сыһыан холб. Этиллэр санаа түбэлтэ курдугун бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Выражает эпизодический характер высказываемой мысли (и вот однажды)
Арай туран биирдэ, оҕонньор өрүһүгэр муҥхалыы киирбит. «Кыым»
Арай туран биирдэ, аһыыр да, пиибэ иһэр да харчыта суох буолан хааллым. В. Ойуурускай

сыһ.
1. Биир эрэ төгүл. ☉ Один раз
Биһиги диэтэх дьон Биирдэ оҕустахпытына Симэлийэн уостуоҕуҥ. П. Ойуунускай
Биирдэ төрөөбүт үйэҕэ киһи баарын биллэрэн хаалар сөп эбит. А. Сыромятникова
2. Ол эрэ түгэҥҥэ, ол онно эрэ. ☉ Только; только тогда
Убайым киэһэ хонугар биирдэ эрэ кэлэр. Т. Сметанин
Сөбүлээтэххинэ биирдэ этиэм. Н. Якутскай
Бырдах сиэбитигэр биирдэ биллим. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Биир кэм иһигэр; тутатына. ☉ Сразу, одновременно
Эһиги тоҕо бары биирдэ сүтэн хаалаҕыт? Амма Аччыгыйа
Чараас кыҥырай ойууру быһа түһээт, мин кыра эрдэхпиттэн саамай таптыыр сирбэр биирдэ баар буолбутум. Далан
4. Эмискэ, соһуччу. ☉ Неожиданно, вдруг
Вася биирдэ өйдөнөн кэлбитэ, тэйиччи тиийэн, хаарга батары түһэн турар эбит. Амма Аччыгыйа
5. Ханнык эрэ биир түгэҥҥэ, биир кэмҥэ. ☉ Однажды, как-то раз
Наахара биирдэ ууга түспүт киһини быыһаабыттаах. Т. Сметанин
Биирдэ уруок кэнниттэн Дьөгүөссэни дириэктэр ыҥырда. С. Васильев
♦ Биирдэ баар буол – эмискэ, соһуччу баар буол. ☉ Мгновенно заявляться, моментально появляться
Миигин мииниэҥ эрэ кэрэх, Бэйэҥ дойдугар биирдэ баар буолуоҥ. Р. Баҕатаайыскай. Биирдэ олорон тур кэпс. – тугу эмэ түргэнник, тута бүтэр. ☉ Кончить что-л. сразу, тут же; в (за) один присест
Итиччэ элбэх аһы биирдэ олорон турда. НАГ ЯРФС I

көр биирдэ баран эттэххэ
Биирдэ баран ыллахха, туох иннэ диэн маннык өскө-сааска киирэн эрэбитий, бу? «ХС»
Биирдэ баран ыллахха, Бардасов холкуос производствотыгар туох санааны киллэрэригэр мин мэһэй буоллум? «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы этэр саҥатын дьиҥнээҕин быһаччы, эмоциональнайдык күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает усиление (в плане откровенности, эмоциональности) говорящим достоверности высказываемой мысли (откровенно говоря, скажем прямо, если уж на то пошло, в конце-то концов)
Биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир. П. Тобуруокап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Онон эн биһикки, биирдэ баран эттэххэ, тоҕо биир буолуохпутун сатамматый? Суорун Омоллоон

сыһ. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Ни разу, никогда (обычно употр. в отриц. предложении)
Тииҥи хара сарсыардаттан ытар, биирдэ да таппат. Саха фольк. Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов

биирдэ да диэн курдук. Оҕолор биирдэ даҕаны Москваҕа сылдьыбатахтар

көр биирдэ санаатахха
Биирдэ санаан көрдөххө, ити эмиэ да сөпкө дылы: киһини барытын торгуйдаһа турдаҕына, хас киһиэхэ атыылыай. Софр. Данилов

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа бастакы көрүүгэ эрэ оннугун бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает оговорку говорящего относительно того, что высказываемая мысль кажется такой только по первому впечатлению (на первый взгляд)
Биирдэ санаатахха, буолар-буолбат үлэ курдук да, син баранан, бүтэн-оһон биэрбэт. С. Никифоров
△ Арыт утарар дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет противительный оттенок (впрочем)
Биирдэ санаатахха, киһи хараҕа туолара суох, сааһыҥ тухары тугуҥ эрэ итэҕэс. Н. Лугинов
Биирдэ санаатахха, ол эмиэ даҕаны сөптөөх курдук эбит. «ХС»

сыһ.
1. Өр буолабуола, дэҥ-дэҥ. ☉ Изредка, иногда
Хойут биирдэ эмэ кэлэн, наҕылыйан чэйдээн барыам. С. Ефремов. Биирдэ эмэ үөһэнэн суор, собулҕаны булбатах абатыгар, хооҕургаан ааһар. А. Федоров
2. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни разу, хоть раз (обычно употр. в отриц. предложении)
Уус Мандар биирдэ эмэ күүскэ кыыһырбытын бөһүөлэк дьоно өйдөөбөттөр. И. Гоголев
△ Хаһан эрэ. ☉ Когда-нибудь. Биирдэ эмэ ирэ-хоро кэпсиэҕэ

көр биирдэ эмэ
Биирдэ эмэтэ хара суор кынатын тыаһа хобдохтук хообургаан ааһар. Амма Аччыгыйа
Аҕам эрэйдээх дьиэлээхпин диэн, саатар, биирдэ эмэтэ сынньаммат. С. Ефремов

туохт. Кимиэхэ, туохха эрэ дууһаҕынан курдары тартаран эрэйдэн; кими, тугу эрэ күндүтүк, иэйии-лээхтик, өрүү өйдүү сырыт. ☉ Скучать, тосковать по кому-чему-л., постоянно ду-мать о ком-чем-л.
Эн кыыһыҥ, саха кыыһа, доҕорун толкуйдуу, арҕаа сэрии-гэ сылдьар киһитин ахта-саныы, утуй-бут оҕотун аттыгар олорор. Т. Сме-танин. Иккиһин эргиллибэт оҕо сааһы ама ким ахтан-санаан ааспат буолуой. «ХС»
Арыт кыыспыт куоратын ахтан-санаан аһарар. Күннүк Уурастыырап
АҔЫНЫАХТАА көр оҕунуохтаа. Хабахтаах өлбөт мэҥэ уутун ылан, Быһар быһаҕаһынан Таһын аҕыныахтаа-та; Быһар быһаҕаһынан Тамаҕын илит-тэ. С. Васильев
Араҕас айыы илгэнэн Аҕыныахтаан кээстилэр да, — Көҕөрө өлбүт имнэрэ Күлэн-оонньоон кэллилэр. И. Чаҕылҕан
Былырыын сутаан өлбүт ньирэйдэрин тириитин имитээри, Өлөөнө сааскы күстэх ойоҕоһун сыатын мунньан аҕыныахтаабыта, аҕырбыт сытынан күҥкүйэр. Н. Якутскай

