баччыгынаа диэнтэн холб. туһ. Оһох үрдүгэр, ыскаамыйаларга, муостаҕа дьон утуйан баччыгынаһа сыталлар. А. Чехов (тылб.)

көр баччыгынаа
Володя дьэ кытаанахтык утуйан баччыгыната сытара. П. Аввакумов
«Уһугуннараарыҥ диэн бирикээстээбитэ», – диэтэ Ильин, утуйан баччыгыната сытар Артемьев диэки ыйан баран. К. Симонов (тылб.)

даҕ. Сааһыра барбыт, кырдьан эрэр. ☉ В возрасте, пожилой
Ыыс араҕас хааннаах, кэтит маччаҕар сүүстээх, кыырыктыйан эрэр баттахтаах, томороон соҕус балларыттаҕас уостаах аҕам киһи утуйан баччыгыныы сытта. Эрилик Эристиин
Аҕам сүрэх сөрүүн, Арай өйө ириэнэх. Аҕам киһи өрүү «Аанньал буолуо» диэмэ. С. Данилов
«Якутскай» сопхуос ынахтарын барытын массыынанан ыыр, ол иһигэр урут илиинэн ыана сылдьыбыт аҕам ынахтары эмиэ. «Кыым»

быллай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Тэллэйэн түспүт аллараа уоһун ыһыктан, ытыах курдук быллаҥнаата. М. Доҕордуурап
Сэмэнчик уол, бэйэтэ да ытаары быллаҥныы туран, кыыска мас аты биэрэ сатыыр. Амма Аччыгыйа
Абдуркулла сирэйэ түһээбититтэн быччыс гына түһэн, хатырбыт уостара быллаҥнаан ытыыытыы, муннун тыаһа баччыгыныы сытта. Эрилик Эристиин

аат., эргэр. Кымыһы уонна да атын үрүҥ аһы кутарга аналлаах, үөһээ өттүнэн үмүрүк, аллараа өт тө лаппаҕар, хаһан оҥоһуллубут мас иһит, ымыйа. ☉ Деревянный кубок средней величины без ножек для хранения кумыса и других молочных продуктов
Баччыгыныар ойуулаах Бырадаах иһиттэри бычыгыраттыбыт, Бачыгырас ойуулаах Матаарчах иһиттэри бааралаатыбыт. Саха фольк. Көйөргө кымыһы көҕүөркөҕүөр аайы Күүгүнэччи куттулар …… Матаарчах аайы бааҕынаттылар. «ХС»

даҕ. Кэтит, мэлдьэнн э э х ( сүүс туһунан этэргэ). ☉ Широкий, покатый (напр., лоб)
Ыыс араҕас хааннаах, кэтит маччаҕар сүүстээх, кыырыктыйан эрэр баттахтаах аҕам киһи …… утуйан баччыгыныы сытта. Эрилик Эристиин
Уйбаан Сэргиэйэбис …… иллэҥ илиитинэн маччаҕар сүүһүн имэ риммэхтээтэ. П. Аввакумов
М а чч а ҕ а р сүүһэ, оройо уонна кэтэҕэ кини тас көстүүтүттэн барытыттан дьиктитик чорбойон көстөллөрө. ЛБС
ср. калм. мантҕар ‘большеголовый’

саҥа алл. Олус сиэкэнийиини, ыгылыйыыны көрдөрөр. ☉ Выражает растерянность, расстройство
Итирик саҥа, айдаан иһиллэр: «Уот турда, дьиэ умайан эрэр, һуу-һаа». Күндэ
Эһээ Дьөгүөр от кэбиһэн, оҕону-дьахтары кытта булааһан, һуу-һаа бөҕөнү түһэрэн барда. М. Доҕордуурап
Мэхээс оҕонньор, атын муоһатыттан тардан чохчоруһа-чохчоруһа, һуу-һаа бөҕөнү түһэрдэ, …… дьон ол диэки сырыста. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Һуу-һаа буол — туохха эмэ сүпсүгүр, туохтан эрэ ньамалас, аймалас. ☉ Суетиться по какому-л. поводу, хлопотать, галдеть
Хаҥас хоско эһээ Дьөгүөр …… уһуутаан уһугунна, һуу-һаа буолаат, эмиэ утуйан баччыгынаан барда. М. Доҕордуурап
Омурҕан кэнниттэн, эмиэ һуу-һаа буолан, Мэхээс оҕонньор дьону көмөлөһүннэрэн аты көлүйээри сорунан көрдүлэр да, туһа тахсыбата. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кыргыттар биригэдьиирдэрин тула көтө сылдьан: «Мотя, көр, бу үчүгэйин!» — диэн һуу-һаа буолаллар. «ХС»
Кинилэр бастаан утаа һуу-һаа буолан бараннар, туох эмэ мэһэйгэ-хааччахха туорайданнахтарына, улам уостан, интэриэстэрин сүтэрэн кэбиһэллэр. ВУА БС

