Якутские буквы:

Якутский → Якутский

байымнык

сыһ. Элбэхтик, дэлэччи, өлгөмнүк. Щедро, достаточно много, обильно
Муҥхаҕа, илимҥэ – Балыктыыр тэрилгэ Байымнык киирээччик, Байымнык иҥнээччик [быччыкы балык]. С. Данилов
Хойуу нуолур оппут үүммүт байымнык, Хотуур хоппот, муспат аттаах тараанньык. А. Абаҕыыныскай
Индигир өрүһүм Чыыр бэрдэ балыгын Илимнээн хоторбут, Байымнык орҕорбут Холкуоһум киһитэ. «ХС»

байым

даҕ.
1. Дэлэй, дэлэгэй, өлгөм. Обильный, богатый чем-л., щедрый
Сайынын аатырар балыктаах Хоохучча диэн кумахха байым балыгы баһар биригээдэ үлэлиир. А. Сыромятникова
Кулуһуннаах алаас иһэ им-дьим. Байым сибэккилээх дьэрэкээн ньуура сымнаҕастык, элэккэйдик мичээрдиир. Л. Попов
Айанньыт барыта байым үптээх буолбатаҕа чахчы. Н. Абыйчанин
Остуол араас байым астаах: сибиинньэ, ынах этэ, кэтилиэт, кээчэрэ. Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. байдам балым
2. көсп., поэт. Үтүө туруктаах, дьоллоох. Благополучный, счастливый
[Сахам сирэ] Уолум туһугар, Уолум байым дьылҕатыгар Аламай маҥан күннээх алгыскын анаа, Арылы сырдыккынан таһымнаа! Н. Босиков
Дьолбут сордуун тустар, Дьоһун соргу тупсар, Баттал баһа быстар, Байым саргы сыстар, Өркөн долгун түстэ, Өлгөм баала сүүрдэ. Күннүк Уурастыырап
Байым туттуу фольк. – өлгөм, дэлэгэй (халбаҥнаабат эпиитэт суолт.). Обильный, щедрый (в значении постоянного эпитета)
Күн манаарын күндээрпит, Байым туттуу, Барҕа-Кэскил Баача Баатырга Махталыҥ ханнаный, Маҕай аллаах?! С. Зверев

үлүм-байым

сыһ. Өлгөмнүк, элбэх соҕустук (хол., үллэһин). Щедро, не скупясь (напр., делиться чем-л. с кем-л.)
Оҕо курдук оҕонньор эппэт элбэх дьиктилээх: Хомолтотун кэччэйэр, Киһи киһи аайы бэрсибэт. Үөрүүтүттэн дьэ хата Үлүм-байым үллэстэр. М. Тимофеев


Еще переводы:

обилие

обилие (Русский → Якутский)