1. төһө ахс. аат. 1 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 1. Бииргэ түөрдү эп. Үстэн биири көҕүрэт.
   △ 1 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 1
   Биир солкуобай. —Остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
   Эһиги биир быраас кыыскытыныын Иккиэ аргыстаһан кэлбитим. С. Васильев
2. аат суолт.
3. Иккиттэн биирэ, атына (киһини этэргэ). ☉ Тот, один из двух (о человеке)
   Биирэ бөҕөтө бэрт. Багдарыын Сүлбэ
   Биирэ – бухатыырдыы моһуоннааҕа, атына – хачаайы гынан баран хатан эрэһэ дьүһүннээҕэ. М. Доҕордуурап
4. Кимҥэ, туохха эмэ аҥаардас, соҕотох. ☉ Единичность; только один. Таптыыр дьон таҥаралара биир. Саха фольк.
5. даҕ. суолт.
6. Суос-соҕотох, аҥаардас. ☉ Одинокий; единственный
   Биир кыыс оҕолоохпут эргэ баран олорор. Н. Неустроев
   Байбаллаах Марта аҕаларыгар Талкы оҕонньорго оҕолорун Чыычааҕы, биир тарбыйахтарын ииттэрэ аҕалан биэрдилэр. Күндэ
   Толооҥҥо биир хатыҥ суугунуу хамсанна. Эллэй
7. Үүт-үкчү маарыннаһар, бэйэ-бэйэлэригэр ханыылыы. ☉ Похожий, одинаковый; ничем не отличающийся
   Тоҕо хатыҥ эрэ барытын сэбирдэхтэрэ биир быһыылаахтарый? Суорун Омоллоон
   △ Туох да уларыйыыта суох салҕанан барар; туох да атына суох. ☉ Продолжающийся без изменения, равномерный; одинаковый; без различий
   Биир кэм. Биир күдьүс.— Чуораан биир лыҥкыр тыаһынан Салгыылаахтык кылыргыыр. Күннүк Уурастыырап
   Биир кэм тэлээриҥниир Миигин тула хойуу хаар. Л. Попов
   Өрүс үрдэ биир дэхситик мэндээрийэ сытта. Т. Сметанин
8. Бэйэ-бэйэтиттэн арахсыбат ыкса сибээстээх. ☉ Целостный, неделимый, единый
   Биир сомоҕо, биир кэлим.— Маннык бэйэкээннээх эдэр ыччаты түмэҥҥин биир сомоҕо эдэр кэлэктииби иитэнүөрэтэн таһаарбыккынан эҕэрдэлиибин. АҮ
9. быһ. суох солб. аат суолт. Ким эрэ, туох эрэ, хаһан эрэ; элбэхтэн ким, туох эмэ. ☉ Некий, какой-то; когда-то
   Биир туруорбах дьиэҕэ сылгы чыычааҕа биир биһиктээх оҕону бигээн эрэр. Саха фольк. Тыымпыга биир Арамаан диэн обургу соҕус этээччи баара. Э. Соколов
   Оройуон биир бөдөҥ хаһаайыстыбатынан «Элгээйи» сопхуос буолар. И. Данилов
   Күнүс биир киһи эйиэхэ сурук хаалларбыта. «ХС»
   Хоһугар биир билбэт эдэр киһитэ бэргэһэтин остуолга ууран, утуктуу олороро. Амма Аччыгыйа
10. Өрүт, курдук дьөһүөллэри кытта ситимнэһиитигэр «бу буолбатах, атын, утары» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послеслогами өрүт, курдук употребляется в значении «не этот, другой; противоположный»
    Дьиэ биир өттүгэр балаҕаннаах. —Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
    Баһаар биир өттүгэр наар эт атылааччылар кыаһалдьыһар этилэр. Эрилик Эристиин
    Биир курдук санаатаҕына, дьон-сэргэ ытыктабыла туох куһаҕаннаах буолуой. «Кыым»
11. Ким, туох эрэ биир сааһын (сылын) туолбута (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Возрастом в один год, годовалый
    Биирин саҥардыы туолан эрэр оҕо хоһооно суох тугу эрэ чаачыгырыыр. Амма Аччыгыйа
    Бииригэр диэри биһиккэ бигэннэ, Иккитигэр диэри иринньэҕирдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    тюрк. биир, бир
    ♦ Биир бииргэ – туора дьоно суох, иккиэйэҕин. ☉ Один на один, с глазу на глаз
    Күрэхтэһии күүстээх бөҕөстөрө биир бииргэ көрүстүлэр. —Киэһэ дьиэбэр киирэ сылдьаар, биир бииргэ кэпсэтиэхпит. «ХС». Биир быаҕа баайылын (баалын) кэпс. – бэйэ-бэйэҕиттэн тутулуктаах буол. ☉ Быть с кем-л. взаимозависимым
    Эн биһикки биир быанан бааллыбыт дьоммут, биир өлүүгэ өлүөхпүт, биир ииҥҥэ көмүллүөхпүт. Л. Попов
    Сергеева быһаарыытынан, ити суруйбут дьоннор биир быаҕа баайыллыбыттара. «ХС». Биир гына – барытын тилэри, уһаты-туора. ☉ Вдоль и поперек
    Баҕа оҕото тахсан дьиэни биир гына чыраахтаан сылдьымахтаан баран, хотон муостатын үөһэ тахсыбыта. Күндэ. Биир да харчыга уурбат кэпс. – аанньа ахтыбат, улахаҥҥа уурбат. ☉ соотв. ни в грош не ставить
    Киһи эрэйин биир да харчыга уурбата. НАГ ЯРФС I. Биир көмүс туһата суох – халтай, туох да туһата суох. ☉ Зря, напрасно; без надобности (напр., провести время)
    «Бүгүҥҥү күнүм биир көмүс туһата суох бүттэҕэ», – диидии Бэстиинэп оҕонньор кабинетыттан тахсан барда. С. Никифоров. Биир муостаҕа туруохпут – оҥорбут буруйбутугар тэҥҥэ эппиэттиэхпит; бииргэ буруйу сүгүөхпүт. ☉ Виноваты в равной степени и отвечать будем вместе. Биир муостанан хаамтар – кими эмэ тугу эппиккинэн сырытыннар, көҥүл барар кыах биэримэ. ☉ Заставлять кого-л. подчиняться себе, не давать свободы действий кому-л.
    Мин санаабар, оҕолору олус мөҕөр-түүрэйдиир, биир муостанан хаамтара сатыыр сыыһа. «ХС». Биир мутугунан (мутук) үрдүк – кимтэн эрэ лаппа чорбойор, үрдүк, ордук. ☉ Значительно превосходит кого-л. в чем-л.; соотв. (он) на голову выше
    Дьэ ханныгын да иһин Арамаан оҕонньортон биир мутугунан үрдүк киһи төрөөбүтүм буолуо эбээт. Күннүк Уурастыырап
    Бары утарылаһаачыларыттан биир мутук үрдүк турарын көрдөрөн чөмпүйүөннээтэ. «Кыым». Биир өлүүгэ өлө сылдьар – кимниин эрэ тэҥ эрэйгэ түбэспит, тэҥҥэ эрэйдэнэ сылдьар. ☉ Страдающий в равной степени с кем-л.; соотв. товарищ по несчастью
    Биир өлүүгэ өлө сылдьар дьоннор ытыктаһыах тустаахтар. С. Никифоров. Биир санаалан – ханнык эрэ боппуруоска кимниин эрэ сөп түбэһэр санаалаах буол. ☉ Найти общий язык с кем-л., достигать взаимопонимания
    Ити курдук кэпсэтэн, биир санааланан, арахсаллар. П. Егоров. Биир санаанан – ким да утарыыта суох, бары биир киһи курдук. ☉ Единодушно
    Мунньах биир санаанан Ананий Золотовскай этиитин ылынна. М. Доҕордуурап. Биир санааны ылын – халбаҥнаабат бигэ санааны ылын, бигэтик быһаарын. ☉ Принимать непоколебимое решение; твердо решиться на что-л. Биһиги норуот кэккэтэ Биир санааны ылынан, Бигэргээтэ. Эллэй
    «Үлэбиттэн уурайаары гынабын», – диир Даарыйа, биир санааны ылыммыт быһыынан. «ХС». Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай! – хайата да биир, син биир. ☉ Где наша не пропадала! Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа, – Биир сымыыт ханна түһэн сытыйбатай!.
    Биир уол ханна төрөөн өлбөтөй!! П. Ойуунускай. Биир тыла суох – тугу да утары эппэккэ. ☉ Беспрекословно, без единого возражения
    Бэрэссэдээтэл этиитигэр биир тыла суох сөбүлэнэн, Мөрүөн ноһуом тасыһа таҕыста. Д. Таас
    Бирикээстэр биир тыла суох толоруллаллар. «ХС». Биир тыла суох бар – 1) тугу да утары этэр кыаҕа суох ах бар. ☉ Внезапно, вдруг замолчать, не возражая, не высказывая ни одного слова против; 2) эмискэ, тута өл. ☉ Погибнуть, умереть сразу
    Хара быарга саайдаахха – киһи барахсан биир тыла суох барааччы. Күннүк Уурастыырап
    Буулдьа чэчэгэйин тоҕо көппүт. Сержант биир тыла суох барбыт. «ХС». Биир тыллаах – эппит тылыгар турар, эппитин уларыппат. ☉ Верен своему слову, хозяин своего слова. Үтүө киһи биир тыллаах (өс хоһ.). Биир тылы бул (тылга киир) – кимниин эмэ сөп түбэһэр санаалан. ☉ Найти общий язык с кем-л.
    Кинилэри кытта биир тылы була охсорун мин үгүстүк сөҕө көрөбүн. «ХС»
    Кини дьонун-сэргэтин кытта биир тылы булан үлэлиир, табаһыттар, булчуттар, олохтоох интеллигенция кыһалҕатын үчүгэйдик билэр киһи. ПДИ КК. Биир тыынынан – тыын ылбакка, тута. ☉ Сразу, залпом, без передышки, не переводя дыхания
    Степан Саввич кыраппыын түгэҕэр хаалбыт ууну, ыстакааҥҥа сүөкээн, биир тыынынан хантас гыннаран кэбистэ. «ХС». Биир тэбиинэн – тэтимҥин түһэрбэккэ, уларыппакка; биир кэм. ☉ Не сбавляя темпа (в беге)
    Талыы аттар көс аҥаара сиргэ биир тэбиинэн кэлбиттэр. С. Никифоров. Биир угунньаҕа (угунньахха) ук – кими да араарыма, барыларын куһаҕанынан аах, мөх, түүрэй. ☉ Ругать всех подряд, не считаясь с различиями; задать всем общую головомойку
    Суруксут бэҕэһээ дьаам дьиэҕэ …… кэлэн, дьону барытын биир угунньахха угуталаабыт үһү. А. Софронов. Биир хабахха тыын – кимниин эмэ биир санаалаах буол. ☉ Быть единомышленником с кем-л.
    Убайым аҕатынаан биир хабахха тыыналлар. Н. Якутскай
    ◊ Биир ахсаан тыл үөр. – предмет соҕотох буоларын көрдөрөр грамматическай категория. ☉ Единственное число
    Аат тыл олоҕо – төрүт түһүккэ биир ахсааҥҥа турар форма. ПНЕ СТ
    Этиилэри биир ахсааҥҥа уларытан суруйуу. КИИ СТ-2
    Биир бириэмэлээх көр биир кэмнээх. Күн сирин көрдө көрөөт, биир бириэмэлээх көмө диэн ыла оҕуста. С. Федотов. Биир бэйэм – соҕотоҕун, атыттара суох (үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Без посторонних влияний, без чужой помощи, самолично, самостоятельно
    Хас биирдии холкуостаах биир бэйэтэ иккилии-үстүү киһи үлэтин үлэлээн дүрбүйэр. М. Доҕордуурап
    Ордоробун биир бэйэм Олох түрбүөн түбүгүн. Л. Попов. Биир бэйэҥ биэс буол – соҕотоҕун хас да оруолу толор; соҕотоҕун хас да үлэни тэҥинэн оҥор. ☉ Одновременно заниматься несколькими делами; одновременно выступать в разных качествах, ипостасях. Биир дойдулаах – кимниин эрэ биир сиртэн төрүттээх. ☉ Земляк
    Ыраах сирдэринэн тэлэһийэ сылдьан баран эргиллэн кэлэннэр, биир дойдулаахтарыгар атын сирдэр айылҕаларын, дьоннорун тустарынан бэрт элбэҕи кэпсииллэрэ. МНА ФГ
    Биир дойдулаах кыргыттарыҥ эҕэрдэ ыыталлар. «ХС». Биири биэстэ (мээрилиир, ыйытар уо. д. а.) – үрүтүөһэ хатылаан (саҥарар). ☉ Одно и то же (повторять)
    Миигин эрэ кыһытаары биири биэстэ ыйытар. Күннүк Уурастыырап. Биир күннээх – биир күн устатыгар буолар. ☉ Однодневный. Биир күннээх үлэ. Биир күннээх сынньалаҥ. Биир кэм – тохтоло, быыстала суох. ☉ Все время, без остановок
    Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Суорун Омоллоон
    Биир кэм, мэкчиргэ курдук, эргичиҥнээн тахсар. С. Данилов. Биир кэмнээх – биирдэ бэриллэр, биирдэ эрэ ананар. ☉ Единовременный. Баһылык кырдьаҕастарга биир кэмнээх харчынан көмө оҥордо. Биир оннук – эмиэ ити курдук, эмиэ бу курдук, оннук, уруккутун курдук. ☉ Так же, именно так
    Урут хаста эмэтэ өскүүрсүйэҕэ сылдьан хал буолбут дьон, онон интэриэһиргээбэттэр. Киинэҕэ, лиэксийэҕэ биир оннук. «Кыым»
    Аска наадыйдахтарына, син урукку курдук, Сараапап атыыһыттан баран көрдөһөллөр, таҥаһынан тутайдахтарына, эмиэ биир оннук. Н. Якутскай. Биир саастыылаах – кимниин эмэ саастарынан биир; биир сылга төрөөбүт. ☉ Ровесник, одногодок
    Арай бэйэтин кытта биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эрэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов. Биир санаалаах – кимниин эмэ сөп түбэһэр өйдөөх-санаалаах. ☉ Единомышленник
    Наһаар биир санаалааҕа Түүлээх Уллуҥаҕы кини өлөрөргө да бэлэм этэ. Суорун Омоллоон. Биир сыллаах – уон икки ый устатыгар буолар, сыл кэриҥэ. ☉ Одногодичный, однолетний. Биир сыллаах үөрэх. Биир сыллаах үүнээйи. Биир туспа – атынтан өссө биир ураты. ☉ Другой, иной (вопрос, дело)
    Онтон саас ытыам диэн бэркэ харыстаан илдьэ сылдьар саатын сэбин аһыйара биир туспа этэ. Болот Боотур. Биир уустаах чилиэннэр тыл үөр. – этиигэ биир саҥа чааһыгар киирэр, биир ыйытыыга хоруйдуур, эппиэттиир тыллар. ☉ Однородные члены предложения
    Оҕолор биир уустаах чилиэннэрдээх этиини уонна холбуу этиини булкуйаллар. ННН СТМО. Биирэ бииртэн – биир хайалара эрэ, хайаларынааҕар эрэ (тэҥнээн этэргэ). ☉ Один другого (напр., лучше, хуже и т. д. – при сравнении)
    Биирэ бииртэн бэрт. – Уордаах Дьэкиим сырайа хас эрэ буолан көһүннэ, онтуката сөрүү тардан хаалбыт, биирэ бииртэн ынырыкка дылы. Н. Заболоцкай

