богдо диэнтэн аччат. Ол богдочоон тугу биэриэй

даҕ. Кылгас, соноон көстөр (хол., атах). ☉ Короткий, пухленький (о ногах)
Атахтара тыс этэрбэстээх курдук бойбоҕордор. Н. Якутскай
Саҥа муода сиэринэн, олохтоох уолаттар бойбоҕор бүрүүкэлээхтэр. СН ЭСЭ
[Андаатар] Бойбоҕор атахтаах, Богдоҕор быһыылаах. С. Васильев

аат.
1. Ордук хараҥа дьүһүннээх көҕөн сэдэх арааһа. ☉ Ред ка я разновидность кряквы более тёмной окраски, чёрная кряква.
2. эргэр. Буҕарҕана. ☉ Коростель
Оччоҕо лахаатта диэн ааттаах кус баара үһү, куһаҕан, куччугуй, богдо. Саха ост. I

даҕ.
1. Халтаһата испит, дьолтойбут. ☉ Опухший, отёкший (о веках)
Оспоҕор харахтаах, Мордьоҕор сирэйдээх, Бойбоҕор атахтаах, Богдоҕор быһыылаах. «ХС»
2. Чорбойбут, суон (уос). ☉ Толстые, оттопыренные (о губах). Оспоҕор уостаах киһи

сыһ. Чиэрбэ курдук, чиэрбэҕэ майгынныырдыы. ☉ Как червь, подобно червю
Үрэх бадарааннаах суола хара чиэрбэлии бүгүллэҥниир. Амма Аччыгыйа
Сахатын кэмсинэр саха богдото Саҥарар саҥата чиэрбэлии сыылар. Софр. Данилов
Эмискэ Инеда чиэрбэлии эриллэ түһэн мостиктаан куотар. «ХС»

туохт. Кимиэхэ эмэ буруйдуур уурааҕы таһаар, бириигэбэри таһаар. ☉ Приговорить кого-л.
Байыаннай полевой суут саха бастакы революционерын, учуонайын К.Г. Неустроевы ытан өлөрөргө бириигэбэрдээбитэ. «ХС»
[Монголияҕа] өскө суут кими эрэ өлөрөргө бириигэбэрдээтэҕинэ, ол киһини ытык Богдо-ула көстүбэт сиригэр, хайа хаспаҕар илдьэн өлөрөллөрө. И. Федосеев

аат. Дулҕалаах сиргэ олохсуйар аанньа көппөт кыра үгүрүө бииһэ көтөр. ☉ Коростель
Маныаха Буҕарҕана диэн Үгүрүө бииһин ууһа кыра, куччугуй богдо көтөр баара туран эппит: «Алаатыка! Булан-булан таллаххыт көтөр саамай туолката суоҕун. Кини [туруйа] диэн моонньо эрэ куохайбытынан, киэһэ-сарсыарда ыһыытыыра эрэ мэнигинэн көтөр ини». Суорун Омоллоон
ср. бур. бударгана ‘коростель’

туохт., үрд. Туохха эмэ буом-харгыс буол; буомнаа, мэһэйдээ. ☉ Быть преградой, стоять поперек дороги кому-чему-л.
Араас бөдөҥ техниканы уунан чэпчэкитик аҕалары кини [Улахан Хаана харгы] туора түһэн боһойдуур.Суорун Омоллоон. Мин өркөн өйүм күүһэ, туох баар боһойдуур сормуҥ суодал баҕаналарын тоҕута сиэлийэн суулларан, дьол-көҥүл сырдыгын уматыа дуо?! Д. Апросимов
[Муустаах муора] Бу балары Булбакка туран, Бу курдук хомотон Боһойдообутун туһугар, Богдо үрүйэ, Буруйга тур! Өксөкүлээх Өлөксөй

I
аат., түөлбэ. Бурдук сирэ, бурдугу ыһар хорутуллубут сир, бааһына. ☉ Поле, пашня
Урууп буолатын биир баһыгар тиийэн баран оҕуһун эргитэн: «Һаай», — дии-дии, саҥа суолу таһааран, оҕуһун хаамтаран саллырдатар. Күндэ
Муруку [моҕотой] тыа сиригэр буолаҕа киирэн бурдугу сиир. И. Данилов
[Бурдук сирин] Тааттаҕа, Томпоҕо, Чурапчыга солуок, сонуок дииллэр. Ньурбалар, Сунтаардар буоллаҕына буола дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Саас биирдэ аҕата арай кинини буолаҕа илдьэ барда. Суорун Омоллоон
II
аат., кэпс. Бэйэ баһын билинэн көҥүлүнэн тутта сылдьыы. ☉ Воля; своеволие
Бороҕон кулубата кэлбитин — Буолабын бэриммэтим: «Богдо баҕас тоҕо модунай?» — диэммин. Саха нар. ыр. II
Мунду балык курдук дуу Мунньустаахтаан тураммыт, Буолабытын буллубут, Молодуойдуур доҕоттор! Саха нар. ыр. III

