аат. Туох эмэ хаамыытын (хол., спортивнай оонньуу) кэпсээн, быһааран биэрэр, ырытар киһи. ☉ Комментатор
Боксуордар тэбистэҥҥэ эрийсэр курдуктар. Ол эрээри кэмэнтээтэр этэрин иһиттэххэ, син балачча соҕустук очукуонан баһыйаллар эбит. Н. Лугинов
Теле-араадьыйа кэмэнтээтэрдэргэ анал оҥоһуулаах …… кэбиинэлэр оҥоһулуннулар. «ХС»

туохт., кэпс. Кимиэхэ-туохха эмэ баһыйтар, кыайтар. ☉ Уступать, проигрывать кому-чему-л. в чём-л.
Сахалар урут, олус сабырыйтарар, сүрдэрин баттатар киһилэрин аатын ааттаабакка «ол киһи», «улахан киһи», «кырдьаҕас» эҥин дииллэрэ. Далан
Эдэр боксуор боруонса призёр буолла. Кини полуфиналга Ш. Сабировка бэрт кыранан сабырыйтарда. «Кыым»

кырый I диэнтэн атын
туһ. Кырыллыбатаҕа өр буолбут, маҥхайан эрэр чачархай баттахтаах, кыра соҕус уҥуохтаах, хаппыт куурбут оҕонньор киһи, сахалыы саҥаны истэн, үөрэ түһэр. Н. Якутскай
Ыстаныак лычыргыыр, үөл тимир кырыллар. Р. Баҕатаайыскай
Ороннор үрдүлэринэн өҥнөөх сурунааллартан кырыллыбыт уруһуйдар, боксуор бэрчээккэтэ, Есенин мэтириэтэ, остуолга «Спидола», быһата, эдэр саас аргыстара. БИ СТ
♦ Кырыллыбытынан хаарты курдук — сабыс саҥа, хаһан да туттул-ла илик. ☉ Совершенно новый, новенький, неиспользованный
Кырыллыбытынан хаарты курдук сабыс саҥа көстүүмнээх киһи дьахтар иннигэр соҕотохто баар буола түстэ. Н. Заболоцкай

аат.
1. Тылынан бэриллэр кылгас бирикээс. ☉ Краткий устный приказ установленной формы, команда
Өрүс диэки «Шагом марш!» диэн хамаанда иһиллэр. Күндэ
Ол улуу будулҕан ортотугар хамандыыр: «Табаарыстар, уоту аһыҥ!» — диэн хамаандата дуораһыйбыта. С. Никифоров
Хамандыыр тохтуурга хамаанда биэрдэ, тохтоон бүлүмүөтү эһэн, ытыалаһан бардылар. Н. Түгүнүүрэп
2. Спортивнай күрэхтэһиилэргэ эбэтэр оонньууларга кыттар, күрэхтэһэр дьон бөлөҕө, спортивнай кэлэктиип. ☉ Спортивный коллектив, команда (обычно во главе с капитаном)
Кыттыылаахтар састааптарын, туруоруллубут хамаандалары уонна кэлэр күрэхтэһиилэри кэпсээн баран, боксуордарга ситиһиилэри баҕарда. Н. Лугинов
Хамаанданан түмүккэ Саха сирин бөҕөстөрө эрэллээхтик бастыыллар. «ЭК». КВН оонньуу кэнниттэн дьүүллүүр сүбэ хас да хамаанданы сыыйда. «Саха с.»
3. Туох эрэ биир ситимнээх, биир санаалаах дьон бөлөҕө, ким эмэ эргимтэтэ. ☉ Группа связанных чем-л. людей, чьё-л. окружение, команда
Дыгын тойон хамаандатын барытын өлөрөннөр, бэйэтин туппуттар. Саха фольк. Халыҥ хамаанданы испииһэктии оҕус! Амма Аччыгыйа
Чэ, Марыына, кэлэ оҕус, бачча аармыйаны харайталаан, хамаанда гынаттаа. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ кыра-кыратык оҕус, охсуолаа. ☉ Несильно ударять чем-л. по чему-л., тюкать
«Оттон үгүс көмүһү да булбатарбын, саатар муунта аҥаарын да курдук көстөрө буоллар!» — дии саныы-саныы тооройон чокуйар. Н. Якутскай
Уһааттаах уулара халыҥ гына тоҥмут. Ону Маша үлтү чокуйан бытарытан биэрдэ. А. Сыромятникова
Онно [чууркаҕа] тааһын ууран туран, өтүйэтинэн аҥаар, уһуктаах муннугун чокуйбута. «Кыым»
2. Кими эмэ кэһэтэр эбэтэр өлөрөр курдук кырбаа, дьакый. ☉ Бить, колотить кого-л. для острастки; убить, уничтожить кого-л.
Сотору ол Коля оҕо улууска барар үһү. Онно тоһуйан, чокуйан баран, сирдээн тимирдэххинэ, халлааннаан көттөххүнэ сөп. Болот Боотур
Улахан эбит, ол биир эмэ түөкүнү чокуйан, кэһэлтэ таһаараллара? А. Сыромятникова
Уол саба сүүрэн ситэн ылар уонна тутан кэлбит маһынан чокуйар. И. Бочкарёв
♦ Оройун (баһын) чокуй — оройун аллар (тобул) диэн курдук (көр орой II)
Ороспуой кэлэн харчыны түөһээри гыннаҕына, баһын чокуйуллуо. Суорун Омоллоон
Хаһан эрэ эдэрбэр боксуор этим. Бэйэлэрин оройдорун чокуйуохпут. ЭКС ТБТ
ср. др.-тюрк., тюрк. тохы, тоху, чоку, монг. цохих ‘бить, ударять’