түмэр солб. аат. Биир даҕаны, биирдэ даҕаны (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни один (обычно употр. в отриц. предложении)
Үөһээ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка лаглаһан тураллар. Күндэ
Бииргэ сылдьыахпыт, биир да күөс быстыҥа эһигиттэн арахсыахпыт суоҕа. А. Сыромятникова

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсиир чахчытын кылгатан, түмэн, түмүктүүр хабаанынан этэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется для обобщенного, без подробностей выражения высказываемой мысли (одним словом, короче говоря, в общем)
Биир тылынан эттэххэ, судаарыстыба былаанын тохтубут. А. Федоров. Биир тылынан эттэххэ, бары өттүнэн туһа! Г. Угаров
Биир тылынан эттэххэ, ыһыах саха норуотун баар-суох соҕотох национальнай бырааһынньыга диэххэ сөп. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Биирдиилээн. ☉ По одному
Тохтооҥ! Биир-биир саҥарыҥ. Софр. Данилов
Өксөкүлээх кэлбит дьону кытта биир-биир боччумнаан кэпсэппитэ. Болот Боотур

биир-биэс кэпсэтиитэ (тыла) суох – биир тыла суох, тугу да утары эппэккэ. ☉ Беспрекословно, без всяких разговоров
Кинилэр олохтоох салалта сорудахтаабыт үлэтин биир-биэс тыла суох толорбуттара. «Кыым»
Аттарым туораатылар да, биир-биэс тыла суох үрдүк хайалар иэдэстэринэн таастыы сууллан куккураан, үлтү түһэн өлүөхпүтүн сөптөөҕө. «ХС»
Биир-биэс кэпсэтиитэ суох оҥорон кэбис. «ХС»; биири-биэһи билбэт – тугу да билбэт. ☉ Ничего (он) не знает, ничего (он) не ведает
Киниттэн ыйыттахтарына, биирибиэһи билбэт. Н. Түгүнүүрэп

сыһыан холб. Этиллэр санаа үгүс өттүнэн урут этиллибитинэн быһаарыылларын көрдөрөр. ☉ Употребляется в случае, когда высказываемая мысль определяется в большей степени предыдущей мыслью (больше всего, во многом, большей частью)
Улахан итэҕэстэр бааллара биирин үксүн итинэн быһаарыллар. «Кыым»
Биир үксүн ол да иһин уруокка сүгүн олорооччута суох. Софр. Данилов
Күнү быһа айдаан-куйдаан, киирии-тахсыы! Биир үксүн киһи онтон да сылбаахы буолар. В. Яковлев

сыһ. Биир-икки төгүл; аҕыйахтык. ☉ Один-два раза; всего несколько раз
Соҕуруу биирдэ-иккитэ сылдьыбыттааҕым. — Байбааскы биирдэ-иккитэ Харытыана диэки үчүгэйдик көрөн кэбистэ. П. Ойуунускай
Киһи киирэн биирдэ-иккитэ атыллаат, тохтоон ол-бу диэки көрө турда. Н. Заболоцкай

сыһ. Утуу-субуу. ☉ Один за другим
Оскуола саалатыгар бииртэн биир өрөспүүбүлүкэлэри көрдөрөр дэлэгээссийэлэр киирэллэр. «ББ»