сущ
(мн. ч. нет)
быйаҥ, уйгу; өлгөм, байым

тумус

тумус (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Көтөр тоҥсуйан аһыыр уоргана. Клюв
    Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар (өс хоһ.). [Тус хоту диэкиттэн] тумус тыаһа чуубур гынар, тыҥырах тыаһа дыыбыр гынар. П. Ойуунускай
    Тоҥсоҕой хаппыт тииккэ хатана түһээт, чоруун тумсун батары саайан баран, кэтэҕин титирэппэхтээн, тыа төбөтө дуораһыйыар диэри дорулатар. Амма Аччыгыйа
    Куосаампыйдыын сааскы кус тумсунан сааһыттар буола оонньуубут. В. Иванов
  3. Сорох кыыл сирэйин уһук синньигэс өттө. Вытянутая вперёд передняя часть головы некоторых животных, рыло
    Кээрэкээн, ол ыты тутан, тумсугар томторук кэтэрдэн, түөрт атаҕын түүрэ кыаһылаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
    Оруобуна борокуруор түннүгүн аннынан, хайаларын эрэ сибиинньэтэ тумсун анньан баран иһэ көппөҥнүү сытара. В. Гаврильева
    Саһыл тумса — дьахтар оҕолонор кыаҕын, күүһүн араҥаччылыыр ымыыта. НБФ-МУу СОБ
  4. Киһи-сүөһү хаанын уулуур үөннэр (хол., бырдах) хаан оборор уорганнара. Хоботок кровососущих насекомых (напр., комара)
    Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран, киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
  5. Туох эмэ иһит, тэрил (хол., чаанньык, тыы) уһук синньигэс өттө. Передняя выступающая часть какой-л. посуды, предмета, нос, носик (напр., чайника, лодки)
    Тыы тумса уҥуоргу кытыл ньиччэҕэй буоругар тыаһа суох анньылынна. Н. Якутскай
    Мин эрдэ туран уу баһар күөлбэр киирэн далаһа тумсугар сууннум. И. Гоголев
    Уол чаанньыгы ылан тумсуттан тымныы чэйи иҥсэлээхтик ыйырбахтаата. «ХС»
  6. Тумул сир уһуга, бараныыта. Край мыса, выступ
    Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Софронов
    Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
    Былыргылар элбэх тумустардаах сири сөбүлээбэттэр. Иччилээх сиринэн ааҕаллар. Багдарыын Сүлбэ
  7. даҕ. суолт. Быган, тумуллаан киирбит. Выступающий мысом
    Биир тумус тыаны мүччү түһэллэрин кытта, тумуллар үрдүлэригэр, анныларыгар дьиэлэр бачыгыраһан көһүннүлэр. Болот Боотур
    Тумус хайалары икки чаас холобурдаах хааман киэһэ күн киириитэ базабытыгар кэллибит. «ХС»
    Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
    [Чоочо (Манчаарыны):] Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! В. Протодьяконов
    Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр көр атах. «Оо, мин эмээхсиним барахсан кыараҕас хараҕа сытыытын, дьэ уонна наада тирээтэҕинэ, атаҕын тумсун сирдэппэт ааттаах», — диэн били киһи тэбэнэттээхтик күллэ. М. Доҕордуурап. Атаҕын эрэ тумсун батыһар — туох да толкуйа суох, мээнэ сылдьар (киһи). Бездумно проживающий свою жизнь, бестолковый (букв. идущий за носком своей ноги)
    Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов. Атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн кэпс. — субу саҥа кэлээт да (тастан саҥа кэлбит киһини этэргэ). Не успев войти, только что явившись (о новичке, человеке, новоприбывшем куда-л.)
    Бу үөрэхтээх оҕо, атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн, нэһилиэккин аймаабыккар, кырдьаҕастаргын үөхпүккэр баһыыба!.. М. Доҕордуурап
    Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах. Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон
    Атаҕыҥ тумсуттан ырааҕы көрүмэ — муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ диэн курдук (көр мурун). «Былыргылар муннуларын анныттан, атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт этилэр», — диэн, халыҥ баайы мунньан биэрбит аҕатын …… хомуруйар буолан эрэр. А. Софронов
    Атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт дьон үгүстэр. М. Доҕордуурап. Тумсугун угума кэпс. — ханна эбэтэр кимнээххэ эмэ олох сылдьыма, көстүмэ. соотв. носу не казать, не показывать (букв. не совать свой клюв)
    [Александр:] Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ [сэтээтэллээх] тумсуларын угуохтара суоҕа диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
    Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? С. Федотов
    [Лэкиэс (Кэтирииһи):] Кини обургу тумсун эрэ угуо кэрэх, дьэ уонна омуннаан, сымыйалаан холуннарыы бөҕөнү холуннарара буолуо. С. Ефремов. Тумсугун ук кэпс. — тугу эмэ эккинэн-хааҥҥынан билээри боруобалаан, амтаһыйан көр; тугу эмэ саҥалыы билкөр. Попробовать что-л., чтобы испытать это на себе; только начинать узнавать что-л. (букв. сунуть свой клюв)
    Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
    Ити барыта — алкоголь наркотик буоларыттан, тумсугун уктуҥ да — ылан барарыттан, ылла да — инчэҕэй эттээҕи аанньанан ыһыкта охсубатыттан. «Кыым»
    Тумсун дулҕаҕа соттор көр дулҕа I. Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). Уоруйах эрэ үгэһэ, тумсун дулҕаҕа соттуммут бэйэтэ. Ф. Постников
    Тумсун оҕунуохтаа көр оҕунуохтаа. Тулаайах оҕону тумсун оҕунуохтаабыкка дылы (өс ном.). Элбэх тойон-хотун тумсун оҕунуохтаан, сорохторго байымнык куду анньыталаан, бэйэтин интэриэһин таарыйтарбат гына хайыҥ охсуталаабыта. Болот Боотур. Тумус буол — тугу эмэ көҕүлүүр, саҕалыыр киһи буол. Быть заводилой в каком-л. деле. Бу уол, улахана өтөн, доҕотторугар оонньууга, көргө куруук тумус буолар
    Туохха барытыгар тумус буолар киһибит — кини. НАГ ЯРФС. Тумус киһи — туохха эмэ ордук кыайыылааххотуулаах, инники сылдьар киһи. Лидер
    [Балаатабытыгар] кэлбит-барбыт, сургулдьуйбут, Курскай киһитэ, ханнык эрэ собуот инженерэ Алексей Астраханцев — тумус киһибит. Н. Кондаков
    Тумус киһибит Кэҥкэдэ ыараханнык бааһыран хаалла. «ХС». Тумус тутун — кими, тугу эмэ туохха эмэ бастатар күүс оҥоһун; киминэн эмэ киэн тутун. Использовать кого-что-л. в качестве основной, ударной силы в чём-л.; гордиться кем-л., делать кого-л. предметом гордости
    Оҕонньор дуобакка, …… хаартыга …… «Бэлэм буоллар» биир тумус туттар оонньооччулара быһыылаах. С. Руфов
    Оҕолорбуттан тумус туттар оҕом этэ. Барҕа өйдөөҕүнэн, сырыыны, атыыны-эргиэни кыайа-хото тутарынан тэҥнээҕэ суоҕа. ИН ХБ. Чыычаах (чооруос) тумсун саҕа — олус кыра, быыкаа, дуона суох. Очень маленький, крохотный, незначительный (букв. величиной с птичий клюв)
    Санаатыгар, лэппиэскэ тобоҕо хаалбыта буолаарай диэн, суумкатын хасыһан көрдө да, чооруос да тумсун саҕаны булбата. С. Никифоров
    Туһалааҕы тугу эмэ оҥордорбун диэн биир баҕа санаалаахпын да, чыычаах тумсун саҕаны тобула иликпин. С. Федотов
    Атах тумса — киһи атаҕын эбэтэр атаҕын таҥаһын илин быгар, көстөр өттө. Передний конец ступни или обуви, носок
    Микиитэ атаҕын тумсунан иирэ сэбирдэҕин өрө баһан ылла. Амма Аччыгыйа
    Ааныс аргыый туран, …… атаҕын тумсунан үктэнэн, аан хоско таҕыста. Н. Заболоцкай
    Бөрө тумса көр бөрө. Күһүҥҥү халлаан хараҥаран, бөрө тумса чаҕылыйан көстөр буолбут. Суор тумса хотуур көр суор II. Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥорон-оҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
    Тумус арыы — тумул арыы диэн курдук (көр арыы I). Кинилэр «Святой нос» тумус арыыны чинчийбиттэрэ. В. Алданскай. Тумустаах этэрбэс — тумсугар сукунаттан кыбытык киэргэтиилээх саары эбэтэр түнэ этэрбэс. Торбаса с декоративными суконными вставками на носках
    Оҕонньор дьогдьуурдаах билиис сонун, …… тумустаах саары этэрбэһин кэппит. Н. Якутскай
    Эдэркээн дьахтар ураһа иһиттэн оһуордаах билэлээх, тумустаах үрүҥ түнэ этэрбэстээх элэстэнэн таҕыста. Л. Попов
    ср. др.-тюрк. тумшух, тумшых ‘клюв’, тат. томшык ‘клюв’, тув. тумдьук ‘клюв, нос’
баһыалаа