I
туохт.
1. Таҥаска саҕата тик. ☉ Пришивать воротник к одежде. Соҥҥун кырсанан саҕалаа
2. Туох эмэ саҕа, кытыы өттүн бэрий, кытыы өттүнэн бар, сырыт. ☉ Идти, ходить по краю, держаться края чего-л.
□ Хайаан да манна Күһүн булт саҕана, Саҕалаан саһан, куобах сытыа. Болот Боотур
◊ Муҥханы саҕалаа балык. — балык куоппатын диэн муҥха кынаттарын ууттан сыыйа өрө көтөҕөн таһааран ис. ☉ Приподнимать крылья невода над уровнем воды, чтобы рыба не могла уплыть. Ньукулай, үөрүйэхтээх киһи, муҥханы саҕалыаҥ. Хадьымалла саҕалаа кэпс. — охсуллубут от кытыытын харбаан иһин диэки тарт эбэтэр хадьымал, ходуһа кытыы-быстах отун оҕус. ☉ Подгребать сено или скашивать траву по краям покоса
Оҕом хадьымал саҕалыырыгар бу ийэтин хотуурун оҥорон биэриэҕим. Биһиги, эр дьоннор, күөҕү былдьаһа от охсон куһуйуохпут. В. Иванов
II
туохт. Туохха эмэ бастакы хайааһыны оҥор, хайааһыны төрүттээ. ☉ Приступать к какому-л. действию, начинать делать что-л. Үлэни саҕалаа. Уруогу саҕалаа. Этиигин саҕалаа
□ Өстөөх саҕалаабыт сэриитэ кинилэри араартаабыта уон ый буолла. Суорун Омоллоон
Дьиэлэри ситэриэх баар этэ. Саҕалаан баран хааллараары гынныбыт. М. Доҕордуурап
△ Хайааһыны хантан, туохтан эмэ бастатан оҥор. ☉ Начинать действие с кого-чего-л. или откуда-л. Кыра ыйааһынтан саҕалаан боксуордар ириингэҕэ киирэн истилэр. Н. Лугинов
Оһох чанчыгыттан саҕалаан, киһини түөһүн тылынан бадахтаах титирик быыс дьиэни хотонтон араарбыт. Р. Кулаковскай