туохт. Туох эрэ куһаҕаны үөтэн искэр куттан, дьиксин, ытырыктат. ☉ Побаиваться в душе какой-л. ожидаемой неприятности
[Кэлбэти кэтэһииттэн] наар дьик саныыгын, эрэйдэнэҕин. Кураанаҕынан муҥнанаҕын. Н. Лугинов
- Катюша, аа, Катюша, мин аны бэйэлээх бэйэм уйабар дьик саныыр буоллум. Мин ырыа чыычаах хотуммар ымсыыран, ким эмэ кэлиэхтээх. А. Сыромятникова. Биирдэ Дуня киэһэ дьонугар кэлбитэ, ийэтэ оһох кэннигэр ытамньыйа олорор. Аҕата дьэбин уоһуйбут. Дуня дьик санаата. А. Федоров

аат. Толкуй, санаа. ☉ Мысль, идея
Олоҥхо өйө-санаата дириҥинэн, ис хоһооно баайынан, тыла-өһө дэлэйинэн уһулуччулаах айымньы. «ХС»
♦ Өйдөөх-санааҕын тута сыт — тулалыыры барытын өйдүү сырыт, толкуйдуур дьоҕургун сүтэримэ (кырдьаҕас эбэтэр улаханнык ыалдьар киһини этэргэ). ☉ Быть в полном рассудке, находиться в здравом уме (о почтенном старце или тяжёлом больном). Кырдьаҕас өйдөөх-санаатын тута сытар эбит
□ Ыараханнык ыалдьыбыта өр буолла, ол да буоллар өйдөөх-санаатын тута сытар. НАГ ЯРФС II. Өйөсанаата алдьанна — туохтан эмэ улаханнык кыыһырда, кыйаханна; тугу эмэ тулуйбакка кыйаханна. ☉ Раздражаться, озлобляться; стать нетерпимым. Букатын өйө-санаата алдьанан сылдьар. Өйөсанаата иирбит — өйө булкуллубут; бутуллубут. ☉ Помутиться разумом; загореться какой-л. идеей
[Кирилэ:] Тыый, хайа ол баҕайыны туох тыыттаҕай, бука, дьоннор өйүн-санаатын иирпиттэрэ буолуо. Күндэ
Өйө-санаата өһүлүннэ — өйө өһүлүннэ диэн курдук (көр өй). Уулуссаҕа оҕунна, Хаарга харалыйда, Киҥэ-наара кэбэлийдэ, Өйөсанаата өһүлүннэ. А. Софронов. Өй-санаа өттүнэн сытыйбыт — киһи сиэриттэн-туомуттан туораабыт. ☉ Морально разложиться. Бу өй-санаа өттүнэн сытыйбыт дьоннор

туохт. Тугу эмэ урут буолбуту умнума. ☉ Помнить, не забывать, хранить в памяти
Ойон-тэбэн ааспыт Оҕо, кэрэ сааспын Өйдөөн-санаан кэллим, Өркөн тылы эттим. Күннүк Уурастыырап
Онтон уолчаан туран Үҥкүрүйэ оонньообут сыһыыларын Өйдүү-саныы сырытта, Тохтоон көрөн истэ. С. Васильев. Онто да суох эһэлээх эбэбин мэлдьи өйдүү-саныы сылдьыаҕым. НТП ТББ

I
туохт.
1. Өйгөр тугу эмэ бэрий, өйгүн үлэлэт. ☉ Думать о комчём-л., мыслить. Эн бу олорон тугу саныыгын?
□ Мин уубуттан уйгууран Инникини санаатым, Ол туһунан суруйан Ааҕааччыбар анаатым. Күннүк Уурастыырап
Маня, эн собус-соҕотоҕун олороҕун. Тугу эрэ саныыгын, кими эрэ күүтэҕин. С. Ефремов
Көр эрэ, Никита Калинович, эн биири тобулу санаан баран, онтукаҕыттан туох да иһин мүччүрүйбэт идэлээх киһи эбиккин. В. Яковлев
[Лоокуут] Ньургуһун туһунан бэрт элбэҕи санаабыта уонна Ньургуһуна суох сатаан олоруо суох курдук буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Тугу эмэ сөбүлээн эбэтэр сөбүлээбэккэ санааҕар хайдах эмэ ылын, өйдөө. ☉ Иметь какое-л. мнение о комчём-л.. Үчүгэйдик санаа
□ Мин кинилэри бэйэбинээҕэр, тыыммынааҕар да ордоробун, олус күндүтүк саныыбын. А. Сыромятникова
[Маня:] Миигин …… хайдах эрэ аһынардыы, сэнии саныыр курдуктар. С. Ефремов
Дьиҥинэн, холкуоска бараргын мин да ахсара санаабатаҕым. М. Доҕордуурап
Ааспыт бу уоттаах сылларбын Ахта, киэн тутта саныаҕым. Т. Сметанин
3. Өйгөр тугу эмэ быһаар, өйдөө. ☉ Размышляя, приходить к какой-л. мысли о ком-чём-л., мысленно решать, понимать, сознавать что-л. [Кэтириис:] Ити кэннэ миигин киһи да таптаан умсугуйуо дии санаабаппын. А. Софронов
Абааһылара диэн ити буоллаҕа диэн испэр саныы-саныы, мин таһырдьа сүүрэн таҕыстым. Н. Неустроев
«Алаадьыны эрэ дэлбэрийэргин саныыгын ээ, арыыҥ суоҕун санаабаккын», — диэтэ ойоҕо. Күндэ
[Баайдар-тойоттор] хара норуоттарын хараҥа батталлаах кэпсэтиилэринэн сүүйэн, сүүрдээн байар эбит буоллахтара дии санаабыт. МНН
4. Тугу эмэ дьүүллээн өйдөө, дьүүлүн эт. ☉ Иметь, высказывать своё мнение в решении какого-л. вопроса
Эн хайдах дии саныыгын, уолбутун кигэн ити кыыһы ойох ылларан, туспа ыал ааттатан, уһаайба сирэ ыллахха хайдах буолуой? П. Ойуунускай
Иван Николаевич, эн итини туох дии саныыгын? Н. Якутскай
5. Өйдүү сырыт, умнума. ☉ Помнить, хранить в памяти воспоминание о комчём-л.
Туоһахталыы, көөчүктүү Туналыйан ырааххын… Кэрэ түүлү көрбүттүү Кэлин саныы сылдьыаҕым. С. Тарасов
Ньургуһун буоллаҕына куруук Лоокуут туһунан саныыра. Дьүөгэ Ааныстыырап
6. Туох эмэ уруккуну өйдөөн кэл. ☉ Вспоминать, восстанавливать в памяти кого-что-л.
Хаһан эрэ былыргы үйэҕэ хараҥа тумаҥҥа сүппүтү саныы түстэ. Күндэ
Мин бүгүн Стамбулга сылдьаммын Ол дьикти киһини санаатым, Туманнаах дойдутун ахтарын, Хоһуйар туурактыы ырыатын. С. Данилов
Мин олох туһунан, дьол туһунан олус уустук этиилэри иһиттэхпинэ …… - Чурапчы алаастарын санаан кэлэбин. Н. Лугинов
7. Туохха эмэ эбэтэр тугу эмэ гыныаххын баҕар. ☉ Хотеть, желать чего-л., намереваться делать что-л. Тыаҕа үлэлии барыахпын саныыбын.
□ Бэйэм да күндүлүөм диэн санаан олоробун. Н. Неустроев
Көтүөхпүн санаатым сырдык, ыраас устун, Сиргэ хаамар аналбын умнаммын. И. Эртюков
Кэргэммэр күндү, чараас хаатыҥканы ылыахпын саныыбын, ол суох. С. Ефремов
△ Үтүө, куһаҕан курдук тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «атын киһи туһугар үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу баҕар» диэн суолталаах. ☉ В сочетании с некоторыми именами, как, например, үтүө ‘добро’, куһаҕан ‘зло’, имеет значение «желать чего-л. кому-л.»
[Быыпсай:] Бу киһини сирдэххинэ, биһиги хоргутуохпут, эйиэхэ үтүөнү саныахпыт суоҕа. А. Софронов
Эн миэхэ тугу да куһаҕаны санаама, сатаатар эн. А. Сыромятникова
8. кэпс. Киһи үтүөтүн өйдөөн онно тугунан эмэ хардар. ☉ Отблагодарить чем-л. за добрую услугу. Хаһан эмэ үтүөбүн санаар
□ Хайа уонна тугу эмэ толук саныыр киһи буолуом. А. Фёдоров
9. Тэҥҥэ сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн киһиэхэ туох эмэ иэйии киирэрин бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает возникновение у человека какого-л. чувства. Үөрэ санаа. Кэлэйэ санаа. Сиргэнэ санаа. Толло санаа
□ Мин саҥата суох Анна Андреевна туттара-хаптара имигэһин, сыыдамын сөҕө саныы турдум. Софр. Данилов
Аҕалаах ийэтэ …… оҕобут эмискэччи хайдах ыарыһах буоллаҕай диэн соһуйа, куттана эрэ саныыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ааныс иһигэр кыйахана санаата. Н. Заболоцкай
10. Үлүбүөй формаҕа (саныырга, саныахха) үчүгэй, куһаҕан курдук даҕааһыннары кытта ситимнэстэҕинэ «киһи санаатыгар (үчүгэй эбэтэр куһаҕан)» диэн өйдөбүллээх. ☉ Сочетаясь в формах инфинитива (саныырга, саныахха) с такими прилагательными, как, например, үчүгэй ‘хороший’, куһаҕан ‘плохой’, имеет смысл «на душе (приятно или неприятно)». Саныырга да үчүгэй
□ Сырыы аайы эдэр киһи дьэ кытаат, абыраа диэн буолан иһэр
Ол эмиэ да ыарахан, эмиэ да саныахха үчүгэй. Н. Лугинов
♦ Анныгынан санаа кэпс. — киһини бэйэҕэр тиэрдэ санаама, сэнии санаа. ☉ Считать кого-л. недостойным себя, ценить кого-л. ниже себя
Киһини хаһан даҕаны сэнээбэт, анныгынан санаабат, улахамсыйбат, …… куолу баара. И. Никифоров
Ордук санаа көр ордук II. Баар-суох малбыт — бу. Баайдаах-маллаах дьахтар диэн ордук саныыллара манан бүтэр. М. Попов
Табалары сүүрдэн …… иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова. Сатаан санаама — 1) туох эмэ, ким эмэ кыаҕар хайдах да кыаллыбат курдук өйдөө. ☉ Не видеть никакой возможности для выполнения чего-л. кем-л.. Баччалаах баҕайыны хайдах гынан дьиэбэр тиэрдиэхпин сатаан санаабаппын; 2) тугу эмэ олох түктэри, киһи өйүгэр баппат курдук санаа. ☉ Воспринимать, представлять что-л. невероятным, уму непостижимым
Мин сатаан санаабаппын — тириэньэрдэр хайдах маннык үөрэҕин кыайбат киһини итиччэ эппиэттээх түһүлгэҕэ илдьэ барбыттарын. «ХС». Уһуну-киэҥи санаа кэпс. — ыксаабычча быһыыламмакка, иннин-кэннин өйдөөн холкутуй, холку өйгүн ыһыктыма. ☉ Быть благоразумным, не терять благоразумия в критический момент
Уйбаан Дууһа киэҥ көхсө кыараата, уһуну-киэҥи саныыра уурайда. Эрилик Эристиин. Хото санаа — тугу эмэ оҥорору кыайыам диэн эрэнэ санаа. ☉ Быть уверенным в том, что справится с кемчем-л. [Сергей] үлэни баҕас, бука, табан тэрийиэ эбитэ буолуо
Тоҕо эрэ хото саныыр. В. Яковлев
◊ Айыыны санаа кэпс. — тугу эмэ оҥороору гынарыҥ куһаҕанын, сиэргэмайгыга баппатын өйдөөн, айыырҕаан туттун. ☉ Воздерживаться от какого-л. поступка, осознавая его неблаговидность. Буруйа суох киһини тыытыма, айыыны санаа. Санаатах аайы — киһи баҕарда да, сырыы аайы (сүнньүнэн туохт. буолб. ф-тын кытта ситимнэһэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Каждый раз, как только захочешь (обычно употр. в отриц. предл. в сочет. с отриц. ф. гл.). Маннык мал санаатах аайы көстүбэт
□ [Ааспыты умнуон] баҕарбыта даҕаны, ол киһиэхэ санаатах аайы кыайтарбат суол эбит этэ. Н. Лугинов. Хом санаа кэпс. — киһи эн эрэйэ санаабыккын толорботоҕуттан хомой. ☉ Быть неудовлетворённым чьим-л. вниманием к себе, оставаться в обиде на кого-л. за что-л. Оройуоннааҕы силиэдэбэтэл ыытар дьыалатыгар орооһорбут сатамматын туһунан эппиппэр, улаханнык хом санаабыта. М. Попов. Эргитэ санаа — тугу эмэ иннилэри-кэннилэри тула өттүнэн эргитэн өйдөөн көр. ☉ Обдумать что-л. со всех сторон
Мин эмиэ тыл этиэхпин баҕарабын да, дириҥник эргитэ санаан баран туттуннум. ПН ДЫ
др.-тюрк. сан, тюрк. сана, монг. санах, бур. һанаха
II
1. аат.
1. Киһи өйүн үлэтэ, өйө. ☉ Мышление, мысль, дума, память, ум
Таабырын сүрүн суолтата — киһи поэтическай санаата сайдарыгар гимнастиканан буолар. Саха фольк. [Кэтириис:] Тоҕо кини мин санаабыттан тахсыбата буолуой? А. Софронов
Мин санаабар тиллэллэр оччотооҕу герой дьоннор. С. Данилов
[Сүөкүлэ:] Оҕом сыыскаана, санааҕар арааһынай да киирэр ээ. С. Ефремов
2. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, өйүнэн быһаарыыта. ☉ Понятие, представление о чём-л., размышление; мысль; убеждение, взгляды
«Бу киһи күүскэ ыалдьыбыт быһыылаах!» диэн санаа элэс гынан ааста. Күннүк Уурастыырап
Кини сороҕор дьону эрэ сөхтөрөр сыалтан бэйэтэ эрэнэн-итэҕэйэн сылдьар санаатын утарыан эмиэ сөп. Н. Лугинов
