тихий, безветренный, тёплый (о погоде); нуһараҥ киэһэ тихий тёплый вечер.

даҕ., кэпс. Тыала, ардаҕа суох, дэхси былыттаах, чуумпу. ☉ Пасмурный, безветренный и без осадков, облачный и тихий (о погоде)
Луҥку халлаан. Луҥку күн. Луҥку баҕайы буолбут.  Уунан кутар Уһун ардах Кэлэр киэбин Киллэриннэ, — Бүтэй луҥку Бү рүлүннэ. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Элбэх кэлиитэ-барыыта суох; тыал-куус түспэт, чуумпу, хоннох (сир). ☉ Спокойный, укромный; тихий, безветренный (о местности)
Массыына сылдьыбат, түбэһиэх кэлии-барыы да суох, бүччүм сир. Н. Лугинов
Бу үрэх хара оттоох, үрүйэ-харыйа хоннохтордоох, тыал түспэт бүччүм харысха мастардаах, уруккута сылгы олус таптаан кыстыыр сирэ этэ. В. Протодьяконов
Бу хаһан даҕаны ыал олорботох, икки атахтаах үктэммэтэх, үрэх баһа дойду буолан, бэрт элбэх үргүбэтэх бултаах, бүччүм сир этэ. Н. Якутскай

I 1) изгиб; загиб; үрэх бүгэр олороллор они живут в излучине реки; бүк бар= сгибаться, загибаться; бүк баттаа = а) гнуть, сгибать; б) перен. угнетать, давить; буруйа кинини бүк баттаан сылдьар его гнетут совершённые преступления; бүк тут = согнуть, сложить вдвое; кумааҕыны хас да хос гына бүк тутуталаата он сложил бумагу в несколько слоев; бүк түс = склонить (ся), наклонить (ся); поклониться; остуолга бүк түһэн олордо он наклонившись сидел за столом; 2) перен. тихий, безветренный (о месте).
II нареч. обязательно, непременно; дьиэҕэр бүк баар буол обязательно будь дома; бүк кэл непременно приходи.

1. даҕ. Былыта, тыала суох, сылаас, нуурал (күн). ☉ Ясный, тёплый, погожий (день)
   Сыл аайы балаҕан ыйын ортотун диэки икки-үс күн ураты ылаа күннэр буолуталаан ааһааччылар. Далан
   Күһүн ылаа күннэрэ Киирдэ сырдык ойуурбар. М. Тимофеев
   Ыам ыйын маҥнайгы аҥаарынааҕы ыраас, ылаа күннэр үүннүлэр. М. Доҕордуурап
2. аат суолт. Тыала-кууһа, силбигэ суох ичигэс күн. ☉ Тихий, ясный, безветренный день
   Сардаҥанан кууһаллар Сулустар түүн аайы, Салгыбакка куталлар Сойбот дьикти ылааны. В. Миронов
   Лаглайар лабааҕа Соловей уһуктар, Ып-ыраас ылааҕа Кынатын оҥостор. М. Джалиль (тылб.)
   ср. др.-тюрк. йал ‘гореть’, бур. йалай ‘блестеть, сверкать’

даҕ.
1. Чуумпу, нуһараҥ (күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, безветренный (о погоде)
Налыгыр, нуһараҥ киэһэ «Балыктаах» сайылыгын ыга куус та. М. Доҕордуурап
Биир налыгыр, ичигэс сарсыарда балыыһаҕа сурук аҕалбыттара. А. Чехов (тылб.)
2. көсп. Холку, намыын (киһи майгытын туһунан). ☉ Тихий, спокойный (о характере человека). Сайаҕас налыгыр саҥаска …… Саамал кымыс оҥорторон, Сарсыардааҥҥа диэри Саатыыр буолуоҕуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кырдьаҕас учуутал киһи бодотун хаайыы ыар усулуобуйатыгар букатын ыһыктыбатаҕа, саҥата-иҥэтэ ыллыктаах, майгыта-сигилитэ холку, налыгыр буолара. Далан
Баар буолаллар ээ, Андрей Саввич Эллээйэп курдук үгүс кэпсээннээх, налыгыр киһи кута-сүрэ тэһийэр дьоно. «ХС»
3. Субуруйбут, аллара түспүт. ☉ Свисающий, спадающий вниз
Налыгыр сон.  Ньалыка көҕүллээх, Налыгыр сиэллээх, Намылхай кутуруктаах …… Маҥан атыыр сылгыта обургу. Күннүк Уурастыырап
◊ Налыгыр орон (олох) түөлбэ. — кэтэҕэриин орон. ☉ Передняя лавка, находящаяся напротив камина в якутском традиционном жилище
Мин эбэбиниин атахтаһан налыгыр ороҥҥо сытарбыт. И. Гоголев
Биһирэм аһылыкка ыҥырыллыбыт бэйэтин дьонун, хаҥаластары дархан, налыгыр олохторго ыҥыртаабыта. Далан
ср. бур. налагар ‘пологий’