баһыалаа (Якутский → Якутский)

бас I диэнтэн төхт
көрүҥ. Охсооччулар байым быйаҥтан батыччы баһыалыы турбуттара. «ХС»

щедрость

щедрость (Русский → Якутский)

ж. дьэллэмэ, дэлэйэ; байыма.

щедрый

щедрый (Русский → Якутский)

прил. 1. дьэллэм, дэлэй; щедрый человек дьэллэм киһи; щедрый на похвалы хайгыырга дьэллэм; 2. (богатый чем-л.) баай--дэлэй; щедрая земля баай-дэлэй сир; 3. (большой, значительный) дэлэй, байым, өлгөм; щедрые подарки байым бэлэхтэр; # щедрою рукою өлгөм илиинэн, кэччэйбэккэ, байымиык.

достаток

достаток (Русский → Якутский)

м. 1. (зажиточность) дэлэгэй, байым; жить в полном достатке толору дэлэгэйгэ олор; 2. достатки мн. разг. (доходы, имущество) үп-ас.

билгиһий

билгиһий (Якутский → Якутский)

билгий диэнтэн хамс
көстүү. Ааттаах улуу түһүлгэлэргэ Арыылаах кытах билгиһийдин! С. Васильев
Быйаҥнаах алаас уола Байым күөлбүн аҕынным …… Килбэчийэ-нэлэһийэ Билгиһийэн сыттаҕа! Умнуллубат к. Муус хайа ыстаннаҕына, уунан билгиһийэр сүлбэлэр дьалкылла түһэллэрэ. И. Федосеев

сэбээриннээ

сэбээриннээ (Якутский → Якутский)

туохт. Эһэни бултаабыккын малааһыннаа, сэбээринэтэ тэрий; малааһыҥҥа сырыт. Угощать, угощаться по случаю добычи медведя
Барҕа байым бэлэхтээх Байанай! Эн сылаас хараххынан көрдөххүнэ Эһэ иһин сыатынан Саламааттаан сэбээринниирим. И. Гоголев

үргүнньэхтэн

үргүнньэхтэн (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Холуоннук, дохсуннук хамсан (хол., үҥкүүлээн). Двигаться активно, энергично, резво (напр., при танце)
[Бурҕаллай] маннык баламат Байым баһаам байанайтан Биһиги киһибит …… Бүлгүннэрэ бүдүрүйэ сыһыахтарыгар диэри Үҥкүүлээн үргүнньэхтэннэ. П. Тобуруокап

балым

балым (Якутский → Якутский)

даҕ., кэпс. Өлгөмнүк көстөр, дэлэйдик баар буолар, дэлэй. Обильный, изобильный, щедрый
Бүлүү балым баайа бэйэтин эйэлээх оҕолорун дэлэйдик иитэр күнэ эргийиэ. П. Филиппов
Охуоскай быыһыгар миэхэ тэҥнэһэр балым баайга тиксибит киһи, арааһа, суоҕа буолуо. «ХС»
Далай муоралыы долгуйуо Өҥ дьылбыт үүнүүтүнэн, Балым быйаҥы ылыахпыт Бүтүн дойду үрдүнэн. И. Чаҕылҕан. Тэҥн. байым