Друзьянов Александр Сергеев кэлиэҕиттэн ыла кинилиин хас киэһэ аайы сэһэргэһэр, мунаах санааларын дьэҥкэрдэр. М. Доҕордуурап
Сүөһүгэ эбии аһылыгы булар туһунан санааны соҕотох эмээхсин хантан ылбытай? И. Данилов
△ Киһи туох эмэ (хол., буруйдаах буруйун) дьүүлүн хайдах өйдүүрэ. ☉ Личное мнение
[Чолооску:] Мин бу киһини биир суолга санааҕын эт диэбиппин буолуммат. Амма Аччыгыйа
«Санаабытын эттэхпит дии », — Ипатий Ханчыыһык өгдөйө-өгдөйө ордоотоон эттэ. М. Доҕордуурап
Биир улахан салайааччы ити боппуруоска мин санаабын ыйыппыта. П. Егоров
△ Дьон олохторун дьаһаныыларыгар туох өйдөөхтөрө, тугу сөбүлээн ылыналлара-ылымматтара. ☉ Общественное мнение, умонастроение
Кини бачча сааһыгар диэри дьон санаатын хайдах билбэтэ эбитэй? А. Фёдоров
[Үчүгээйэп:] Мин бэйэм холкуоһум холкуостаахтарын санааларын билбэт буолуом дуо? С. Ефремов
Куһаҕан Ньукулай уола дьөлө ыстанан кэлэн дьон санаатын хараарчы иирдэр буолла ээ, бадаҕа. М. Доҕордуурап
3. Киһи дууһатыгар тугу эмэ хайдах ылынара (хол., үөрэрэ-хомойоро, куттанара-толлоро). ☉ Чувство, восприятие
Минньигэс да ырыа Үөһэттэн кутуллар, Оо, кэрэ да санаа Сүрэхпэр уһуктар. П. Тобуруокап
Арыт киһиэхэ ордук истиҥ санаа, иэйии киирээччи. Н. Павлов
Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
Мин эйиэхэ кыыһырар санаам суох. В. Яковлев
4. Киһи ис дууһата төһө көммүтэ, төһө иэйиилээҕэ эбэтэр хараастыылааҕа. ☉ Душевное состояние, то или иное расположение духа, настроение
Сабардам оҕонньор бу күннэргэ, санаата түһэн, киҥэ-наара холлон, тылыттан-өһүттэн матан сылдьар. Болот Боотур
Баһычча оҕото бултаһыаҕыттан …… өлгөмнүк бултуйар буолбута. Кырдьаҕас булчут санаата көтөҕүллүбүтэ. С. Никифоров
5. Киһи өйүнэн-дууһатынан туохха эмэ баҕата, ону тэҥэ тугу эмэ оҥорорго туох эмэ өйү булунуута. ☉ Стремление человека в мыслях к осуществлению чего-л., желание, намерение
Тиийэн көрбүтүм, көрдүгэним кытыыта куһаҕан баҕайы амах уу эбит, онтон иһиэх санаам кэлбэтэ. Н. Неустроев
Сергей, тоҥмута ааһан, аны дьиибэлэниэх санаата киирдэ. Н. Лугинов
Кини көтөн сыыйыллар, Пилот буолуон баҕарар, Билиэх-көрүөх санааттан Кинигэттэн арахпат. А. Абаҕыыныскай
Элбэх көтөрдөөх ууга үөмэн киирэн бултаһыахха диэн санаа көтөн түстэ. Т. Сметанин
6. Киһи бэйэтин кырдьыгын, тугу сөп диэн өйдөөбүтүн туһугар мөккүһэргэ дьулуура, быһаарыныыта. ☉ Решимость в отстаивании своей правоты, своего убеждения, воля
«Кырыгы, бэйэ эрэ иннин көрүнүүнү туохтааҕар да абааһы көрөбүн!» — итинник кытаанах санаанан Ньукуу атыыһыт аанын букатыннаахтык саппыта. И. Гоголев
[Катя:] Ол түүн баран ороммор дэлби ытаан баран, сарсыныгар кырдьыгы булунарга кытаанах санааны ылынным. С. Ефремов
Ону барытын хоһуун үлэтинэн, мындыр өйүнэн, олоххо дьулуурунан, тыйыс санаатынан кыайан тахсыбыта. И. Данилов
7. Киһи кими-тугу эмэ аһыйан хараастыыта эбэтэр ыараханы, эрэйдээҕи өйдөөн мунчаарыыта. ☉ Скорбь, печаль, уныние. Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир (өс ном.)
2. сыһ. суолт.
1. Тардыылаах түһүктээһин таһаарыы түһүгүн форматыгар «көрдөһүннэриитэ суох, бэйэтин баҕатынан» диэн суолталанар. ☉ В форме исходного падежа притяжательного склонения употребляется в значении «по собственному побуждению»
Күһүн оҕонньор санаатыттан уонча куһу кэһии ыыппыт этэ. М. Чооруоһап
Соня олордо уонна …… билэр сонунун санаатыттан кэпсээбитинэн барда. М. Доҕордуурап
Нина этиттэриитэ суох санаатыттан аһаабыт иһиттэрин ып-ыраас гына хомуйан кэбистэ. «ББ»
2. Тардыылаах түһүктээһин 3-с сирэйин туттуу түһүгүн форматыгар «киһитэ суох бэйэтинэн (хол., хаамар)» диэн суолталанар. ☉ В форме орудного падежа 3-го лица притяжательного склонения употребляется в значении «без участия человека, самостоятельно» (напр., о действии механизмов)
Улуу алаас хонуута санаатынан дэхсилэнэр үһү (тааб.: күөл мууһа турара). [Албын Бааһынай:] Мин, хата, санаатынан аһы кутан биэрэр солуурчахпыттан ылан аһатыам. Суорун Омоллоон
Лоҥкууда кытылларыгар санааларынан сүүрэр массыыналар күөх оту күөгэччи тэлгэтэллэрэ. М. Доҕордуурап
Булт сезона чугаһаатар эрэ, булчут ыттар санааларынан тыаны кэрийэр идэлээхтэр диэн бу эргин кэпсииллэрэ, арааһа, кырдьык эбит. Я. Семёнов
△ кэпс. көнньүнэн диэн курдук
Бэйэтэ санаатынан өлбүт сүөһү этин сиир сааттаах. Амма Аччыгыйа
♦ Биир санаанан көр биир
Бары биир санаанан түмсүөхпүт. Күннүк Уурастыырап. Киһи санаата хаалыа суох курдук кэпс. — олох куһаҕан буолбатах, киһи санаата син кэлиэх, туһаланыах курдук. ☉ Есть хоть какая-то польза (напр., о скудном урожае). Моонньоҕоммут быйыл ичигэстэтииһи, киһи санаата хаалыа суох курдук. <Киһи> санаатын иһинэн кэпс. — (киһи) санаатыгар сөп гына, (киһи) сөбүлүүрүн курдук. ☉ По душе, по нраву, по вкусу кому-л.. Барыта үчүгэй, киһи санаатын иһинэн эбит
□ Тойоттор санааларын иһинэн буолаарай диэн үлэлээн муҥнана сатыыбын. И. Никифоров. Киэҥ санаа кэпс. — киһи киһибин диэн сананыыта, киэн туттунуута. ☉ Чувство собственного достоинства, гордость
Киһи киэҥ санаатын хаһан да сүтэриэ суохтаах. Кэтэх санаа көр кэтэх. Ыаҕайа Ылдьаа — ханнык да кэтэх санаата суох киһи. А. Сыромятникова. Санаа аалыыта буол кэпс. — киһи хайдах гыныан булбакка санаата эрэйдэнэр эрэйэ буол. ☉ Быть предметом постоянного беспокойства, стать для кого-л. неразрешимой проблемой (о каком-л. нерешённом вопросе)
Салгын сиилэһэ нэһилиэк салалтатыгар ааспат-арахпат санаа аалыыта буолбута. Үлэ үө. Санаа аҕай көр санаа курдук
Манна санаа аҕай тумана сэллээтэ буолан баран, уонча миэтэрэ таһынан киһи тугу да көрбөт. В. Яковлев. Санаа баҕатыгар кэпс. — туолбатын, кыаллыбатын билэбилэ, баҕарбычча. ☉ Следуя лишь своему желанию, зная, что это не будет иметь положительного исхода (делать что-л.). Уу ылаары санаа баҕатыгар сири хаһа сатыыбыт. Санаабын соруктанан кэпс. — санаабын толороору, оҥорордоохпун диэбит санаабар (сылдьабын). ☉ Следуя своему желанию, ради исполнения желания
Санаабытын соруктанан бу эргин сылдьабыт. М. Доҕордуурап. Санааҕар да оҕустарыма кэпс. — санаан да көрүмэ. ☉ соотв. и в мыслях не держать
Ыраахтааҕы жандармерията сурунаал …… Чурапчыга бэчээттэннэҕэ диэн санааларыгар да оҕустаран көрбөтөхтөрө. И. Федосеев. Санааҕар тур кэпс. — оҥоруом, ситиһиэм диэбиккин, тиһэҕэр тириэрт (үксүгэр өһү-сааһы ситиһии туһунан). ☉ Настаивать на своём, добиваться своего, доводить до конца своё намерение
Ээй, хайаан даҕаны санаабыт санаабар туруом. «ХС». Санааҕар тут кэпс. — туохтан эмэ хомойон киһиэхэ хоргута санаа. ☉ Быть в обиде на кого-л., чувствовать себя обиженным
Кэнники, …… кыра да буоллар харчы сыыһа биэриэхпит, санааҕар туппакка бар. Билигин алтан болууската суох олоробут. А. Софронов
Улахан даҕаны киһи, оҕо даҕаны эрэнэр, итэҕэйэр дьонноро албыннаатахтарына, ону хаһан да умнааччылара, бырастыы гынааччылара суох, өрүү санааларыгар тута, хомойо сылдьааччылар. «ХС». Санааҕын уур — 1) үчүгэйдик кыһанан, сорунан оҥор. ☉ Прилагать старания к чему-л., вкладывать душу во что-л. Санитарнай чэбдигирдэр үлэ көннөрүллэрэ — адьас кыаллар суол
Бу дьыалаҕа санэпидстанция үлэһиттэрэ, …… санааларын ууруохтарын эрэ наада. «Кыым»; 2) туохха эмэ кими-тугу эмэ сөбүлүү санаа. ☉ Иметь расположение к кому-чему-л., питать симпатию к кому-л.
Бибилэтиэкэр Даша кыыска …… санаабын уурарым. Н. Габышев
Эйиэхэ санаабытын ууран сылдьабыт, биэтэмэс алдьаныытыгар дьокутаат талыахпыт диибит. «ХС»; 3) туох эмэ сэттээҕисэмэлээҕи оҥорорго сорун. ☉ Иметь злой умысел, задумать дурное
Эмиэ Паайпаткаҕа санааҕытын уурдугут дуо? С. Курилов (тылб.)
Киниэхэ [Халаҥаатта күөлү көһөрөргө] санааны уурар сэттээх-сэмэлээх буолаарай? Болот Боотур. Санааҕын хамсатыма — тугу санаабыккын ыһыктыма, уларытыма. ☉ Не отступать от принятого решения, оставаться непоколебимым
Дьон кэлиэхтэригэр, ситиэхтэригэр дылы кини санаатын хамсатыа суох тустаах. А. Сыромятникова. Санааҕын холбоо кэпс. — биир санаалан, туохха эмэ бииргэ кыттыс; холбос. ☉ Быть одного мнения с кем-л.; объединяться с кем-л. в чём-л. [Далбарай:] Дьэ, бэрт да киһини кытта санаатын холбуур, доҕор оҥостор эбит. Н. Неустроев
Бырааттар быстыспакка, Доҕоттоор, туораспакка Санаабытын холбуоҕуҥ, Саргыта тардыһыаҕыҥ. А. Абаҕыыныскай. Санаа курдук — бэрт кыратык, киһи санаатыгар эрэ. ☉ Совсем немного, чуть-чуть
[Ыарыым] урукку тиргиитээн тииһиктэнэрэ эрэ арыый санаа курдук мөлтөөбүккэ дылы. «ХС». Санаата батарбат кэпс. — тэһийбэт-тулуйбат, тугу эмэ гынартан кыайан туттуммат. ☉ соотв. так и подмывает сделать что-л. Өчөһөн туран хаалыан эмиэ да санаата батарбат, баҕар, куспут көстөөрөй диэбиттии, батыспытынан баарта. А. Неустроева
Санаата батарбата, көрсөр эрэл сүттэр даҕаны, …… Маша олорор дьиэтигэр барда. А. Сыромятникова. Тэҥн. сүрэҕэ батарбат. Санаата буолан — санаата сөбүлээн, суобаһырҕаабакка эбэтэр сиргэммэккэ (сүнньүнэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Без зазрения совести, не испытывая угрызений совести (делать что-л. — обычно употр. в отриц. предл. в значении «совесть никак не позволяет сделать что-л.»)
Семён Васильевиһы мин туох да иһин санаам буолан албынныа суох этим. Н. Лугинов
Мин санаам буолан табаарыстарбыттан арахсыам суох ээ. С. Ефремов
Оо, саат-суут! Туораттан хата киһи сирэйэ кытарар. Аата, санаалара буоларын. «Кыым». Санаата буолбат (барбат) — тугу эмэ оҥоруон суобаһыгар утары буолан туттунар, кыайан оҥорбот. ☉ Совесть не позволяет ему поступить каким-л. образом
Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, …… үрдүк сурахтан диэхпин санаам барбат. П. Ойуунускай
Куруук туратуралар Куһаҕаны оҥорорго Санаалара хайдах барар, Саатар тоҕо салгыбаттар? Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри [хараҥаччыны] өлөрүөхпүн санаам буолбата. И. Федосеев
Санаата кэлэн көр кэл. Кини бүгүн санаата кэлэн, бэркэ да ыллаата. А. Сыромятникова
Кини санаата кэлэн уһаммыт киһитигэр тугу барытын …… үчүгэй гына оҥороро. Күннүк Уурастыырап. Санаата кэннигэр кэпс. — киһи, кими-тугу эмэ бэйэтэ көрө-харайа сылдьан хаалларан баран, ону санаа оҥостор, ол хаалларбытым туох эмэ буолуо диэн куттанар. ☉ Постоянно беспокоиться о тех, кого оставил, неотступно думать о них. Куораттаатым да, тахсыахпар диэри оҕолорум хайдах олороллор диэн санаам кэннибэр
□ Киэһэлик биэрэккэ кэллилэр
Мэхээлэ уку-суку туттар, туох баар санаата кэннигэр: ыарыһах кэргэнэ, үс кырбас оҕолоро хайдах эрэ олороохтууллар? «ХС»
Санаата оонньуур көр оонньоо. Соҕотох уолуттан маппыт хара соругар Лэглээр оҕонньор санаата оонньоон кыһыны туоруур атах аҥаара этин киллэрэн бүтүннүү үлтү сабаан кэбиспит эбит. Амма Аччыгыйа. Санаата тиийдэҕинэ кэпс. — хаһан эмэ баҕа санаата киирдэҕинэ. ☉ Когда (у него) желание появляется (он делает что-л.). Санаата тиийдэҕинэ кэлэ сылдьааччы. Санаата тиийэр кэпс. — сөбүлүү саныыр. ☉ Симпатизировать кому-л., испытывать тёплые чувства к кому-л. (букв. мысль его доходит)
«Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов. Санаата тохтуур (хонор) кэпс. — туохха эмэ сөптөөҕү көрдөөн үгүһү өйүгэр сыымайдаан баран, хайаларын эрэ булар, тала саныыр. ☉ Испытывать расположение к кому-л., отдавать предпочтение кому-чему-л.
Бу улууска соҕотох дьахтарга санаам хонор. Болот Боотур
[Оҕонньор кырдьыбыт атын сыыһа туттан эрэйдээбэт эрэл киһиэхэ өлөртөрөөрү], бары ыалларын хос-хос бэрийэн, Наммара эҥээргэ олохтоох Чаһы Ньукууһаҕа санаата тохтообут. М. Чооруоһап. Санаата тэйэр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ санаатын тартарбат, үчүгэйдик санаабат буолар. ☉ Охладеть к кому-чему-л.
Саатар, сир аннынан холуннаран куһаҕан тылы ыыттар, кинилэртэн дьон санаата тэйиэ этэ. Күндэ. Санаата холлор — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, куһаҕан аххан буолар, кэлэйэр, кыйаханар. ☉ Чувствовать раздражение, досаду, злобу; злиться, досадовать
[Даарыйа эмээхсин:] Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ээ ити. Күндэ. Санаатын тут — ким эмэ санаатын бэйэҕэр тарт, сөбүлэт. ☉ Завоёвывать чьё-л. доверие, располагать кого-л. к себе
Кинилэргэ дьону бэйэлэригэр тардар, дьон санаатын тутар, дьоҥҥо таптатар туох эрэ ураты күүс баар. Амма Аччыгыйа. Санаа хоту — киһи баҕатын хоту, баҕарбытын курдук. ☉ Как и хотелось кому-л., в соответствии с чьим-л. желанием
Санаа хоту үчүгэй дьиэ диэн дьол. Н. Лугинов
Өлүөсэ санаа хоту туруу үлэһит киһи буолан биэрдэ. Г. Нынныров. Санаа эргимтэтэ оҥоһун кэпс. — арахсыбат баҕа санаа оҥоһун. ☉ Сделать кого-что-л. предметом своей думы, мечты
Санаа эргимтэтэ оҥостон ахтан иһэр Саарбалааҕын хатыҥ чараҥа кэллэ. Н. Босиков
Бөлүүнү быһа тугу санаа эргимтэтэ оҥостубутун, элэс курдук өйдөөн ылаат, барытын нус-хас түптээн анаарбытынан барда. «ХС». Таҥара санаа биэрэр кэпс. — ким эмэ дьолугар, киһи кимиэхэ-туохха эмэ туһа оҥорор үтүө санаата киирэр. ☉ К чьей-л. удаче, кто-л. вдруг проявляет неожиданную для него щедрость (букв. как сам бог велел)
[Боккуо:] Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо. А. Софронов
Ханныгы эмэни таҥара санаа биэрэн сиэртибэлээтэххинэ, күн судаар эйигин, үтүөнү оҥорбуккун умнуо суоҕа. Н. Неустроев. Уһун санаата татыарыйда фольк. — туохха эмэ кыаҕын ылларан, холкутун ыһыгынна, ыгылыйда, уһуну-киэҥи өйдөөбөт буолла. ☉ Оказавшись перед непреодолимой преградой, терять выдержку
[Бухатыыр] Киэҥ көхсө кыараан барда, Уһун санаата уонунан татыарыйда …… Хараҕын уута халыс гынна, Хабырынан хачыгыратта. П. Ойуунускай
◊ Ис санаа көр ис IV
Чэ, үчүгэй. Ити аата ис санаабытын билистибит. Н. Якутскай
Ордук санаа — ордугурҕаа диэн курдук. Наҕыллык табан испиттэри Дьиҥэр ордук санаабаппын, Алҕаска аат-суол сиппиттэри «Аата дьоллорун», — диэбэппин. И. Эртюков. Санаа баҕата көр баҕа II. Мин санаам баҕата — дойдубар сылдьан кэлии. Санаата бөҕөх — туохтан эмэ куттанан, ытырыктатан санаата аймаммат, быыһанарыгар эбэтэр туһанарыгар эрэнэ саныыр. ☉ Быть уверенным в чём-л., не знать сомнения в чём-л. (напр., в благополучном исходе чего-л.). Быйыл университекка ылыахтара диэн санаам бөҕөх
□ Бэйэтэ да атыттар курдук өрө тэбэ-тэбэ сүүрээччитэ суох, оҕобуттан санаам бөҕөх. А. Софронов. Санаа түһүүлээх — туохха эмэ инники кэскили булан көрбөт муҥутах санааҕа ылларбыт. ☉ Пессимистичный, мрачный, вселяющий чувство безнадёжности. Санаа түһүүлээх айымньы. Санаа түһүүтэ — санаа күүһүн ыһыктан санньыйыы, санааны санньытыы. ☉ Пессимизм, чувство безнадёжности
Көрбөккүөт чаҕылҕан үҥүүтэ Үөл маһы кумалаан түһүүтүн? Ол курдук дьон хобо-үҥүүтэ Үөскэтэр ээ санаа түһүүтүн. Р. Баҕатаайыскай
Санаа ымыыта — санаа баҕата диэн курдук. Үөрэхтээҕим буоллар, …… , син киһи тэҥинэн сылдьан, үтүө-мааны дьон кэккэтигэр киирсиэм этэ диэн санаа ымыыта оҥосторо. ФЕВ УТУ. Үрүҥ санаа — киһиэхэ, дьоҥҥо үчүгэйи эрэ санааһын, үчүгэйи баҕарыы; сырдык санаа. ☉ Доброжелательность. Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа күүстээх (өс хоһ.). Хара са- наа — киһиэхэ, дьоҥҥо куһаҕаны санааһын, куһаҕаҥҥа баҕарыы. ☉ Злой умысел, чёрные мысли
Кырыыс хаан кыттыста, Өс-санаа үксээтэ, Хара санаа хаҥаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕотторуом, үлэлии, айа Сааһы моҥуу олоруоҕуҥ, Эйэлээх олоҕу тууйар Хара санааны бопсуоҕуҥ. Н. Босиков. Хом санаа кэпс. — киһи кимтэн эмэ эрэйэ санаабыта туолбатаҕыттан эбэтэр бэйэтин санаатын толорботоҕуттан хомойуута. ☉ Чувство неудовлетворённости кем-л. или самим собой по поводу неоправдавшихся ожиданий, неприятный осадок в душе
Ол эрээри туох эрэ хом санаа эрийэр. Амма Аччыгыйа. Эр санаа — киһи куттал, улахан кыһалҕа да кыһарыйдаҕына хорсун санаатын ыһыктыбат быһыыта. ☉ Мужество, храбрость
Чугаһаан үчүгэйдик көрүөххэ диэн иһигэр эр санааны ылынар. Н. Якутскай
[Филипп:] Хата эн, Мэхээлэ оҕонньор, кырыйдаргын даҕаны эр санааҕын кэм сүтэрбэт эбиккин. С. Ефремов
тюрк., монг. санаа, бур. һанаха

аат., кэпс. Киһи ханнык эмэ санааҕа, толкуйга кэлиитэ. ☉ Решение, умозаключение, мысль
Чэ, бэйэ, тэриллэн иһиҥ, холкуоскут тэриллэн истэҕин аайы ханнык санаа-билик [холкуоска киирэр туһунан] киирэн иһэр. Күндэ

аат. Туох эмэ ыарахан суолу, эрэйдээҕи өйдөөн-санаан мунчаарыы; дууһа аалларыыта. ☉ Скорбь, грусть, душевная горечь
Мин бу санааттан-онооттон түүн утуйбат буоллум, күнүс олорбот буоллум. Дьэ, сүбэлээ, сүбэлэһиэх. П. Ойуунускай

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

1) один раз, однажды; Москваҕа биирдэ сырыттым в Москве я был один раз; 2) однажды, как-то раз; биирдэ маннык буолла однажды случилось такое # биирдэ баран эттэххэ откровенно говоря; раз на то пошло; скажем прямо; биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир откровенно говоря, мне безразлично, какой он есть; биирдэ санаатахха впрочем; биирдэ санаатахха, ол эмиэ даҕаны сөптөөх курдук впрочем, и это тоже как будто правильно.

1. один; биир күн один день; биир төгүл а) один раз; б) однажды; түөрт гыммыт биирэ одна четвёртая, четверть; аҕыс гыммыт биирэ одна восьмая, восьмушка; уолбут биирэ нашему сыну годик; биир ылбайы сэттэтэ уоппукка дылы погов. всё равно, что одного малька на семь частей делить; 2. единый, одинаковый; биир форма единая форма; биир санаа единомыслие; кинилэр таҥастара биир у них одинаковая одежда; биир хааннар родные, родственники (букв. единокровные) # биир-биэс диэбэккэ или биир-биэс кэпсэтиитэ суох беспрекословно, без всяких разговоров; биир тылынан эттэххэ одним словом, короче говоря; биир тылынан эттэххэ ити барыта сыыһа оҥоһуллубут короче говоря, всё это сделано неверно; биир үксүн во многом, большей частью; итэҕэстэр бааллара биир үксүн итинэн быһаарыллар наличие недостатков во многом объясняется этим; син биир всё равно.

одномандатный избирательный округ

1) сознание; кылаассабай өй-санаа классовое сознание; 2) ум, разум; өйө-санаата иирбит разум его помутился; өйө-санаата өһүлүннэ ум его ослаб; өйгүн санааҕыи бул = а) сосредоточиться, собраться с мыслями; б) остепениться # өйө-санаата алдьанна он стал невыносим.

1) мысль, дума; киниэхэ оннук санаа элэс гынна у него мелькнула такая мысль; биһиги санаабыт биир наши мысли одинаковы; ол туһунан санааҕын да хамсатыма об этом и мысли не допускай; об этом и думать не смей; киһи санаата күүстээх человеческая мысль сильна; ол түбэлтэ санаабыттан тахсыбат тот случай у меня из головы нейдёт; 2) цель, стремление, намерение; желание; кини санаатын ситтэ он достиг своей цели; инньэ гынар санаанан имея такое намерение; санааҕар тур = настаивать на своём, добиваться своего; санааҕын (или санааны) уур= приложить старания, усилия; стремиться хорошо выполнить какую-л. работу; санааҕыттан оҥор= делать что-л. по своей воле, с охотой, без напоминания (обычно о детях); санаата кэлэн охотно, с охотой, с рвением; санаата кэлэн маны оҥоруо дуо? охотно ли он сделает это? (т. е. хорошо ли, добротно ли); санаата туолла он удовлетворён (достигнутой целью, исполнением желания); санаатын хоту по его желанию (делать что-л.); 3) горе, печаль; траур; санаата суох беззаботно; санааҕа түс = опечалиться; ыар санааҕа ыллар = переживать тяжёлое горе; санааҕын аралдьыт = (или тарҕат=) рассеяться; отвлечься (от горестных мыслей); санаата көммүт он снова пришёл в хорошее настроение, он вновь приободрился (после угнетённого состояния); санаата көнньүөрбүт он пришёл в радостное настроение (по случаю какого-л. приятного события, обычно после подавленного состояния); санаата нус буолар он успокоился, он обрёл покой; санаата оонньуур он лишился душевного равновесия (от горя, мрачных мыслей); санаата хараастар он чувствует тоску, ощущает подавленность (напр. от тяжёлых дум, безвыходного положения); санаата чэпчээтэ у него отлегло от сердца; санаата түспүт настроение у него упало; он приуныл; 4) в сочет. с кэллэ означает пожелать, захотеть; аһыах санаам кэллэ я захотел есть # санааҕар тут= затаить обиду; санааны көтөх = воодушевить кого-л., укрепить в ком-л. уверенность в чём-л.; санааны ылын = решиться на что-л.; санаата алдьанар он раздражается, озлобляется; санаата батарбат ему не терпится, его подмывает (сделать что-л.); санаата бөҕөх он очень надеется на что-л.; он уверен в чём-л.; санаата буолбат ему совестно; санаата тэйдэ он разочаровался в ком-л., потерял уважение, доверие к кому-л.; санаата холлор он чувствует раздражение, досаду, злобу, он злится, досадует; санаата хотор он чувствует полную уверенность, он целиком и полностью уверен (напр. в выполнении чего-л.); санаатын тап= угодить.

грусть, печаль; горести; печальные, горестные мысли; кини санааҕа-онооҕо ылларбыт его гнетут печальные мысли.

1) думать, подумать; задумать; туох дин саныыгын? как ты думаешь?; төрөппүттэргин санаа = думать о родителях (т. е. быть внимательным к ним); санаатаҕын аайы как (только) вздумается, когда вздумается; 2) желать, пожелать; киниэхэ үтүөнү эрэ саныыбын я ему желаю только добра; 3) в сочет. с кэриэтэ означает считать кем-л.; кинини аҕам кэриэтэ саныыбын я его почитаю за своего отца # хом санаа = быть недовольным кем-л., обижаться на кого-л.; огорчаться.

каждый (из присутствующих); эрбиир үллэстиҥ поделите (это) между собой; эрбиир киирэн иһиҥ выходите по одному.

num. one, 1, a/an

п. though; v. to think [<Mong. sanağa]; эр санаа n. courage; санат= v. to remind, resemble