I
1. даҕ.
1. Олус чуумпу уонна сылаас (сайыҥҥы киэһэ, түүн). ☉ Тихий, тёплый, безветренный (вечер, ночь)
Хайдах эрэ, хараан киэһэ, ыам кэмигэр, балык оонньуурун ымсыыра кэтэспит булчукка маарынныырым. Р. Баҕатаайыскай
[Хабырыыстаах] үрэҕи кыйа, кырдал устун хаампыттара. «Бөтүрүөп» иннинээҕи хараан түүн эмиэ бу курдук луҥкурбут этэ. В. Гольдеров
Хараан түүн ичигэс салгына ил-ил гынар. Итии сиик түстэ. Салгын лаппа ырааһырда. «ХС»
2. көсп. Ыарахан, хараҥа, ыар (күннэрдьыллар, кэм). ☉ Тяжёлый, горестный, безрадостный (о времени, днях)
[Харалаампыай] Хайҕанаахтыыр ааттаргын Ханыылаһа истэммин, Хараан күнүм кэллэҕинэ Харайыа-көрүө диэхтээммин Ханыылаһа кэлбитим. Саха нар. ыр. II
Быдан сыллар аастылар эн кэллиҥ. Хараан, халбархай кэмнэри, Халтархай, хабылык хаардары Тоҕо кэһэҥҥин, — Эн кэллиҥ. «ЭК»
2. аат. суолт. Тыала суох чуумпу, сылаас борук-сорук, хараҥа киэһэ (эбэтэр түүн). ☉ Тихий, безветренный сумрак, тёплый тёмный вечер (или ночь)
Уоттаах куйаас сыралыттан От-мас хамсыы үүнээччи. Уһун буһук харааныттан Отон тупсан күннээччи. Күннүк Уурастыырап
[Киэҥ Дьалкылдьыма эбэ хотун] тыаллаахха куугунуухааҕыныы, харааҥҥа хараара нэлэһийэ сытара буолуохтаах. И. Гоголев
Хаарыан наҕыл Хараан түстэ. «Чолбон»
◊ Хараан бырдаҕа — хараан киэһэ, түүн түһэр хойуу бырдах. ☉ Несметные полчища комаров в тёплую безветренную погоду
Дьөгүөр кэргэнэ утуйарын мэһэйдээмээри, хараан бырдаҕар тахсан, кыһаллыбакка хойукка диэри нүксүллэн олорор үгэстээх. Нэртэ
[Кустар] сорохторо халыҥ үөрдээх буоланнар, ыраахтан көрдөххө хараан бырдаҕын курдуктар. «ХС»
Халымаҕа, суостаах тымныы, хараан бырдах уонна тула түргэн сүүрүктээх уу куттала баар сиригэр итирдэр утахтары маассабайдык аҕалан атыылааһыны аччатыахха. «Кыым»
ср. тув. каранлик ‘тёмный’, кирг. хараан ‘неясные очертания виднеющегося вдали предмета’, бур. боро хараан ‘тёмный’
II
аат., түөлбэ. Кусчут хаххата, дурда. ☉ Укрытие охотника на уток, засидка
Мин онтон дьиэбэр төннөн иһэн, Тураҥнаах күөлү соҕуруу кырыытынан ааһарга толкуйдаммытым, онно саас андыга сытар дурда (Өймөкөөннүү эттэххэ — хараан) баара. Н. Заболоцкай
Бүгүн киэһэ мин турабын Бүлүү турук тааһыгар, Харааҥҥа булчут тыытын Соһор биллээх хомотугар. «ХС»

