уст. благо, благополучие; добро; дьон тускутугар на благо народа; кини тускута тубустун пусть сопутствует ему счастье.

работать, трудиться; тутууга үлэлээ = работать на строительстве; норуот туһугар үлэлээ = трудиться на благо народа; хаачыстыбалаахтык үлэлээ = делать что-л. качественно; ааҕар саалаҕа үлэлээ= заниматься в читальном зале.

1) айхал уст. молитвенный возглас, выражает радость, пожелание блага, счастья: айхал диэн алҕаан иһиэҕиҥ ! да будем мы славословить возгласами "айхал "!; 2) торжественное приветствие или пожелание блага, соответствующее русскому "слава"; советскай наукаҕа / айхал ! слава советской науке!; 3) хвала, восхваление, прославление.

даҕ., поэт. Илгэлээх, быйаҥнаах. ☉ Несущий благо, радость, благодатный (напр., о весне)
Чурустуура куҥнаахпын Торолутар доҕуһуоллаах, Чарааһаабыт хаһалаахпын Хаҥаталыыр сайбарыыннаах Сайыҥҥыбыт барахсан Сыдьаайбалыы арылынна. С. Зверев
△ Күндү кэһиилээх, күндү кэһии тутуурдаах. ☉ Имеющий, преподносящий дорогие подарки
[Сонордьут] бырааһынньыкка диэри аны хас да күн тиргиччи тыаҕа хаамыа уонна дьэ кылааннаах түүлээх кырынаас кыбыныылаах, …… бэдэр бэлэхтээх, саһыл сайбарыыннаах кыайан-хотон ытынаан өтөхтөрүгэр төннүөхтэрэ. «Кыым»

несов. 1. (работать по найму) үлэлээ; 2. (в армии) сулууспалаа; 3. кому (выполнять чью-л. волю) сулууспалаа, туһалаа, көмөлөс; 4. кому-чему (на благо кого-чего-л.) сулууспалаа, үлэлээ; служить народу норуокка сулууспалаа; 5. чем (быть, являться чем-л.) буол, көһүн; служить примером холобур буол; служить доказательством дакаастабыл буол; 6. кому чем, для чего (использоваться для чего-л.) буол, туттулун; эта комната служит мне библиотекой бу хос миэхэ библиотека буол ар; 7. кому и без доп. (о вещах, орудиях и т. п.) сулууспалаа, туһалаа; туфли служат мне уже несколько лет түүппүлэм хайыы-үйэ хаһыс да сылын сулууспалыыр (хапые да сылбын кэтэбин).

1. аат., эргэр. Киһи, норуот олоҕун дьоло-соргута, дьоллоох кэскилэ. ☉ Благо, благополучие, светлое будущее (человека, народа)
   Андаҕайабын Дьол туоларынан, Туску улаатарынан, Өрөгөй үрдүүрүнэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Дьолуҥ тосхойдун, Тускуҥ улааттын, тойон убаай! А. Софронов
   Туску буоллун Туйгун бэркэ. Күннүк Уурастыырап
2. саҥа алл. суолт. Үөрэр саҥа (түөрэх олорчу түстэҕинэ). ☉ Радостный возглас (при падении гадальной ложки открытой, вогнутой стороной кверху)
   Кыдама атырдьах атахтаах аймахтарым, тускуо! ПЭК СЯЯ
   Төлкөлөөх түөнэ маҥан түөрэх, Тэхтиргэ тэптэрэр, Очурга оҕустарар буолаайаҥый. Туску-уо! Өксөкүлээх Өлөксөй
   ср. маньчж. тусху ‘встречная чара вина, подносимая на пирах входящему гостю у дверей зала’

1. даҕ. Кимиэхэ, туохха эмэ наадалаах, көдьүүстээх. ☉ Полезный, нужный
   Чөкчөҥө ыҥырыаҕа үтүөнү оҥорбута кэнники бэйэтигэр туһалаах буолбут. Суорун Омоллоон
   Кырдьаҕас киһи сүбэтэ хойукку өттүгэр туһалаах буолуо. Н. Габышев
   [Бэрэбиэтчит:] Ол күн, көр, мин үстэ оҕуннум ээ, онтон биирдэстэрэ туһалаах буолан таҕыста. С. Ефремов
2. аат суолт. Туох эмэ көдьүүһэ, туһата. ☉ Польза, благо
   Тугу да туһалааҕы үлэлээбэт орон киһитэ буоллум. Н. Неустроев
   [Лэкиэс:] Өлө сытыахтааҕар холкуоска туох эмэ туһалааҕы оҥорбоккун. С. Ефремов
   ◊ Туһалаах баай — сир баайа диэн курдук (көр баай II)
   Евразия сиртэн хостонор туһалаах баайдарын саппааһа дэлэйинэн чорбойор. КВА МГ
   Сир анныгар …… араас суол туһалаах баайдар үөскээн сыталлар. СПН СЧГ