аат эб. Даҕааһыннартан күүһүрдэр суолталаах буолуу сыһыаттарын үөскэтэр. ☉ От прилагательных образует наречия образа действия с усилительным значением
Суонда аны хаста да төхтүрүйэн уһун үлүгэрдик сыҥааҕырдаата. Софр. Данилов
Дөбөҥ үлүгэрдик Түннүктэри оҥордум да, Күн сырдыга барахсан Күрүлэччи Кутулунна, күлүмүрдүү уһунна. П. Тобуруокап
Кыысчаан иһиттим-истибэтим диэт, түргэн үлүгэрдик хомунан, тахсан элэстэнэ турда. Р. Кулаковскай
♦ Атын үлүгэрдик — көһүппүт курдук буолбакка, олох атыннык; олус туоратык, толоостук. ☉ Вопреки ожиданиям, иначе, по-другому; непристойно, неприлично
Дьэ эбээт — атын үлүгэрдик илбиһирбит курдук ытыс тыаһа өрө хабылла түстэ. П. Ойуунускай
Били бачча тухары түүппэҕирэн турбут түннүктэрэ атын үлүгэрдик сандааран таҕыстылар. Н. Заболоцкай
Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ. П. Ойуунускай
Тойон бэрт кытаанахтык утуйбут, муннун тыаһа араастаан соноон-синньээн, атын үлүгэрдик баччыгынаан ылбахтыыр. Н. Заболоцкай

аат. Уу аҕалбыт маһа күөрэ-лаҥкы кыстаммыта эбэтэр оннук охтубут, киһи охторбут маһа. ☉ Нанесённый течением и скопившийся в одном месте лес, плавник; валежник
Көҥүһү туора икки кэккэ тоһоҕолуу саайталаатылар, хахыйаҕы, талаҕы, араас сылбаҕы соһон аҕала-аҕала, ол тоһоҕолор быыстарыгар хатыйа симитэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Туртаһы сүүрүк сылбахха сыбаабыта, туртас икки талах икки ардыгар кыбыллан хаалан баран, төбөтүн ньолбоччу быраҕан, хамсаабакка сыппыта. И. Федосеев
Куобах оллороот-боллороот ынах бүөрэ сирдэринэн, эрийэ-буруйа сүүрэр, охтон сытар маһы, сылбаҕы үрдүнэн ойуоккалыыр. Н. Заболоцкай
♦ Сылбах курдук — туох да бэрээдэгэ суох, ханна түбэһиэх. ☉ В беспорядке, свалившись куда попало
Атыттар эмиэ муостаҕа сылбах курдук сыттылар да, муннуларын тыаһа баччыгынаабытынан барда. А. Софронов
Аан аттыгар киэҥ наараҕа сүлүллүбэтэх элбэх куобах сылбах курдук кыстанан сытара. Н. Габышев
Өлбүт табалар сылбах курдук оҕуннулар. И. Данилов
◊ Сылбах бүтэй (күрүө) көр бү- тэй II
Чүөчээски аҕыйахтык хаамарын кытта сылбах күрүө барыс гына түстэ. Суорун Омоллоон
Дьэ, ити иһин бэрт өрдөөҕүттэн бүтэйдэммит буоламмыт, бүтэйбит да арааһа элбэх буолара: боотулу бүтэй, хадай бүтэй, сылбах бүтэй, быһыт бүтэй эбэтэр сиэлии бүтэй. Багдарыын Сүлбэ
Урукку сылбах бүтэйин оннугар түөрт мас остуолба бүтэйинэн эргийбиттэр. Г. Нынныров
ср. телеут. йылма аҕаш ‘дерево без ветвей’