1. аат.
2. Сайыҥҥы нуһараҥ киэһэ чуумпута. ☉ Затишье летнего вечера
   Арай бу долгураҥҥа Мин истэбин чыычаах ырыатын, оҕо күлүүтүн. С. Данилов
   Доҕоччугуом, сайыҥҥы чэбдик Долгураҥҥа тахсан хаамсыах. Р. Баҕатаайыскай
   Киэһээ долгураҥҥа, сөрүүҥҥэ Дуораһыйара дьол ырыата. И. Федосеев
3. көсп. Туохтан эрэ үөрүү, дуоһуйуу туруга. ☉ Состояние возвышенной, вдохновенной радости
   Киэһэ аайы көрүстэрбит эрэ, итинник кэрэ иэйии долгураҥар оҕустаран, тулабытыгар баарысуоҕу тамты умнарбыт. Нэртэ
   Хомойуу дириҥ далайын да өҥөйөн туран, умсан ылабын өрүкүйүү долгураҥар. В. Потапова
   [Уол] Даайыстыын туох эрэ этиэхтэн кэрэ, дьикти долгураҥар бигэтэ, оһуохай дуораһыйарын иһиллии олороллоро. Е. Неймохов
4. даҕ. суолт. Тыала суох, чуумпу. ☉ Безветренный, тихий
   Долгураҥ чуумпуга тахсаммын, Доҕорбун кытта мин испитим. С. Дадаскинов
   Долгураҥ сарсыарда чуумпуга Олоҕу уруйдуур үөр чыычаах. Чэчир-68
   ♦ Уу долгураҥ олох - чуумпу, бүөм олох. ☉ Тихая, безмятежная жизнь
   Саҥа кэлбит, кини [Хаппытыан], дьолугар үөскээбит, кыайбыт-хоппут уу долгураҥ олоҕо кэрэ буоллун. А. Сыромятникова
   Уу нуһараҥ, уу долгураҥ олох сатыылаабытыгар бигэнэ, таала сытар курдук Бүлүү эбэ барахсан. С. Федотов
   1941 сылтан нус-хас олоҕу билбэтэх, тото-хана аһаабатах буоллахпына, дьэ манна түбэстим уу долгураҥ олоххо, толору дьолго. «ХС»