I
аат. Туох эмэ үчүгэй тосхойууга; баат, дьол. ☉ Благо, счастье; удача, фарт
Дьоллоох илиис Дьолуота үрдээтин! П. Ойуунускай
Соргута көрдөһөн көрүөҕүҥ, Дьолуота тардыһа барыаҕыҥ [булчуттар кэпсэтиилэрэ]. Суорун Омоллоон
Уол дьолуолаах табаҕайдаах булчут буолан күһүн тиигээнниир сири булларан, дьонун сыл таһааран эрдэҕэ. Далан
Биһиги икки сааһырбыт, атахпыт дьолуота бараммыт дьон, эчи, тыаспытууспут да сүрэ бэрт. Р. Кулаковскай
♦ Дьолуота (дьолуом) биллин - кыайыыны-кыайтарыыны, дьоһуннаах дьыаланы дьол-соргу, баат быһаардын. ☉ Все решит фортуна (фарт)
Кыһыл көмүс сыаҕайы Кыраҕы харахпынан Кыҥаан эрэбин... Дьоллоох илии Дьолуота биллин! Эрчимнээх эрбэх Эҕэрдэтэ биллин! П. Ойуунускай
Чэ, оччоҕо аны үс хонугунан күн кылбайа тахсыыта Барыкаа оломугар тиийээриҥ! Соллоҥноох ох дьолуота биллин! Далан
Ынах буоллар ыҥыраннын. Дьолум-соргум быата буолуо, Дьолуом биллин! - диэтэ да Дьиэтин диэки тэбиннэ. И. Чаҕылҕан
II
даҕ., фольк. Ханан да туох да иҥнигэһэ суох, килэгир, киллэм, ыраас. ☉ Без каких-л. неровностей, шероховатостей, совершенно гладкий, чистый
Муус дьолуо хонуулаах улуу дойду устун тус арҕаа диэки туманныы оргуйан бардаҕа. П. Ойуунускай
Атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүт. Суорун Омоллоон
◊ Дьолуо маҥан халлаан фольк. - мэндээркэй ыраас халлаан. ☉ Совершенно чистое, без единого облачка небо
Тоҕус хаттыгастаах Добун дьолуо маҥан халлаан Туйгун дьулайыгар Ордууланан олорор Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун диэн баар эбиттэр. Суорун Омоллоон
Туналыйа тунаарар Дьолуо маҥан халлааннаах Алааһыгым барахсан, Алаасчааным барахсан! П. Тобуруокап
Кэрэтин, дьолуо маҥан халлаан Илгийэр сиккиэр тыала. Өбүгэ саҕаттан саргылаах Саха сирин самаан сайына. И. Павлов
III
даҕ., поэт. Сыыдам, сымса туттунуулаах. ☉ Ловкий, проворный
[Сир:] Эйигин бултаатын диэммин Кылааннаахпын кылбаҥнаппытым. Дьолуо, дьорҕоот туттууланнын диэммин Дуолан кыылларбын хаамтарбытым. Н. Босиков

аат.
1. Болҕомто кимиэхэ-туохха эмэ туһуланыыта; болҕомто. ☉ Внимание к кому-чему-л., преимущественная направленность мысли на какой-л. объект, интерес
Киин математическай сурунаалларга кини үлэтин туһунан ыстатыйалар тахсыбыттара. Ону киэҥ научнай эйгэ бэрт улахан интэриэһинэн көрсүбүтэ. Н. Лугинов
Онон улахан интэриэспин суоппарга ууран иһэбин. С. Ефремов
2. Туохха эмэ наадыйыы, кыһалҕа, баҕарыы. ☉ Нужды, потребности, заботы, интерес
Оробуочайдар интэриэстэрин туруулаһан көмүскүүр хаһыакка кубулуйбута. Софр. Данилов
Бэйэ туһа диэн олустуо суохтааххын. Бэйэ уонна уопсастыба интэриэһэ дьүөрэлэниэхтээх. Далан
Нэһилиэктэр эрэпкиэмнэрин састаабыгар, ордук бэрэссэдээтэллэригэр, чахчы кыра дьон интэриэстэрин көмүскүүр дьон буолаайаллар диэн сүүмэрдии туран анаммыта. Эрилик Эристиин
3. Ким эмэ туһата, барыһа. ☉ То, что составляет благо кого-чего-л., служит на пользу кому-чему-л., интерес; выгода
Сэрии ким интэриэһигэр буоларын, кини ис төрүөтүн чахчы дьиҥнээхтик ырытан билбэтэхтэрин да иһин, кыра дьон интэриэһигэр буолбатаҕын ким барыта сабаҕалыыр дьыалата этэ. Эрилик Эристиин
Хайа да уопсастыбаҕа салайыыны производство сириэстибэлэрин бас билээччилэр бэйэлэрин интэриэстэригэр олохтууллар. ЭБТ
Сэбиэскэй дьон бэйэмсэх, тус бэйэлэрин интэриэстэрин эрэ көрөөччү буолбаттар. ПБН КДьСО
4. Туохха эмэ көҕүйүү, дьулуһуу, тугунан эмэ көҕүтүү. ☉ Заинтересованность
Киһи ханныгын да иһин кэлэр кэмтэн хайаан да үчүгэйи эрэ көһүттэҕинэ сатанар. Саатар олоххо интэриэһин сүтэрбэт наадатыгар. Н. Лугинов
Онтон бурдугу үүннэриигэ итинник материальнай интэриэс билиҥҥитэ биирдии мэхэнисээтэргэ да, хаһаайыстыба салалтатыгар да суох. П. Егоров
Итинник [фара уотугар] муна сылдьар барахсаттары [куобахтары] кыдыйаллар ээ. Итиннэ бултуурга туох интэриэс баарый? Р. Кулаковскай
русск. интерес

туохт.
1. Аармыйаҕа сылдьан байыаннай эбээһинэһи толор. ☉ Исполнять воинские обязанности, быть на военной службе, служить
Үөрэххэ киириэхтэрин иннинэ Никита үс сыл аармыйаҕа сулууспалаабыт. Н. Лугинов
Кыһын бастакы бытарҕаннар түһүүлэрэ Өлүөскэ Хотуоһап аармыйаҕа сулууспалыыр болдьоҕо бүппүтэ. П. Аввакумов
Аҕа дойду сэриитэ саҕаланарын кытта Иван Иннокентьевич биэс уола утуу-субуу ыҥырыллан аармыйаҕа сулууспалыы барбыттара. ССС
2. Туох эмэ туһугар, ким-туох эмэ тускутугар үлэлээ. ☉ Работать, трудиться во имя чего-л., на благо кого-чего-л.
Тарас Шевченко поэзиятын сүҥкэн күүһэ кини …… норуот дьолун-соргутун туһугар дириҥ бэриниилээхтик сулууспалыырыгар буолар. Софр. Данилов
Эн сүрэҕиҥ, дохсуннук тиҥийэрин истэҕин, Ийэ сиргэ хорсуннук Сулууспалыан билэҕин. И. Гоголев
Кини …… норуот иһин сулууспалыыра, норуот үрдүк итэҕэлин ылан дьокутаат буолбута. М. Попов
3. Туттуллар аналгын толор (малысалы, туттар сэби уо. д. а. этэргэ). ☉ Выполнять своё назначение, служить (о вещах, орудиях и т. д.)
Оҕо улааттаҕына кини мас кырабаатын уһатан биэриэххэ уонна онон кырабаат сулууспалыыр бириэмэтин эмиэ уһатыахха сөп. ДьХ
Робот бэйэтин хаһаайыныгар кулут курдук сулууспалыыр. ПА. Аарба сулууспалыыра суол ахсын, Тимир суолбут суох этэ оччоҕо. М. Турсункулов (тылб.)
4. таҥ. үөр. Итэҕэл сиэрин-туомун ыыт. ☉ Отправлять церковную службу
Митрополит — таҥараҕа сулууспалыыр дьонтон саамай үрдүктэрэ, сибэтиэй тэҥэ. Н. Якутскай
[Саха сиригэр] үс сүүс отут таҥара дьиэтэ баара, олорго сулууспалыыр аҕабыыттар ахсааннара учууталлар ахсааннарынааҕар элбэҕэ. «ХС»