сыһ.
1. Аллара ыраахха тиийэ; дириҥ гына. ☉ На значительной глубине, глубоко
Сир, күлүктүҥү буолан, дириҥник ирэ илигэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ньиэп сиргэ дириҥник сытар. МЛФ АҮө
Аанча сымнаҕас, халыҥ хаарга дириҥник батары түһэн олордо, туга да ыалдьыбатах. Болот Боотур
△ Ыраах иһирдьэ тиийэ. ☉ Вглубь, внутрь, в глубину чего-л.
Давид Слепцов быһаарыытынан, чуурукта силиһэ буорга дириҥник киирбэккэ, сир кырсынан бэйэ-бэйэтин кытта иилистэн үүнэр. Н. Заболоцкай
Буулдьа уҥа чанчыктарын дириҥник сиирэ көтөн ааспыт. А. Бэрияк
2. Түгэҕиттэн, ис-иһиттэн, иһирдьэттэн. ☉ Из глубины, до глубины (исходить, доходить, дышать)
Капитан Иванов дьигиһис гынан, дириҥник салгыны эҕирийбитинэн, хараҕын көрөн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Мойот сүүрэн кэлэн бастакы ытын моонньун кууһа түстэ, кини дириҥник тыынан көбүөхтүү сытта. Т. Сметанин
Александр …… оронугар таҥас курдук налыйан сытар. Өр буола-буола дириҥник ынчыктаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
3. Олус күүскэ, кытаанахтык, уһуктубаттыы (утуй). ☉ Крепко, глубоким или мертвым сном (спать)
Пал Палыч муннун тыаһа баччыгынаан дириҥник утуйда. Н. Заболоцкай
Кини нухарыйан барда, онтон сотору буолаат дириҥник утуйан хаалла. А. Пушкин (тылб.)
4. көсп. Олохтоохтук, ордук киэҥник, сыныйан (үөрэт, толкуйдаа). ☉ Основательно, детально, глубоко (напр., изучать что-л.)
Некрасов төрөөбүт норуотун олоҕун, кини эрэйин-кыһалҕатын …… үтүө дьулуурдарын дириҥник билэрэ. Софр. Данилов
[Семен Романович] үлэтин дириҥник үөрэтэн истэҕин аайы, улам өйдүүн-санаалыын күүскэ ылларан испитэ. Н. Лугинов
Аан дойду оҕолоругар Саха сирин култууратын көрдөрөр үрдүк уонна эппиэттээх чиэһи «Кэнчээри» ансаамбыл хас биирдии чилиэнэ дириҥник өйдөөн эрдэттэн бэлэмнэммитэ. «Кыым»
5. көсп. Киһи дууһатын ордук аймыыр курдук, ис сүрэҕиттэн ордук иэйиилээхтик. ☉ Искренне, душевно, от души, всей душой, глубоко
Кини [А. Софронов] П.А. Ойуунускайы киһи да, поэт да быһыытынан уһулуччу дириҥник ытыктыырын-таптыырын бэйэтин хоһоонноро чуолкайдык туоһулууллар. Амма Аччыгыйа
Дириҥник долгуйа санньыйа Эдэрбэр даҕаны күүппүппүн билбэппин Суманнык дохсуннук умайа. С. Данилов
Ити тылга оҕо аҕатын хайдах дириҥник ытыктыыра ичигэстик, нүөллүк иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
6. көсп. Туох баарын барытын, төрдүттэн ыла. ☉ Тонко, искусно, проницательно, всесторонне, глубоко
[«Анна Каренина»] арамаан …… нуучча норуотун национальнай сайдыытын улахан суолталаах, дириҥник, сиһилии ойуулаан көрдөрөр буолан ордук уһулуччу суолталаах. Софр. Данилов
А.С. Пушкин «Евгений Онегин» диэн арамаанын, нуучча норуотун олоҕун биир историческай кэмин ураты дьэҥкэтик, дириҥник көрдөрөрүн иһин, В.Г. Белинскэй «Нуучча олоҕун энциклопедията» диэн ааттаабыта. ВГМ НСПТ
7. көсп. Улаханнык нөрүйэн, бүк түһэн (тоҥхой). ☉ Низко (кланяться)
Ганс дьиҥ сүрэҕиттэн курдук кыыска дириҥник тоҥхойбута уонна истиҥник таҕыстын диэн, сибигинэйэр быһыынан эппитэ: «Эһиги үҥкүүлээҥ, оонньооҥ». Суорун Омоллоон
Андрей аламаҕайдык, дириҥник сүгүрүйэн кэбистэ, кини тоҥкуруунун туһунан Перонская эппититтэн букатын атын буолан таҕыста. Л. Толстой (тылб.)