүстээх дьон охсуһууга ордук чорбойооччулар. С. Никифоров. Бэркэ сэрэнэн киэҥ-киэҥник атыл лаан хаамар мөдөөт хамсаныылаах киһи. Үлэ үөр
ср. маньчж. модо ‘тупой, вялый’

аат.
1. Атыл, хаамыы. ☉ Движение ног при ходьбе, шаг
Түргэнник заставаҕа тиийэн хорҕойо охсоору хардыыбын кэҥэппитим. Н. Якутскай
Дьаҕыллаан маҥнай биир хардыыны оҥороот, байааттаҥнаан ылбыта. И. Федосеев
Дабыыт сүгэни көрдөөн тардыллан кэнники хаалбыта, онтон дьону ситэн ааһыталаары хардыытын эбэн биэрбитэ. И. Никифоров
2. Уста кээмэйэ: хаамарга бастакы атах үктэммит сириттэн иккис атах үктэлин икки арда, ырааҕа. ☉ Расстояние от одной ноги до другой при ходьбе, шаг как мера длины
[Метроҕа] сороҕо түөрт муннуктаах, сороҕо төгүрүк …… харыстан ордук халыҥнаах, балтараа ыллар хардыы туоралаах, бүтэйдии кутан оҥоһуллубут бетон биһилэхтэри бэйэбэйэлэригэр ыпсартаан туруортууллар эбит. С. Руфов
[Булчут] балааккаттан хас да хардыылаах сиргэ кыабас оҥорон, туттар сэптэрин, малларын дьаарыстыы уурталаабыт. Н. Абыйчанин. Муҥхаларын тардан да диэн үөтэлээҕи сыҕарыппатылар, үс-түөрт хардыы эрэ сири хамнаттылар. Доҕордоһуу т.
3. көсп. Тугу эмэ гынарга сорунуу, холонуу, тугу эмэ оҥоруу. ☉ Действие, поступок
Инникитин да Вералаах ити хайысханы тутуһуохтара. Бастакы хардыы саамай сөптөөхтүк оҥоһуллубут курдук. Далан
Иван аан маҥнайгыттан хардыыта хоннохтоох. Н. Кривошапкин. Балбаара бу быһаарыныыта дьахтар уобараһын байытар, саҥа хардыы буолар. «ХС»
4. көсп., үрд. Туох эмэ иннин диэки хаамыыта, хамсааһына, сайдыы кэрдииһэ (хол., үүнүү-сайдыы). ☉ Достижение, успех, шаг (в развитии)
Орто үйэлэргэ, былыргыны кытта тэҥнээтэххэ, киһи аймах хаһаайыстыба уонна культура сайдыытыгар инники диэки бөдөҥ хардыыны оҥорбута. АЕВ ОҮИ
Ити икки уолаттар ол сылтан ыла успуортка киэҥ хардыылара саҕаламмыта. ССТ
[Семён Данилов:] Саха литературата билигин бүтүн Сэбиэскэй Сойуус ааҕааччыларыгар биһирэтэр гына, лаппа улахан хардыыны оҥордо. «ХС»
♦ Хас хардыы аайы — ханна баҕарар, сир ахсын. ☉ Повсюду, везде
Урукку эйигин эккирэтэр, хас хардыыҥ аайы тоһуйа сылдьар. Н. Лугинов
[Татыйаас:] билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. Оттон сору хас хардыым аайы көрсөбүн. М. Доҕордуурап
Саха киһитэ былыр-былыргыттан сыһыы муҥунан сыспай сиэллээхтэниэҕин баҕарар. Ырыаҕа-тойукка, алгыска итини хас хардыы аайы истэҕин. Багдарыын Сүлбэ

I
сыһ. Хайдан икки аҥыы арахсан; икки аҥыы араара. ☉ Надвое, на две части; пополам (напр., развалиться)
Таас икки аҥыы дьэллэс гынан, ыыра баран аһыллан хаалар. Суорун Омоллоон
Халҕан ыыра ыстанан хаалла. Эрилик Эристиин
Дойо уола бүтэй баҕанатын үөһээ үүтүгэр илиитин уган баран, ыыра тардан кэбиспит. А. Бродников
♦ Ыыра бар — эмискэ тэһэ баран, улаханнык ыһыытаа, саҥар, ыллаа. ☉ Внезапно громко заговорить, закричать, запеть
Биэрэ кыысчаан хаһыытаан ыыра барар уонна уоһун сыыһын үмүрүтэн, эргиччи көрөр. С. Маисов
Мин испэр оҕонньорум тоҕо итинник кэпсээн ыыра бардаҕай диэн сэмэлии олорорум. Күрүлгэн
Ырыаһыт буолар баҕа санаам батарбакка, кыстык балаҕаммар тиийэн, ыллаан ыыра бардым. «Чолбон». Ыыра сытый сөбүлээб. — кими, тугу эмэ олох сөбүлээбэти, ылымматы биллэрэр этии. ☉ Выражает неодобрение кого-чего-л.
Ыраахтааҕыгыт ыыра сытыйдын, сокуоҥҥут сууралыннын! Амма Аччыгыйа
Мин күөгэйэр күммэр сылдьаммын, биирдэ ыалга хоно сытан, ыллаан ыыра сытыйбыттааҕым. Болот Боотур
Ол туох айылааҕа ыалдьан ыыра сытыйар, нохоо? В. Гаврильева
◊ Ыыра баттыыр хаамыы кэпс. — лаппа киэҥ атыл саҕа уста кээмэйэ. ☉ Якутская народная мера длины, равная расстоянию широкого шага
Буут сирэ диэн ааттаан, иккилии ыыра баттыыр хаамыынан түөрт уон саһаан усталаах тыаны мээрэйдээн солоторго кэпсэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Саам хайдах тэбэрин билээрибин, сүүс ыыра баттыыр хаамыылаах сиргэ сыал туруоран бараммын, ытан хабылыннарбытым. Р. Кулаковскай
Сэмэн икки сүүс ыыра баттыыр хаамыы сиргэ уоннаах хаартыны туруоран баран, хараҕын аахтара түһэрбит этэ. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. йар, ер, чар ‘раскалывать, рассекать’
II
сыһ. сыһыан т. Этэр санааны араас дэгэттээн күүһүрдүүнү көрдөрөр (ончу, отой). ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (абсолютно, совершенно)
Кини Туһаахаптыын уруурҕаһар туһунан өйүгэр ыыра оҕустарбат этэ. Софр. Данилов
[Баишев:] Ханна да барыам суоҕа, кими да ыыра биэриэм суоҕа! В. Яковлев
Сирин, күн ыраахтааҕыга да үҥпүккүт иһин, бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап

1. хаамп диэнтэн хай. аата. Кинилэр хаамыыларын улам бытаардан, хамначчыттар дьиэлэригэр чугаһаатылар. М. Доҕордуурап
   Хотуурдаах Тайыыла барахсан түргэн хаамыынан дэгэлдьийэн, алааһы ортотунан хайа тэлэн тахсара адьас субу баарга дылы эбээт! А. Бэрияк
2. Киһи биир хардыытыгар тэҥнэһэр уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная одному шагу
   Чанчыгар соҕотох кураайы тииттээх үрдүк тумулу сүүсчэкэ хаамыы уҥа өттүнэн халты таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Хобороос Кыһалҕаттан аҕыйах хаамыыны тэйэ хаамта уонна күөмэйин оҥостордуу сөтөллүмэхтээтэ. И. Гоголев
   Сүүсчэкэ атыл хаамыыны барарбын кытта, арай иннибэр ыарҕа быыһыгар хаар үрдэ толбоннуран көһүннэ. Болот Боотур
   Слепцов кылыйан ити туоһу биир хаамыы кэриҥинэн аһара түспүтэ. СВГ СБ
3. көсп. Туох эмэ төһө түргэнник баран иһиитэ, тиэмпэтэ. ☉ Ход, процесс чего-л., темп
   Холкуос бэрэссэдээтэлэ от хомуурун хаамыытын туһунан Ананийы кытта киирэн сүбэлэһэн тахсар. М. Доҕордуурап
   Кэлиҥҥи кэмҥэ олох хаамыыта түргэтээн, элбэх уларыйыылар буолуталаатылар. «Кыым»
   Бары билэбит ээ, күн-дьыл хаамыыта хойутаабат уонна уларыйбат, урукку кэмигэр хатыланан иһэр. ЯВВ КЭКТ
4. саахымат., дуобат. Саахымат фигуратын, ньыкааны атын хонууга сыҕарытыы, көһөрүү. ☉ Ход (в шахматах, шашках)
   Дуобаттан илиигин араардаххына эрэ хаамыы ааҕыллар. КМЕ ДХА
   ♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
   Атыыр оҕус алтаҕа, Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? Хааһахтыы үҥкүрүйэн истэ, Баҕарахтыы сыылан истэ. А-ИМН ОЫЭБЫ. Быт хаамыыта көр быт. Бадараана бэрт буолан быт хаамыытынан айаннаан, киэһэ нэһиилэ дьиэлэрин булбуттара. Кутуйах хаамыытынан — кыһыҥҥы күн сыыйа бытааннык уһуурун бэлиэтиир кээмэй (быһа холоон, кыһын күн уонна түүн тэҥнэһэр кэмэ бүтүөҕүттэн Ороһуоспаҕа диэри кэм). ☉ Мера времени, равная незначительному отрезку, на который ежедневно удлиняется световой день (приблизительно от дня зимнего равноденствия до Рождества Христова — букв. мышиным шагом)
   Тохсунньу чугаһыгар күн кутуйах хаамыытынан уһуур, Ороһуоспаҕа оһох төрдө сырдыыр диэн буолар. КНЗ ОО
   Күнэ-дьыла тохтообукка дылы буолла, күнүһэ син ааһар, түүнэ кутуйах хаамыытынан сыҕарыйар. «ХС»
   Хаас хаамыыта көр хаас I. Эһиги «хаас хаамыыта» диэн тугун билбэккит буолуо, ол — эписиэр саллааты накаастыыр биир ньымата. «ХС»
   ◊ Кэтэһэр хаамыы көр кэтэс. Саахымат оонньуурга кэтэһэр хаамыы диэн баар буолар. Сиик хаамыыта — иистэнэргэ сиик барар, оҥоһуллуохтаах сирэ. ☉ Линия шва
   Сиик хаамыыта, охторуута биир тэҥ буоларын ситиһэ сатаан, иннэ суолун бастаан бүргэһинэн үүттээн бэриллиэхтээх. «ХС»
   Сиик хаамыытын, төгүрүк оһуор сурааһынын туоска бэлиэтииргэ икки атаҕар иннэлээх циркуль туттуллар. ГПП ТО
   Хаалыктаах хаамыы көр хаалык. Майа сэлиэнньэтигэр хаалыктаах хаамыы кулуубун чилиэннэрэ Герой Ф.Г. Попов сквериттэн Кыайыы монуменыгар диэри эрчимнээхтик хаамтылар. «Эркээйи». Билигин хаалыктаах хаамыы өрөспүүбүлүкэбитигэр киэҥник тарҕанна. «Саха с.». Хаамыы эһэтэ кэпс. — арҕаҕар киирбэккэ сылдьар, торҕоннообут эһэ. ☉ Медведь-шатун
   Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай