сыһыан холб. Сөбүлээбэккэ кыыһыран, хомойон, абааһы көрөн этии (чэпчэки соҕус үөхсүү). ☉ Выражает легкое ругательство говорящего, отражающее его недовольство, сожаление, презрение, возмущение (соотв. вот черт, черт побери, окаянный)
Абааһы баара, тоҕо эмиэ ылбытым буолуой. В. Яковлев
Утуйбакка ыксаан кэллим. Абааһы баара! «ХС»
Ол гынан баран, абааһыҥ баара, сиэҕэ кылгаһа бэрт. «Кыым»
Абааһыҥ баара, халбас харатын курдук өрүү таба туттарбат, куотан биэрэ сылдьар үгэстээх. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Сөбүлээбэт, акаары-аҥала диэн үөхсэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Ругательство: дураком называется предмет речи (дурак такой). Акаары баара, чаһытын кытта умнубут. Акаарыҥ баара, манна тугу көрдөөн кэлбитэ буолуой
□ Акаары баара, наадалаахха ити курдук хоһулайыа суох этэ. «ХС»

сыһыан холб.
1. «Биллэн турар оннук» диэн бигэргэтэр эппиэти көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает само собой разумеющийся утвердительный ответ (употр. в диалоге; соотв. как же, конечно, еще бы)
— Улууска миигин үчүгэйдик билэллэр. — Ама дуо, [эйигин] билэн ахан буоллаҕа дии. «ХС»
Ама дуо, кинээс кинини кытта урут хаһан бу курдук кэпсэппитэ, «үтүө доҕорум» диэбитэ баарай! Н. Якутскай
Ама дуо! Биир дойдулааҕым, үөлээннээҕим наукаҕа саҥа арыйыыларын туһунан уочарка суруйа кэллим. Г. Угаров
2. Саҥарааччы сөбүлээбэт, үгэргиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение, иронию говорящего (соотв. еще бы, а как же)
Ити ичигэстик таҥныбыт чиргэл уолаттар, хата, онуоха кыһамматтар, ама дуо — кинилэр урут олорбуттар. Н. Габышев
Ама дуо, доҕоттоор... Аналлаах атыырданан, Аҕыстыыра тараҕай оҕонон Ахталыйаа инибин. П. Ойуунускай

көр ама дуо
«Эрэйгин толуйар дьоммут, оттон тылыҥ тиийдэҕинэ, оҕобут чэпчээтэҕинэ, амакай дуо, төһөнү баҕарар төлүөхпүт», — диэбит дьиэлээх тойон. «ХС»

сыһ. холб. Этиллэр санааны, кыһайбыт курдук куһаҕан эбиилик буолар диэн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку высказываемой мысли как дополнительное нежелательное осложнение (как назло, к тому же)
Мин, аны баара, били мобилизационнай лииспин сиэптэрбиттэн кыайан булбакка булумахтанным. Софр. Данилов
Аны баара, Улахан омуктар Улахаттарга утарылаһар Толкуйу булуммуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй

көр аны баара (дэҥҥэ тут-лар)
Арай баара, Олуона ыраах олохтоох Оччугуй омук сордоохтору Оҕус гынан көлүнээри Ордорбута буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй

сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардаары этэр санааны чорботууну, хааччахтааһыны, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает выделение, ограничение, подчеркивание высказываемой мысли в целях привлечения большего внимания собеседника (и вот, и вот только, ну что еще?)
Арай дуо, сиккиэр тыал Аргыый үрдэ. А. Бродников
Арай дуо, сүрэҕим Тулуйда барытын. «ХС»
Арай дуо?.. Биир киэһэ Майаттан Бэбиэскэ аҕалан биэрбиттэр. Күннүк Уурастыырап

көр баара дуо

I
көр паара
«Саха омук» [тэрилтэ аата] кыыһырсыбыт бааралары эйэлээччи, эйэлэһиннэрээччи, кыыһырдааччы! Амма Аччыгыйа
Үптээхтэргэ үөлээннээхпин, Маллаахтарга баарабын. Суорун Омоллоон
Бардам баайгар баҕарбаппын, Баара гыныа диэн барабын, Сүүһүнэн сүөһүгэр сүүдүйбэппин, Сүрэҕэ сөбүлүө диэн сүктэбин. А. Софронов
Мин эрэ [Кыыс Уолан] ханыым Баарам суох ончу. Соҕотох хаамтым Түүҥҥү ый курдук. И. Гоголев
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта хайааһын урут буолуохтааҕын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ С причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость совершения действия в прошлом с оттенком желания
Оройуоҥҥа биллэриэх баара. Амма Аччыгыйа
Киһини бытыгын иһин буолбакка, үлэтин иһин ытыктыах баара. Софр. Данилов
Тас өттүнэн уокка ууруо суох баара. Амма Аччыгыйа
2. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта усулуобунай кэрдиис кэмҥэ хайааһын буолуон сөп эбитин көрдөрөр. ☉ С глаголами будущего времени в составе условного периода выражает значение сослагательного наклонения в плане допущения возможности действия
Кинилэр массыыналара алдьамматаҕа буоллар, бэҕэһээ кэлиэхтэрэ баара. «ХС»
Эрдэ эппитиҥ буоллар, кэпсэтиигэ бастакынан суруйтарыам баара. «ХС»
3. Судургу этиигэ урут ааспыт уонна бүппэтэх ааспыт кэмнээх туохтуурдары кытта хайааһын урут буолбутун ханнык эрэ сөбүлээбэт эбэтэр атын дэгэттээн ахтыыны, өйдөөн кэлиини көрдөрөр. ☉ В составе простого предложения с глаголами преждепрошедшего незаконченного времени выражает, что высказываемое действие случалось в прошлом и вспоминается в данное время с каким-л. отрицательным или другим оттенком
Кыһыйыах быатыгар, Саха сиригэр ыытабыт диэбиттэригэр үөрбүтэ баара. Софр. Данилов
Сөптөөх этии дии санаабытым баара. «ХС»
Дьон курдук дьонтон төрөөбүтэ баара. А. Сыромятникова
Хата, бэрт аһы аһаабытым баара. Амма Аччыгыйа
△ Бу суолта ээ эбиискэнэн күүһүрдүллүөн сөп. ☉ Значение 3 может усиливаться при употреблении с частицей ээ
Ону биһиги, оҕолор, ардыгар өйдөөбөккө эбии антах түһэн, атаахтаан кинилэр уйарҕаабыт сүрэхтэрин хамсатарбыт баара ээ! Г. Колесов
4. -бакка, -мына (-ымына) формалаах сыһыат туохтуурдары кытта саҥарааччы хомойо саныырын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С деепричастиями на -бакка, -мына (-ымына) выражает и усиливает сожаление говорящего
Мааҕын Суондаттан үчүгэйдик кириэтэһэн ыйыппакка баара. Софр. Данилов
Хоҥ мэйии ону билибинэбин баара. И. Никифоров
5. Этэр санаатын утары туруоран чорботор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает выделительно-противительное отношение говорящего к высказываемой мысли
Итинэн хаалыах суолу баара, учуутал киирэрин кытта аны Агааска күлэн тыгыластаан тахсан, элэктээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Киһибит аҕыйаата. Үлэбит баара күн-түүн үксээн иһэр. Софр. Данилов
Айаннаабыт күүһүттэн Аан ийэ дойдум баара Атыйахтаах уу курдук Аймаммытынан барда. П. Ойуунускай
6. Үөхсэр, хомнуур тыллар сыһыан суолталарын күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление модального значения ругательных, осуждающих слов
Туй-сиэ ыт баара! Софр. Данилов
Сордоох уола баара, киһи бочугураһын ытан кэбиһэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн этэн Илиэһэй баара, Ньиргиэрдээх тилэх Тилигир гынан Тимирэн хаалла. Эллэй
△ Бу суолта ардыгар бу диэн модальнай тыл көмөтүнэн ордук чопчуланар. ☉ При употреблении с модальным словом бу значение 6 иногда выделяется особо, подчеркивается
Эрэспиэскэлии сылдьар эбит бу түөкүн баара! Амма Аччыгыйа
Бөрөкү хоҥоруутугар хоҥнорбот дии, бу дьахтарыҥ баара! Софр. Данилов
Бу түөһэйбитиҥ баара, мэнигилии сылдьар оҕолор буолуо диэммин, туоратымаары гыммытым ээ. С. Ефремов
7. Да диэн эбиискэни кытта холбоһон сэмэлиир-сиилиир, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Сочетаясь с частицей да, выражает осуждение, неодобрение, пренебрежение говорящего
Салайааччыбыт да баара, сырыы аайы сирэйэ-хараҕа суох сымыйалыыр буоллаҕа. Кини да баара, ким билбэт киһитэ буоллаҕай. —Оо дьэ, далай акаары Умнуганым да баара! П. Тобуруокап
8. Ол, бу ыйар солбуйар ааттар формаларын кытта ситимниир холбоһуктары үөскэтэр. ☉ С формами указательных местоимений образует союзные сочетания ону баара, онтум баара, онуоха баара, маны баара, онтон баара, онтуката баара и т. п. 9. эргэр. Туохтуур ааспыт кэмин көрдөрөр (этэ). ☉ Выражает значение прошедшего времени глагола
Ийэм суругу билбэтэ, санаатынан бэрт көрсүө баара, өйүн бэрдэ холобура суоҕа. УАЯ А
Кини киһи оннооҕор абааһыттан дьулайбат-куттаммат баара – дьулайа соҕус көрдө, харбыт курдук таалан олордо. Ньургун Боотур
Киллэмҥэ хаалбыт сүөһүлэриттэн бэрт аҕыйаҕын булбуттара, сорҕото бары тастыҥ илиинэн бурай-сарай гыныллан хаалбыт баара. УАЯ А
III
ситим т. Биир хайааһын кэнниттэн иккис хайааһын тута буоларын көрдөрөн, кэм салаа этиилэри эбэтэр араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Выражая моментальное следование одного действия за другим, употребляется для присоединения придаточных предложений времени или оборотов (как только..., тут же...)
Көлөппүнэ [киһи аата] маатырылаан эрэрэ баара, төбөм ньир гынан баран ыараан хаалбыта уонна сырдык-хараҥа иһигэр кииртим. Н. Заболоцкай
Ылдьаана кыһаллыбакка сытар сатамматын, көрдүүр хайаан да наадатын этээри гынан испитэ баара, киһитэ суорҕанын саба тардынна, утуйан, сурдурҕаччы тыынан барда. Софр. Данилов
△ Да диэн ситим тылы эбэтэр ити икки ардыгар диэн холбуу ситимниир тылы кытта суолтатын холбоон туттуллуон сөп. ☉ По значению может сливаться с союзом да или союзным сочетанием ити икки ардыгар
[Күлүк] онтон эмиэ тохтуурга дылы гыммыта баара да, симэлийэн хаалла. Д. Кустуров

көр ол оннугар
Сирэйиттэн биир тымыр тардан ибир гыммата, хата, баара буоллаҕына, үөрэн саҥа аллайа түстэ. П. Ойуунускай

эб.
1. Күүркэтиилээх мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает риторическое отрицание
Баҕалаах санаалара Батарыа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кини дэлэҕэ иннинэн буолан миигин кытта куоракка киириэ баара дуо?! Н. Якутскай
Түүл буолуо баара дуо: тымныы илии Соболевы уолугуттан садьыйталаата. Софр. Данилов.
△ Кэпсэтээччигэ быһа туһаайылыннаҕына ылыммат-сөбүлэспэт, сэмэлиир дэгэттэнэр. ☉ При непосредственной обращенности высказывания к собеседнику может выражать оттенок возражения или упрека
Ити курдук кытаанахтык саҥарар диэн баара дуо. А. Софронов
Бу айылаах буолан баран, аны миэстэ талымастыаҥ баара дуо?! Амма Аччыгыйа
Кэбис, инньэ диэн баара дуо? С. Ефремов
△ Бастакы сирэйгэ турар туохтуурдары кытта үксүгэр баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в 1-м лице имеет оттенок желания
Саманан ыйанан баран өлөн тураргын көрүөм баара дуо. Амма Аччыгыйа
Кулан дьэллик бэйэлээх Илиэһэй бэрдин, Иннин ыламмын Иинниэм баара дуо. П. Ойуунускай
Оо, ааттаах айыы түүл дьоло Олохпун киэргэтиэҥ баара дуо? И. Чаҕылҕан
2. Этиллэр санааны эмоциональнайдык тоһоҕолоон, чорботон биэриини эмискэччи буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное акцентирование, выделение высказываемой мысли с оттенком неожиданности
Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм баара дуо – Өһүччү көрбүттэр, Өкөйө утуктаабыттар. С. Зверев. Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. Туруору мас сурдум иһэ Күлүмүрдүү, Күндээрэ аан Олорор эбит, оҕолоор! С. Зверев
Айаҕар түһэрэн ылла, Уруккута диэн баара дуо – Уонунан ордук уоҕурда. П. Ойуунускай

эб.
1. Кыыһырыыны, кыйыттыыны, суланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование
Итиэннэ, сатаатар, арахсыахтара баара дуу! Софр. Данилов
Кэргэннээх буолан, кэргэним сүтүктүө баара дуу, оҕолордоох буолан оҕолорум Күүтүөхтэрэ баара дуу... «ХС»
△ Сорох түбэлтэҕэ баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ В некоторых случаях приобретает оттенок желания
Оннук тыл чөмчүүгүн талан, Ойуулаан көрүөм баара дуу! Баал Хабырыыс
2. Хайааһын буолбатын иэйиилээхтик күүһүрдэн, дэгэттээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание с эмоциональным оттенком
Оо, оттон эн этэриҥ баара дуу, эмээхсиэн. С. Ефремов
Атын дьахталлар курдук, эн киһи кэтит көхсүн күлүгэр ичигэстик олорбутуҥ баара дуу, маанытык таҥнан дьахталлары ымсыырдыбытыҥ баара дуу, сарсыҥҥы күн кыһалҕатын туһунан санаабакка нус-хас утуйбутуҥ баара дуу... Софр. Данилов

сыһыан холб. «Муҥутаан бачча буолан баран» диэн аҕыйах, кыра сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку, согласно которой приведенное количество представляется предельным и вместе с тем недостаточным, меньшим (всего-навсего, всего лишь). Баара эрэ биир биэдэрэ отонноохпут

эб. Этиллэр санаа, ыйытыы көмөтүнэн кырдьыгы таһаарыныы дэгэттээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает риторическое утверждение достоверности высказываемой мысли с оттенком оправдания
Куһаҕаннык сыһыаннаспытым баара эрээ? «ХС»
Таба сүүрдүүтүгэр эстибит диэн – бэйэтин баайын кыайан дьаһаммакка эстэр баара эрээ, бочуот, аат-суол буоллаҕа дии. «ХС»

туохт. эб.
1. Саҥарааччы этиллибити билэн туран, бигэргэтэр эппиэти ирдиир ыйытыытын көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос говорящего, требующий подтверждения известного ему факта
Мин аатым Аркадий. Үчүгэй аат буолбат дуо? С. Ефремов
Пограничнай сулууспаҕа баҕа өттүнэн кэлэргэр чэпчэки үлэ буолуо дии санаабытыҥ чахчы. Оннук буолбат дуо? Н. Якутскай
Оту барытын Баһылай оҕонньор бас билэр буолбат дуо? МНН
Мин сөпкө этэбин буолбат дуо? И. Федосеев
2. Этэр санааны бигэргэтэн күүһүрдэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление высказываемой мысли
Эн тирэҕиҥ диэн кута, ол кута эйигин бүтүннүү оборон турар буолбат дуо? С. Ефремов
Онто да суох арыыйда олорор буолбаппыт дуо? П. Ойуунускай
Хаһан бииргэ олоробут, барар буолбаккын дуо? А. Сыромятникова
3. Кыыһыран, сирэй-харах анньыһан, мөккүһэн этиини, тыл кыбытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое, обличающее возражение, полемическую реплику
Кыһыллар бэлэм сыталлар эбит буолбат дуо?! Н. Якутскай
Эн мин оҕолорбун сиэн, мэҥиэстэн баран олорор буолбаккын дуо! С. Ефремов
«Хантан кэлэр буурҕаны этэҕиний? Хата, бүгүн күн үтүөтэ буолаары гынна буолбат дуо?!» — диэн мөккүһэр. Н. Якутскай

туохт. эб.
1. Саҥарааччы саарбахтыырын, мунаарарын ыйытыы быһыытынан көрдөрөр (сүнньүнэн, туохт. бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, колебание говорящего в форме вопроса
Бачча тухары атын биир да кыыһы, биир даҕаны дьахтары таптаабатаҕа буолуо дуо? Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Софр. Данилов
Ити алҕас суруллубута буолуо дуо? «ХС»
△ Оо диэн саҥа аллайыыны, ама диэн сыһыан тылы кытта эмоциональнай дэгэттэнэр. ☉ С междометием оо, модальным словом ама приобретает эмоциональный оттенок
«Ама, маннык эдэркээн барахсан иирбитэ буолуо дуо?» — диэн дьиксинэ саныыр. Н. Якутскай
Ама, кини кырдьык итинник сөбүлээбитэ буолуо дуо? Софр. Данилов
Оо, ама, кырдьык оннук буолуо дуо? «ХС»
2. Риторическай ыйытыы дэгэттээх этэр санааны бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение высказываемой мысли с оттенком риторического вопроса
Эһэ туһунан суруллубута, кырдьык да, кэмнээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Биирдэ эмэ мөҕүллүбүтүҥ, таһыллыбытыҥ буолуо дуо? С. Ефремов
Ама, кыра оҕолору үөрэппиттээх киһи буолуо дуо! Амма Аччыгыйа
Хомойууну үөрүү тута солбуйарын саҕа үчүгэй баар буолуо дуо? «ХС»
△ Саҥарааччы биһирэмнээн, кыбытан этиитинэн дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок дополнительного ввода сообщения говорящим
Тэлээрэ-тэлээрэ кинилэр диэтэх дьон үрүмэччилэр — Силээхтэлэрэ дэлэ буолуо дуо — Сир симэҕин барытын кэрийбиттэр. П. Ойуунускай
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын, Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо, Аат эрэ харата аҥааттар. С. Данилов
Бу сураҕы Микииһэлээх истибэт буолуохтара дуо. Н. Павлов

сыһыан холб. Этиллэр хайааһын күһэллэн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Указывает на вынужденный характер совершения действия (что поделаешь)
Быстыа дуо, сүгэни кыбынан Киһитин «дьаһайа» тахсыбыт. Күннүк Уурастыырап
Быстыа дуо, Валентин Петрович аны Кырдал сэлиэнньэтиттэн үс биэрэстэ аллара баар, кинилэр эспэдииссийэлэригэр анаан тутан эрэр бараахтарын көрө барар. Н. Якутскай

эб. Саҥарааччы үксүгэр сөҕөр-махтайар дэгэттээх риторическай бигэргэтиитин көрдөрөр (кэлэр, билиҥҥи кэмнээх аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает эмоциональное утверждение говорящего, часто с оттенком восхищения (употр. с прич. буд
и наст. вр.). Өндөрөй акаары, мэник оҕо курдук, төбөтүн кыстык-балта икки ардыгар уган биэриэх бэйэлээх буолуо дуо. П. Ойуунускай
Былыргы өһүн умнуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Гоголев
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо? С. Данилов
Тыраахтар обургу тулутуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Федосеев
Доропуун оҕонньор ол сүүсчэкэ бытархай, субан сүөһүнү көрбөт бэйэлээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Семен, оччону көрөн баран, ааһар бэйэлээх буолуо дуо, — Ньукулааскыттан кэлэн ыйыппыт. Софр. Данилов

көр бэйэтэ дуу
Ол отут аҕыс сыллааҕыта эппитин-тыыммытын, киэбирэн тиэриллэҥнээбитин умнубута буолуо дии саныыр бэйэтэ дуо? Софр. Данилов
Икки атахтаах Эт тылынан Этэн кээспит бэйэтэ дуо? С. Зверев
Эмиэ мин курдук, үөрэҕэ суох, хара үлэһит буола сылдьыах бэйэтэ дуо? В. Протодьяконов

эб.
1. Тугу эмэ билээри кэпсэтээччиттэн быһаччы ыйытыыны көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает прямой вопрос, обращенный непосредственно к собеседнику (употр. в диалоге)
Арамаан эйиэхэ уон сүүһү биэрбитэ дуо? Амма Аччыгыйа
Оттон Мииккэ тугу эттэ, эн иһиттиҥ дуо? А. Сыромятникова
Ылдьаа туһунан кэнники туох эмэ биллэр дуо? Д. Таас
△ Чуолкайдатар дэгэттэнэр. ☉ Имеет уточняющий оттенок
О-ол көстөр маһы ааттыыллар дуо «Табаҕа харыйата» диэн? Н. Якутскай
Оччоҕо ким буруйдааҕый? Лира маамата дуо? Софр. Данилов
Маны кини эйиэхэ бэйэтэ биэртэ дуо? Суорун Омоллоон
△ Бигэргэттэрэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет подтвердительный оттенок
Сэбиэскэй былаас тойоно буоллуҥ дуо? Киһи эҥин-эҥини истэр. Чахчы дуо? И. Данилов
Мин саҥа дириэктэрбын өйдөөбөтүм. - Вадим Николаевиһы дуо? «ХС»
2. Истээччигэ бигэргэтэр дэгэттээх утары этиини көрдөрөр. ☉ Выражает возражение собеседнику с оттенком утверждения
Оскуола бэрээдэгэ сэбиэскэй бэрээдэктэн атын буолуо диигин дуо эн? Амма Аччыгыйа
Биһиги да мэлдьэһэн эрэбит дуо, эмиэ «саамай сөп» диибит. Софр. Данилов
«Дьахтар киһи буолбатах дуо?» - диэтэ Даайа. Н. Павлов
3. Утары этии дэгэттээх бигэргэтиитин көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение с оттенком возражения
Механизация эйигин өрүһүйүүһү дуо? В. Яковлев
Билигин, эгэ, бэйэтэ тахсар буолан баран ылыыһык дуо? С. Ефремов
Эн тыла суох Сотто кумалаан булумньуттан төрөппүт уола буолбаккын дуо?! Эрилик Эристиин
4. Саҥарааччы хайааһын күүһүн, тэтимин чопчу күүркэтэн биэриитин көрдөрөр. ☉ Служит для экспрессивного подчеркивания говорящим силы и интенсивности действия, о котором идет речь в высказывании
Эһэ Кутталыттан үс миэтэрэ холобурдаах үөһүрэҥи тэптэрээт, буута быстарынан ыстаммат дуо! Далан
Арай, тыа саҕатыгар Силис уолу атахтаан Сирэйинэн ыыппат дуо?! Т. Сметанин
Мин Лэгиэнтэйгэ кутурук маһа буолан тэҥҥэ тэлэкэчиспэппин дуо! «ХС»
△ Сорох модальнай тыллар, эбиискэлэр сабыдыалларынан ордук иэйиилээх, күүрээннээх дэгэттэнэр. ☉ Под влиянием некоторых модальных слов и частиц приобретает более эмоциональный оттенок
Дьэ эбээт, доҕоор, Наһаар алдьанан турбат дуо! Суорун Омоллоон
Дьэ, уу-чуумпу олорбут нэһилиэкпит иһэ ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыт курдук буола түспэт дуо, доҕоор! Софр. Данилов
Хараҥарбыт моҕотой Халыан Кеша сөмүйэтигэр Харсар сытыы тииһинэн Хатамматах этэ дуо?! Т. Сметанин
5. Диалог тас өттүгэр кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта саҥарааччы толкуйдуурун, саарбахтыырын көрдөрөр. ☉ Вне диалога с глаголами в форме будущего времени выражает раздумье, сомнение говорящего
Үрүҥнэр миигин кырбаабыттарынан кыһыллары кыайыахтара дуо? П. Ойуунускай
Арай харчы биэриэххэ дуо? Д. Таас
Кинилэр тугу эмэ түһүүллэрэ буолуо дуо? Н. Габышев
Бүгүн самыыр түһүө дуо? «ХС»
△ Ардыгар иэйиилээх-күүрүүлээх дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает эмоционально-экспрессивный оттенок. Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай Ытыспынан хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөр Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! - Өлбөт төлөн өрөгөйдөөх Өһүллүбэт өргөс тыллыам дуо?! П. Ойуунускай
6. Диалог тас өттүгэр кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта хайааһын буолара сокуоннайын бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Вне диалога с глаголами в форме будущего времени выражает утверждение закономерности совершения действия, о котором говорится в высказывании
Күн киэһэрдэ. Киэһэриэ суоҕа дуо? Ыстапаан этин атыылыырыгар төһө өр мачайдана сылдьыбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Софронов
Борокуот туруо дуо - Буксуурун тардынна. Эллэй
Хортуоппуй билигин киһи тыла хабыллар абытай сыаналаах. Ол да буоллар …… сыанатын кэрэйэн аһаабакка олоруоҥ дуо? П. Аввакумов
7. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта саҥарааччы үгэргиирин көрдөрөр. ☉ С глаголами в форме будущего времени выражает иронию говорящего
Мааны оҕо ынаҕы ыа дуо. Ээ, буолумуна, Дьөгүөр Дьөгүөрэбискэ иитиллибит оҕо дьадаҥы ийэтигэр сылдьыа дуо?! С. Ефремов
Арба даҕаны, комсомолец буолбут киһи, партията суох киһиэхэ сылдьыа дуо? «ХС»

көр абааһы (абааһыҥ) баара
Дьаабал баара, бэрт булт тосхойбутун мүччү тутта. В. Яковлев
Дьаабалыҥ баара үчүгэйинэн үчүгэй бачыыҥка эрээри, аҥаара атахпын ыга тутар буолан биэрдэ. В. Ойуурускай

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Этиллэр санааны бигэргэтэр хабааннаах эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Служит для эмоционального усиления высказываемой мысли с оттенком утверждения (о как)
Аҕам мин туспар, соҕотох оҕом дии-дии, дэлэ муҥнаммыта буолуо дуо? А. Федоров. Кыыс чугуруҥнаан, кэннинэн хааман иһэн таҥаһын сабыта туппахтаата, саҥа таҥаһы таҥныан баҕарара дэлэ буолуо дуо? А. Сыромятникова
2. кэпс. Диалогка кэпсэтээччи этиитин кытта көтөҕүллэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает восторженное согласие с высказыванием говорящег о
Дэлэ дуо, үлэлээн бөҕө буоллаҕа дии - Эн табаарда ылан, ыалларынан сылдьыталаан тарҕат эрэ. - һэ, дьэ, дэлэ дуо. Күндэ
Баһылаай, эн дойдулуоххун баҕараҕын дуо? - диэн ыйытта [Байыаннай комиссар]. - Ээх дэлэ дуо, - диэн өрө көтө түстэ Баһылай. Н. Түгүнүүрэп

сыһыан холб. Кими эмэ өйө, оттомо суох диэн чэпчэкитик үөхсүүнү көрдөрөр. ☉ Легкое бранное выражение осуждения, порицания кого-л. (дурень такой, сумасшедший)
Иирээки баара, тоҕо онно барбытай.  Иирээки баара, сэбин-сэбиргэлин ыһан кэбиһэн барбыт дии! «ХС»
Иирээки баара, бу икки ынаҕын ыабакка оонньууга ыстаммыт быһыылаах. «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

көр баара дуо
Э-иэй, эн тахсар буоллаххына, биһиги тахсыбаппыт диэн кэлиэ дуо. Саха фольк. Ама, аны кэлэн Аат-миҥэ былдьаһан Аахсар кэлиэ дуо?!! П. Ойуунускай
Наадыйар буолбутун кэннэ, барсыбатым кэлиэ дуо. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Аһынар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает чувство жалости говорящего (бедняжка)
Бу, муҥнаах баара [тыһаҕас], өлөр быаҕа хара маҥнайгыттан сигилитэ-майгыта холлон киирбитэ. Н. Заболоцкай

онтуката баара

онтуката баара

ситим сыһыан холб. Бэриллэр санаа инники этиллибиккэ санаабыт, күүппүт курдук буолбакка утарытын, сөп түбэспэтин бэлиэтиири көрдөрөллөр. ☉ Используется для подчёркивания несоответствующего, противоположного характера высказываемой мысли вопреки ожиданию и желанию говорящего (наоборот, вопреки ожиданию). Уол күөгүлүү бараары эрдэ турбута, онто баара, ардах курулаччы түһэ турар эбит
□ Мин эйигин Уоруйах улуута буоллаҕа диэн, Уруулаһар толкуйдаах этим. Онтукам баара, Ураты суолга оҕустарбыт Уһун сордоох диэн Эн баар эбиккин… А. Софронов
Илии баттаан кэбистэ уонна [оҕонньор] эмээхсинин диэки көрөн ылла. Онтуката баара, Өлөөнө кинини кынчарыйыаҕынан кынчарыйан олорор эбит. В. Иванов
Мин дьиҥэр, Охонооһой Лукууһу эрэнэ санаабытым. Онтум баара, хата киһим миигин мөҕөөрү гынар. И. Семёнов

ситим сыһыан холб. Этиллэр санааны инникигэ утары туруоран хомолто дэгэттээх бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Выражает подчёркивание с оттенком досады высказываемой мысли путём противопоставления её предыдущей (да вот; к сожалению; но вот, как назло)
Ситиһэр күн дьэ кэллэ, ону баара, бу кырдьан бүдүгүрэн хааллым. Амма Аччыгыйа
[Ийэм] быраас буолуохпун баҕарар. Ону баара, мин ыарыһах киһиттэн олус куттанабын. Софр. Данилов
Сүрэҕэлдьээбэтэхтэринэ, [оҕолор] син мунньуох эбиттэр, ону баара, куйааһа бэрт. «ХС»

сыһыан холб. Ким эмэ (хол., оҕо) тугу эрэ гынарын сөбүлээбэти, сөҕөрү көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для выражения неодобрения, удивления по поводу действия, поступка кого-л. (напр., ребёнка): ну и нахал
Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истиминэ, ийэтигэр этэн биэрбит. М. Доҕордуурап
[Дьөгүөр:] Һы, киһи күлэр даҕаны, биир төбөт баара, миигин, Ньукулай ыраахтааҕы кэмигэр төрөөбүт киһини кытта аахсымаҥ диэн турардаах. И. Егоров
Дьэ төбөттөр диэтэҕиҥ, сарсыарда сүрдээх эрдэ үрэххэ сырсан хаалбыттара. Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. Этиллэр хайааһын, хайааччы төһө да сөбүлээбэтин иһин, кыһалҕаттан, мөккүһэр, утары этэр кыаҕа суох буолан, оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ Выражает вынужденный характер совершения высказываемого действия (куда деваться)
Тэҥнэһиэхпит дуо, аһаан-сиэн, сынньанан баран, кыра үтэ ылынан, суос-сатыы ол ыалга бардыбыт. Далан
Тойоно ыҥыртарбытын кэннэ тэҥнэһиэ дуо, Сылгыһыт Сүөдэр, куттанан кирик-хорук туттан, тойонун аах дьиэтигэр барда. Н. Якутскай
Миичэкэ кууллаах комбикорму тиэйэн аҕалан баран, тэҥнэһиэ дуо, аны бэйэтэ ампаарга таһан дьөгдьөрүй да дьөгдьөрүй буолла. В. Протодьяконов

эб.
1. Саҥарааччы утарытын бигэргэтэн, сөбүлэспэккэ мөккүһэн, дьиктиргээн итэҕэйбэккэ ыйытарын көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос говорящего с оттенком возражения, полемики, удивления, недоверия (разве)
Бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол биир саһаан маһы биир сыарҕанан бүтэрэллэр үһү дуо? Суорун Омоллоон
Оттон Ойуунускай, Омуоһап, Эн дьонуҥ Өстөөхтөр үһү дуо, оччоҕуна? С. Данилов
2. Риторическай ыйытыынан этэр санаа утары өйдөбүлүн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение противоположного смысла высказывания путём риторического вопроса
Ээ, бу курдук сиэттиһэр үһүлэр дуо? Амма Аччыгыйа
Эр хорсун бэйэбин сүктэрэ илигэ, Сүктэриэ үһү дуо билигин?! Эллэй
3. Этэр санаа (хайааһын) омунун, соһуччутун иэйии күүһүнэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление, внезапность, интенсивность высказываемого действия
Бу охсуһуу киэһэтигэр Уйбааскы маамата айдааран киирбэтэх үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол кэпсээбитигэр Микииппэр, киһиэхэ хаһан да күөмэйин соноппотох бэйэтэ, ордоотоон турбатах үһү дуо? Софр. Данилов
Дьэ онтон, доҕор, аан сабыллаатын кытта Эрнст Константинович санаата төттөрү бутуллан турбатах үһү дуо? «ХС»

туттул. сыһыан холб. Кими эмэ үөхсэн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает ругань в адрес предмета речи (собака такая, сукин сын)
Ытыҥ баара, сирэйэ да кытарбат. ПНЕ МСЯЯ
Ытыҥ баара, иэһин төлүүр туһунан санаан да көрбөт быһыылаах. «ХС»

I
1. туохт. Ханна эмэ илэ сырыт, чахчы буол. ☉ Быть, существовать, присутствовать
Бу улуу аармыйа кэккэтигэр саха норуотун буойун уолаттара эмиэ бааллара.Суорун Омоллоон. Бааллар манна умайар ордууттан Атах сыгынньах ордон кэлбиттэр; Бааллар манна: соһумар аһыыттан Маҥан баттахтаах буолбуттар – эдэрдэр. Эллэй
2. аат суолт.
1. Туох эмэ сирэйинэн сылдьара, дьиҥнээҕэ, чахчыта. ☉ Существование кого-чего-л.; подлинность чего-л.
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Улуу баарын билбэппин. С. Зверев
Анатоль баарыттан тоҕо эрэ киниэхэ [Наташкаҕа] кыараҕас уонна ыарахан буоларга дылы гынна. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ өйгө-санааҕа иҥэн сылдьара, арахпата, умнуллубата. ☉ Что-л. неизгладимое, незабываемое
Сүүһүнэн мөлүйүөн сүрэҕэр Ильич баарын мин билэбин. П. Ойуунускай
Арай өстөөҕү кырыыр өһүөн баарын мэлдьэһэр үһүбүөн. Р. Баҕатаайыскай
3. даҕ. суолт. Сирэйинэн сылдьар. ☉ Присутствующий, наличный
Хос иһигэр баар дьон бары ах баран имньим олороллор. Н. Якутскай
Лариса буоллаҕына атаҕын анныгар баар тааһы үҥкүрүтэ тэбиэлии турда. Эрилик Эристиин
Көтөҕүөх кыайыы бакаалын, Өрө уунуох Ыраас салгын устун Баар доҕотторбутун кытта тиксиһиннэриэх. Т. Сметанин
ср. тюрк. бар, баар
♦ Баара-суоҕа биллибэт – биллэ-көстө сатаабат, көрсүө, сэмэй. ☉ Неприметный, незаметный; скромный
Кини ырааҕынан уруута, кырдьа барбыт аҕыйах саҥалаах, баара-суоҕа биллибэт дьахтар дьиэһит буолан олорбута. Софр. Данилов
Баччааҥҥа диэри баара-суоҕа биллибэккэ, дьон Улаҕатыгар умса туттан олорбут, сүһүөхтээх улахан муруннаах киһи бэрт бытааннык төбөтүн өндөтөн көрдө. Амма Аччыгыйа. Баара эрэ – сыччах, дуона суох. ☉ Всего-навсего, всего лишь только
Бу киһи баара эрэ биир ынахтаах. Суорун Омоллоон. Хомойуох иһин Трест баара эрэ 644 тыһыынча солкуобайдаах үлэни ыытта, онон дуогабар туолуутун тохто. «Ленин с.». Баардарын-суохтарын (туох баардарын) барытын – тугу да ордорон хаалларбакка, бүтүннүүтүн (туох эмэ күндүтүк санаһар, сыаналанар). ☉ Всё, что есть; без остатка
Эмээхситтэр биирдэ кэлбит кийииттэригэр баардарын-суохтарын барытын туран биэрэргэ бэлэм этилэр. Далан
Сир түҥэтигэ буоллаҕына, били сордонно-сордонон туох баарбытын барытын ууран биэрэн, оҥорторбут солооһуннарбытын эмиэ ылыахтара. П. Ойуунускай. Баар суох – суоссоҕотох буолан олус күндү, харыһыктаах. ☉ Единственный, потому очень дорогой и любимый
Аны баар суох оҕобун мүччү тутуом диэн хайдах эрэ олус куттанар, аны киниэхэ туох эрэ алдьархай суоһуурунуу дьиксинэр буоллум. Софр. Данилов
Хараҕар ирбэнньик курдук буолан, баар суох оҕото Чүөчээски көстүмэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Баар суох соҕотох ынахтарын уонна оҕус борооскуларын Лэглээриннэр аһатар отторо суох. Амма Аччыгыйа. Баарсуох күүһүнэн – кыаҕа, сэниэтэ тиийэринэн. ☉ Изо всех сил, что есть силы
Баар-суох күүһүнэн [Байыкка] эккирэтэн бакыаласта. Н. Заболоцкай
Табаарыһын сүкпүт саллаат Козлов баарсуох күүһүн мунньан, кыл тыынынан кэмниэ кэнэҕэс үрдэлгэ тиийбитэ. П. Аввакумов
Таҥара баарына көр таҥара. Таҥара баарына, кырдьык, аҕаа! Н. Неустроев
Айыы таҥара баарына, кырдьыгым. Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу? С. Ефремов
Мин нэһилиэгим дьонун көрөн туран, Үрдүк таҥара баарына, кырдьыкпын этэбин. М. Доҕордуурап. Туох баарынан – 1) кырдьыгынан. ☉ Начистоту, по чистой правде
Мичил туох баарынан, эппэккэ да, көҕүрэппэккэ да, барытын сиһилии кэпсии испитэ. И. Федосеев
Сахаар түөрэтин туох баарынан дьонугар кэпсээн биэрбитэ. В. Яковлев; 2) күүһүн муҥунан, муҥ кыраайынан. ☉ Во весь дух, изо всех сил. Кутталыттан туох баарынан иннин диэки түһүнэн кэбистэ
◊ Баар чахчы кин. – туох эмэ олоххо дьиҥнээҕинэн баара. ☉ Реальность (действительность)
Сайдыы процеһа диэн кыах баар чахчыга кубулуйар процеһа буолар. ДИМ
Билигин монополия баар чахчы буолла. В. Ленин (тылб.). Туох баара – барыта, бүтүннүүтэ, олорчута. ☉ Все целиком, полностью
Чүөчээски күрээтэҕин күн быһытын туох баарын барытын кэрийбитэ. Суорун Омоллоон
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Истэ түс, гетман, туох баары Эн тускар мин умнубутум. А. Пушкин (тылб.)
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта ситимнэһэн хайааһын буолуохтааҕын, буолара наадатын баҕарыы дэгэтин көрдөрөр. ☉ В сочетании с причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость действия с оттенком желания (следует, нужно, надо)
Оҕонньору кытта сүбэлэһиэх баар. «ХС»
Бу кэтэн турар таҥаһын көрүөх баар. Софр. Данилов
Бастаан бэйэтин кытта кэпсэтэн көрүөххэ баар. А. Федоров. Эмэгэтин малытыахха баар. Н. Якутскай
△ Этэ эбиискэни кытта ааспыт кэм суолтата дэгэттэнэр. ☉ С частицей этэ получает значение прошедшего времени (следовало было, нужно было, надо было)
Сэрэниэх да баар этэ. Амма Аччыгыйа
Ол оттон бүгүн тиийиэххэ баар этэ. С. Ефремов
Хайдах эмэ гынан үөрэттэриэх баар этэ. Д. Таас
Кирдээх дууһалаах дьоннортон оҕолору араҥаччылыахха баар этэ. Софр. Данилов
2. Сөҕүүнү, сиилээһини, кыһыйыыны уо. д. а. дууһа долгуйуутун көрдөрөр (туохт. ааспыт кэмин, сорох ааттары кытта тут-лар). ☉ Выражает изумление, осуждение, негодование и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. в прош
вр. и нек-рыми эмоциональными именами). Маайа барахсан Даайыһы көрсүөм этэ диэн, бачча дойдуга ат аттанан кэлэн испитэ баар. А. Софронов
Ордук тиритэн уонна титирэстээн ылбыппыт баар – Алешабыт өлүөн икки хонук иннинээҕи суругун хойутаан тутан баран. С. Федотов
Оо, сатаан саҥарбат муҥум баар! Амма Аччыгыйа
3. Хайааһыны ким эмэ үгэс курдук мэлдьитин түргэнник оҥорон иһэр идэлээҕин бэлиэтиири көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как обычного, постоянного, присущего кому-л. с оттенком быстрого совершения (употр. с гл. прош
вр.). Баҕадьыга барбыта, Урууга ойбута баар, Ыалга ыстаммыта баар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хотун Харытыана от мунньааччы, бурдук быһааччы бастыҥа, тиэрэ дайбаан мэтэһийэ сылдьан, бүтэрбитэ-оһорбута баар. Амма Аччыгыйа
4. Туохтуур бүппэтэх ааспыт уонна кэлэр кэмнээх формаларын кытта этиллэр хайааһын буолаары турарын, буолуон сөбүн дьиксинэр, баҕарбат дэгэттээх бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего незаконченного и будущего времени выражает оценку названного действия как предстоящего, допустимого с оттенком нежелательности и опасения
Бу үлүгэрдээх куйааска күннүктээн от охсуо баар. —Үлэ бүтүө ыраах, аны оппутун кэбиһэрбит, күрүөбүтүн тутарбыт баар. «ХС»
Ити сылгыҥ өссө тэбиэ баар. «ХС»
5. Хайааһын түгэн курдук буолан ааспытын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает констатацию эпизодического совершения действия
Күһүн балтараа мөһөөҕү ыламмын хаарты оонньообутум баар. Күндэ
Урут бу куоракка ааһан иһэн сылдьыбытым баар. «ХС»
Орулуос Дохсун диэн ааттаах бухатыыр эмиэ кэннилэриттэн эккирэтэн барбыта баар да, эмиэ биллибэтэ. Ньургун Боотур

эб. Ким эмэ хайааһыны үгэс курдук түргэнник оҥоро охсоро эмискэ, эрчимнээхтик биллэ-көстө буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает внезапность, энергичность и очевидность действия, совершаемого кем-л. обычно быстро
Биир кэм мэкчиргэ курдук эргичиҥнээн тахсар, төп-төгүрүк сирэйэ уҥа мэлэс, хаҥас мэлэс гыммыта баар буолар. «ХС»
Кини биир кэм солото суох аатырар, биир кэм онно тиийбитэ, Манна кэлбитэ баар буолар. «ХС»
Атын дьахталлар, итиччэ айгыстыбакка эрэ, син күнүс-түүн испиэскэлээбиттэрэ баар буолар. Софр. Данилов
Чырып (чөкчөҥө бииһэ) ону тимириэн икки ардыгар, хайыы-үйэ сытыы тумсунан тоҥсуйаат, кыл курдук синньигэс тылынан эрийэ тардан ылбыта эрэ баар буолар. ПН ТОК

эб. Абарыыны, хомойууну, аһыныыны, санаа түһүүтүн, сэмэлээһини уо. д. а. иэйиилээх сыһыаны көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. 2 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает возмущение, огорчение, сожаление, печаль и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. прош
вр. во 2-м л.). Чэ, баҕар, эн миигин бырах даҕаны. Бу оҕоҕуттан тардыспатаҕыҥ баар эбээт! Амма Аччыгыйа
Соххор-доҕолоҥ сүмэтин Супту оборон түмүккүн Тус бэйэм баайым диэн Суодуйарыҥ баар эбээт! Эллэй
Бэйэм да олус наһаа кыһыппытым уонна тохтотоору хаһыытаабыттарыгар кыһамматаҕым эмиэ баар ээт. Амма Аччыгыйа

эб.
1. Буолуон сөптөөх хайааһыны баҕарыы, сэмэлээһин дэгэттээх көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает возможность действия с оттенком желания и укора (употр. с ф. гл. буд
вр.). Кини да барыа баар эбит. —Субу сылдьыахха баар эбит. А. Федоров. Дьонтон да кыбыстыах баар эбит. «ХС»
2. Туохтуур кэлэр кэмин кытта саҥарааччы өр кэтэспитэ, дьулуспута олоххо киирбититтэн үөрүүтүн, астыныытын көрдөрөр (ээ, ньии эб. кытта тут-лар). ☉ Выражает радость, удовлетворение говорящего по поводу совершения долгожданного действия (употр. в сочет. с част. ээ, ньии)
Оҕом көтөн кэлэрин көрүөм баар эбит ээ. С. Ефремов
Биһиги хааннаах хара көлөһүммүтүн супту уулаан халыҥ хаһаламмыт, суон саалламмыт батталлаах баайдар саргылара самнар күнэ кэлиэ баар эбит ээ! Софр. Данилов
Ыран-ыран ыырбын буллум, Көтөн-көтөн көмүс уорукпун Көрүөм баар эбит ньии, сэгээр! П. Ойуунускай
3. Сорох иэйиилээх суолталаах ааттары уонна холбоһуктары кытта саҥарааччы абаккаланыытын, муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ С некоторыми эмоциональными именами и сочетаниями выражает негодование, сетование, жалобу говорящего
Ол үтүө баҕабын толорботох сорум баар эбит! Амма Аччыгыйа
Тиит маһын тэҥкэтэ, уһуктаах чыпчаалынан үрдүк күөх халлаан ньуурун аала турбатах абаккабыт баар эбит диэх курдук, куугунаһа, курулаһа, иҥиэттэ-иэдэйэ турдахтара үһү. Н. Неустроев
Уонна эн, бука, аанньаҕа элиэтээбэтэх кырдьаҕас буоллаҕыҥ буолуо. Оо, абам да баар эбит! Амма Аччыгыйа

1. көр баар II.1. Киһи туһунан туох эмэ тылы-өһү истээт, итэҕэйэ охсорбут баар ээ! Софр. Данилов
   Оо, бука дөбөҥнүк саҥара охсубатыҥ баар ээ! Амма Аччыгыйа
   Начаалынньык да буолта баар ээ, оттон. Д. Таас
   2
   көр баар II.2. Ол туһугар эһэ, сылгы-ынах буолуохтааҕар, киһиэхэ бэйэтигэр да дьорҕойон туруо баар ээ. Н. Заболоцкай
   Букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ. «ХС»

сыһыан холб. Этиллэр санааны олус аҕыйах, дуона суох диэн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для указания на то, что приведенное количество оценивается как очень маленькое, ничтожное (всего навсего)
Байбыт баайым – баара-суоҕа биир ынахтаах этим, ону даҕаны өлөр күммэр хабалаҕа хаптардым. П. Ойуунускай
Ити Күтэр Уйбаан баара-суоҕа биир суос-соҕотох оҕолоох. Н. Неустроев
Биэрэктэн баара-суоҕа балтараа көстөөх сиргэ, Кыталыктаахха олоробун. С. Никифоров
Оттон билигин физикаҕа оҕолор билиилэрэ эмискэ тупсан хаалбыт. Баара-суоҕа биир нэдиэлэ иһигэр. Софр. Данилов

көр диэбэт даҕаны
1.
- Уопсай холкуос үлэтин бүтэрэн баран, ол бэйэҕит үлэҕитин үлэлиэххит. - Диэх баар. Бастаан холкуос хотонун тутуохпут буоллаҕа дии. Күндэ

көр диэбэт даҕаны
1.
- Баайа суох буолан баран, баайга үлэлиэхпит суоҕа дуо? - Диэх да баар. Күндэ

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, хомойор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, огорчение говорящего (подумать только, вот тебе на)
«Оҕобут үөрэхтээх киһи буолуо диэбиппит, ити баар», - дии-дии ытаабыта. «ХС»
Ити баар! Оннооҕор кини баран Джамиляттан хараҕын араарбат, уонна атыттары тугу диэҥий! Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. Туох эмэ көһүтүллүбэтэх, төттөрү өттүттэн буолбутуттан хомойор, астыммат-сөбүлээбэт санааны көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, недовольство говорящего по поводу чего-л. неожиданного, противного (вот тебе на)
Ити баар дии, барыта төттөрү буолан иһэр.  Ити баар дии, били сайын кэллэ диэбиппит! Хата кыһыммыт илэ бэйэтинэн эргилиннэ буолбаат! П. Егоров

сыһыан холб. Туох эмэ соһуччу буолбутун сэргээн, астынан, хайҕаан бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, положительное отношение говорящего к чему-л. неожиданно свершившемуся (вот как хорошо)
Ити баар ээ. Хата бу үчүгэй дьыала буолаарай. Ол хайдах бэрээдэктээх тугу-тугу тутар үһү. В. Ойуурускай
Тыыннаах буолан ону-маны истэн эрдэхпит. Ити баар ээ, дьэ. «ХС»

аат эб. Саҥарааччы туохха эмэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Түрмэҕэ сытыппыт киһи баар ини! Амма Аччыгыйа
Кинилэр олохторун олохтоммут киһи баар ини! Софр. Данилов
Оо, кинилэр «дириҥ ытыктабылларыттан» куота охсубут киһи баар ини. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны киһи күлүөх дьикти курдук бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Используется для подчеркивания высказываемой мысли как необычной, комичной (как смешно, самое смешное)
Маны таһынан, көрө баар ээ, итинник ыстатыйалары ким да ааҕа барбат. — Дьэ уонна, көрө баар ээ, бары араас омук буоламмыт, араастаан кус-хаас тойугунан кэпсэтэбит. Суорун Омоллоон

көр муҥ да буолар эбит
— Муҥум баар эбит ньии [сирэйин саба туттар]. Н. Неустроев

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы санаабытын, күүппүтүн курдук буолбакка, дьыала куһаҕан өттүттэн төттөрү буолан тахсыбытын этэрин, бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективную констатацию обратного, отрицательного результата, возникшего вопреки ожидаемому (но не тут-то было, и что же)
Онтуката, хайа баар, барыта күүппэтэх өттүттэн буолан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Биир эмэ сыл сылдьыах курдук санаабыта, хайа баар, бу бохтон хааллаҕа. Болот Боотур
Үчүгэйдик үөрэммитиҥ буоллар, быйыл уон кылааһы бүтэриэҥ этэ. Хайа баарый, былырыын тохсус кылааска хаалбытыҥ. В. Протодьяконов

I 1. пара || парный; биир баара чулку пара чулок; баара аттар пара лошадей; 2. одинаковый; равный; баара таҥастаах кыргыттар девушки в одинаковой одежде # баара чааскы разг. чашка с блюдцем.
II частица 1) усил. усиливает знач. нек-рых межд., бранных и модальных слов: сатана баара , бостуой сөбүлэһэммин чёрт побери, зря я согласился; сордоох баара , итини билбэт он, несчастный, этого не знает; орой төбөт баара , букатын куттаммат ! ух, шалунишка какой, совсем не боится!; 2) формообразующая, образует модальные ф. гл. с оттенком надо бы, следовало бы; төннөн кэпсэтиэх баара надо было бы вернуться и поговорить # баара дуо сочет., кот-рое в зависимости от контекста придаёт высказываемому различные эмоциональные оттенки: инньэ диэҥ баара дуо конечно, так не скажешь; киһиргиэ баара дуо что же он хвастаться будет, что ли; киһи наадыйдаҕына кэлиэ баара дуо ! когда нужно, его не бывает! (с оттенком возмущения); ону кыайыам баара дуо разве я одолею это; баара эрэ всего-навсего; барарбыт баара эрэ биир чаас хаалла до нашего отправления остался всего-навсего час; ону баара союзн. сочет. выражает противопоставление с оттенком досады, сожаления, обиды: массыынаны биэрбиттэр , ону баара бэйэбит сатаан туһамматыбыт нам выделили машину, а мы, какая досада, не сумели её использовать.

частица 1) вопр. выражает прямой и риторический вопр. ли, разве, да; өйдүүгүн дуо ? ты помнишь ли?; кыра соҕус дуо ? маловато, да?; умнуохпут дуо ?! разве мы забудем?!; 2) утв.: эппэтэҕим дуо мин ! разве я вам не говорил!, я же вам говорил!

I есть, имеется; существует || имеющийся, существующий; наличный; миэхэ саҥа кинигэ баар у меня есть новая книга; мин доҕорбор былыргы саа баара у моего друга было старинное ружьё; кылааска сүүрбэ үөрэнээччи баар в классе присутствует двадцать учеников; мин баарбар в моём присутствии; баар балаһыанньа быһыытынан по существующему положению; баар буол = а) явиться куда-л.; б) появляться, оказываться где-л.; онно быйыл эһэ баар буолбут в этом году там появились медведи; бүгүн кини куоракка баар буолбут сегодня он уже в городе; бырайыагы баар гын = представить проект; баар буоллаҕына если есть, если имеется # таҥара баарына ! уст. ей богу!
II частица модальная, образует составные ф. гл. и выражает 1) долженствование, необходимость часто в сочет. с ф. недост. гл. э= — этэ , эбит : кинини кулгааҕын үргүөх баар этэ надо бы надрать ему уши; дьиэттэн тахсыа суохха баар этэ не следовало бы выходить из дома; бара сылдьыахха баар эбит оказывается, необходимо съездить; ыйытыах баар следовало бы спросить; 2) возможность, допустимость, иногда в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ : өссө охсуо баар ещё может и ударить; букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ возможно, я совсем откажусь; 3) сильную досаду, укор, обычно в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ , ээт , эбээт : саҥара охсубатыҥ баар ээ никогда ты сразу не отвечаешь; ити курдук этэриҥ баар ээт ! и надо же тебе так говорить!; наадалаах кэмҥэ суох буолан иһэриҥ баар эбээт в нужное время ты всегда отсутствуешь.

только, всего-навсего, всего лишь; кэлбиппит баара-суоҕа икки хонно мы приехали всего лишь два дня тому назад; харчым баара-суоҕа ити вот все мой деньги.

conj. whether; interrogative particle; no translation

v. there is/are, there exists; a. comp. active