даҕ.
1. Мээнэ өрүкүнэйбэт, холку, сэмэй (киһини этэргэ). ☉ Спокойный, смирный, уравновешенный (о человеке)
Дьөгүөр оҕонньор, бэйэтэ сүрдээх көнө, ойоҕун тылыттан тахсыбат намыын оҕонньор этэ. И. Никифоров
[Сытыары киһи] Намыын, холку Дьүһүнүн курдук, бытаан саҥалаах, Бэйэ тин олорор да олоҕо Ол курдук уу чуумпу айаннаах. Л. Попов
Санаан көрдөххө, кини аҕалаах ийэтэ олус сэмэй, намыын дьон. Н. Габышев
△ поэт. Нарын, намчы көстүүлээх (от-мас туһунан). ☉ Нежный, тонкий, изящный, прекрасный на вид (о растениях)
Бөлүүн ма ҥнайгы хаһыҥ Соһуччу бытарытта Чараҥҥа намыын хатыҥ Сэбирдэҕин саһарта. И. Эртюков
Кийиит курдук симэнэн Кэрэ намыын уол үөттэр Көлүччэҕэ нөрүһэн Күлүктэрин көрбүттэр. Чэчир-68
2. Наҕыл, холку (саҥа, куолас туһунан). ☉ Тихий, спокойный, мягкий (о голосе, речи)
Дьаакыбылап кулуба тоҕо эрэ уорба баҕайы намыын куолаһынан саҥаран барар. Н. Якутскай
Доҕоро бэркэ уйадыйбыт быһыытын билэн, Николай Гаврилович киһитин уоскутардыы, оргууй намыын куолаһынан саҥаран унаарытта. П. Филиппов
Кыыс ис киирбэх, бэрт намыын саҥалаах, ону ааһан олус холкутук туттар. С. Никифоров
△ Наҕыллык иһиллэр, холку, нарын (ырыа, муус. туһунан). ☉ Спокойный, тихий, нежный (о музыке, песне)
Истибитим мин ол сытан Уля кыыс намыын ырыатын Утуйар да, уһуктар да кыаҕа суох этим ол сытан, Ол эрээри кыыс ырыата өйбөр, санаабар хаалбыта. С. Данилов
Сахалыы намыын ырыа дорҕоонноро сүрэҕи ортотунан сайа көтөн киирдилэр. Н. Лугинов
Муусука намыын дорҕоонноро салгыҥҥа халыйдылар. Л. Попов
3. Чуумпу, ыраас, тыала-кууһа суох (күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, спокойный, безветренный (о погоде)
Атырдьах ыйын бүтүүтүнээҕи намыын киэһэлэртэн биирдэстэрэ сатыылаабыта. Далан
Кыһын тыына биллибитэ ыраатта, тымныытык тыыныталаан ылар этэ. Оттон бүгүн олус намыын итии буолан хаалбыт. А. Сыромятникова
Муус устар ыйдыы намыын Мүлүүн күннэрим үүннүлэр. Р. Баҕатаайыскай

1. аат.
2. Күһүн, саас хаардаах, чуумпу сылаас күн-дьыл. ☉ Без ветренная, тёплая, тихая, пасмурная погода весной и осенью
   Намыын нуурал нуһараҥҥа Наскыйдылар үөмэх үөттэр. М. Ефимов
   Улахан тымныы өссө түһэ илик. Нуһараҥ быйыл олус өр турда. А. Сыромятникова. С и р - д о йду ырааһырбыта, мөлбөйбүтэ сүрдээх. Д ь и ҥ н э э х , күһүҥҥү нуһараҥ. С. В асильев
3. көсп. Уоскуйан дуоһуйар турук. ☉ Сос тояние умиротворённости, покоя и удовлетворённости
   Нартаахап сылаас чэй нуһараҥар бигэнэн сыттаҕына, быстыбыт санаатын ситимэ салҕанан барда. Софр. Данилов
   Мин этим-хааным ус тун сылааны киэр үүрэр сылаас нуһараҥ кутуллубута. Далан
   Кини ити курдук балайда сытта, түөһүн иһэ уу-чуумпу нуһараҥынан туоларга дылы буолла. «ХС»
4. даҕ. суолт. Күһүн биитэр саас хаардаахха буолар ичигэс, сылаас (күн-дьыл). ☉ Тихий, безветренный, тёплый (о погоде весной и осенью)
   Олус ичигэс, нуһараҥ былыттаах түүн. Н. Якутскай
   Сааскы нуһараҥ түүн чэбдик салгына сүрэҕи-быары ортотунан сайа охсон киирэр. С. Никифоров
   Бу иннинэ, бэҕэһээ-иллэрээ күн кыстык хаар саҥа түстэ. Онон былыттаах нуһараҥ күннэр турбуттара. В. Яковлев
   Сааскы нуһараҥ күннэртэн биирдэстэригэр Хал лааскы уола …… дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. ВНГ ГОПХ
   ◊ Уу нуһараҥ — олус сынньалаҥ, холку, кыһалҕата суох (олох туһунан). ☉ Очень спокойный, тихий, беззаботный (о жизни)
   Тугу эмэ гыныахха наада. Олус да уу нуһараҥ олохтоохпут. Наар күннээҕинэн үлэлиибит. Н. Лугинов
   Уу нуһараҥ сымнаҕас олбохтоох олоххо туох дьоннор тардыһалларый? П. Аввакумов
   Даалы учаастагын уу нуһараҥ олоҕо силлиэҕэ-холорукка сөрөммүтэ. С. Федотов