аат.
1. Туох эмэ түөрт тэҥ чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из четырёх равных частей целого, четверть
Күн балачча үөһэ ойуор диэри ходуһам чиэппэрин тэлэкэлээн кэбиспитим. И. Гоголев
Үөрэхтэн тэйбитэ үйэ чиэппэрэ буолуо ини. С. Федотов
Ынах чиэппэрэ улахан уолун аахха барыахтаах. В. Иванов
Мин урукку сылдьар сырыыларбын чиэппэрин да кыайбат буолтум, сааһырбытым, кырдьыбытым. Н. Абыйчанин
2. Оскуолаҕа үөрэх дьыла түөрт гына араарыллыбытыттан биир чааһа. ☉ Четвёртая часть учебного года, четверть
Михаил Иванович иккис чиэппэр түмүктэниэр диэри хааларга быһаарыммыта. Н. Лугинов
Бу чиэппэргэ иккини ыллаҕына — сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
Үһүс чиэппэр төһө да уһун, сылаалаах буоллар, бүтэрэ чугаһаан эрэр. Т. Находкина
3. эргэр. Биир харыска тэҥнээх уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками большого и среднего пальцев широко раздвинутой кисти, четверть
Оччоҕо саха хотуура диэн биэс чиэппэр уһун биилээх, токур төбөлөөх, моҕойдоох, кылгас уктаах сэп буолар үһү. Саха фольк. [Тубархаанап:] Төһө да чиэппэр хаар саба түспүтүн иһин, ол эн богдо уллуҥаҕыҥ суолун …… мин билиэм суоҕа үһү дуо, баранаак? Суорун Омоллоон
[Өкүлүүнэ:] Биир үс чиэппэр иэннээх солко куһаат, биир солко пуойас. Н. Түгүнүүрэп
◊ Чиэппэр арыгы эргэр. — биэдэрэ түөрт гыммыт биирэ (үс лиитирэ кэриҥэ) киирэр иһиттээх арыгы. ☉ Бутыль вина ёмкостью в одну четверть ведра (примерно три литра)
Чэ, убаай, иһиттиҥ дуо, кытаат. Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
Ээй, Сиидэркээ… Кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын. Н. Павлов
Көрдүҥ дуо, икки буулдьа биир үүккэ. Итэҕэйбэккин? Чэ, чиэппэр арыгыга сакалааттаһыах уонна баран көрүөх. Л. Габышев. Чиэппэр кумааҕы эргэр. — лиис кумааҕы түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть листа бумаги
Суруксут чиэппэр кумааҕыга суруллубут суругу ааҕар. А. Софронов
Хаамыра күлүүһүн тыаһа хачыгыраатын кытта, чиэппэр кумааҕы тутуурдаах надзиратель …… түрмэ начаалынньыгын кытта көтөн түстүлэр. И. Никифоров
Дорооболоһон баран, чиэппэр кумааҕыны биэрдэ. М. Доҕордуурап. Чиэппэр күүстээх эргэр. — былыргы кэпсээннэргэ этиллэринэн, сүүрбэ биэс бууту, билиҥҥинэн түөрт сүүс киилэттэн тахсаны көтөҕөр-сүгэр күүстээх киһи. ☉ По преданиям: человек, способный поднимать тяжесть в двадцать пять пудов — больше четырёхсот килограмм
Барыларын баһыйбыт, тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит Сыллай Луха Бэһиэлэйэп чиэппэр күүстээх киһи. Амма Аччыгыйа
— Ити үлүгэрдээх үөл тиит сэргэ сүүрбэ биэс буут баҕас баара эрэл. — Ол аата, Сэмэммит, былыргы мээрэйинэн, чиэппэр күүстээх буоларыгар тиийэр, ээ? Э. Соколов
Үөрэҕэ суох уонна дьадаҥы, аҥалатыҥы Кэлэҕэй Ньукуус чиэппэр күүстээх эбитэ диэн буолар. «ХС». Чиэппэр сир эргэр. — биир күрүө ходуһа сир түөрт гыммыт биирэ (ортотунан сэттэ уон биэс — сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, равный одной четвертой күрүө, который давал семьдесят пять — сто копен сена
Кыра Уйбаан, Эрдэлиир Миитэрэй курдук ааттаах охсооччулардаах буоланнар, сир үс чиэппэрин «дэбиэринэйдэр» охсон килэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
[Ньукуус:] Ээ, үс чиэппэр сирдээхпит үүммэккэ дьэ иэдэттэ. Эрилик Эристиин
Аҕыс уон икки ыал оһумуой, чиэппэр сиринэн эрэ туһаналлар. М. Доҕордуурап. Чиэппэр чэй эргэр. — былыргы билииккэ чэй түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть плиточного чая
Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Ф. Софронов