аат.
1. Суукка көрүллэр дьыалаҕа бириигэбэри таһаарар бырааптаах суут дуоһунастаах үлэһитэ. ☉ Должностное лицо в органах суда, выносящее приговор по судебному делу, судья
[Бүөтүр:] Судьуйа үҥсүүлээхтэри барытын көрүөм диир үһү. Амма Аччыгыйа
Ол дьон бары [кинээһи кырбааччылар] судьуйа уурааҕынан уонча киһи иккилии, үстүү ый түрмэҕэ сыппыттара. Эрилик Эристиин
Суукка бэрэссэдээтэллээччи норуодунай судьуйа буруйдуур түмүгү ааҕар. ДьИэБ
2. спорт. Күрэхтэһиини, оонньууну дьүүллүүр, тойоннуур киһи. ☉ Тот, кто судит игру, состязание, судья, арбитр
Кини ыт үтүлүк саҕа боксуор бэрчээккилээх илиитин судьуйа өрө көтөхтөр эрэ, элбэх киһилээх киэҥ саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлээн …… ньиргийэ түһэрэ. Н. Лугинов
Кылаабынай судьуйа күрэхтэһии быраабылатын халбаҥа суох тутуһуу иһин эппиэттиир. СНККБ
Бөҕөстөр илии тутуһаат, төттөрү хаамалларын кытта, судьуйа свистога айманар. ССТ
3. көсп. Ким-туох эмэ туһунан санаатын этэр, тойоннуур, сыаналыыр киһи. ☉ Человек, который высказывает какое-л. суждение, мнение, заключение о чём-л., даёт оценку кому-чему-л., ценитель, судья
Суобас уонна чиэс туһунан Субу-субу дойҕохтуугун — Суобаһы уонна чиэһи сокуоннуур Судьуйа курдук туттаҕын. Л. Попов
Мин хартыынаҕа үчүгэй судьуйа буолбатахпын. С. Ефремов
Сүрэх дьыалатыгар судьуйа суох. СДТА

даҕ.
1. Олоччу биирдиҥи, атылыы. ☉ Совершенно одинаковый, равный
[Ньургун Боотур уонна абааһы бухатыыра] Үс түүннээх күн охсустулар да, иккиэн тэбис-тэҥ дьон буоллулар. Ньургун Боотур
[Нүһэр Дархан:] Өлөр өлүү барыбытын тэбистэҥ оҥорор... Ол эрээри бу аан дойдуттан Тойон киһи тойоннуу аттаныах тустаахпын. И. Гоголев
[Ыаллыылар] туохтарын былдьаһыахтарай, хайа-хайалара ордуга-хоһута суох эрбии биитин курдук тэбис-тэҥ дьоннор. И. Эртюков
2. Көбүс-көнө, кыра да токуруйуута суох. ☉ Совершенно ровный, прямой
Күллэҕинэ, ол уостар кэннилэриттэн тэбис-тэҥ, ып-ыраас эҥкилэ суох тиистэрэ кэчигирии түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Айаан икки илиитин сиэбигэр уктан, «аны алҕас киһини таарыйан кэбиһиэхтэрэ» диэбиттии, тэйиччи туран эрэн мичээрдээн тэбис-тэҥ, үп-үрүҥ тиистэрэ килэйэр. Н. Лугинов
◊ Тэбис-тэҥҥэ — 1) биир бириэмэҕэ, бииргэ. ☉ В одно и то же время, одновременно
Таллан тараах хайаҕа ат сылгы тиийэн абааһыны кытта тэбистэҥҥэ сыарҕа ылаҕын курдук «лап» гына түстэ. Ньургун Боотур
Уолаттар сааларын ытарга бэлэмнии туппутунан ойон тураллар уонна иккиэн тэбис-тэҥҥэ: «Тохтоо-о!» — диэн хаһыытыыллар. Н. Якутскай
Лиэксийэҕэ кыл мүччү баттаһан, преподаватели кытта тэбис-тэҥҥэ, аудитория ааныгар үтүрүһэн кэриэтэ бииргэ үктэһэ киирбитэ. «Чолбон»; 2) кими эмэ кытары биирдик, кыратык да хаалсыбакка (тугу эмэ гын). ☉ На равных (напр., бороться)
[Боксуордар] тэбис-тэҥҥэ эрийсэр курдуктар. Н. Лугинов
Кылбайар маҥан аттар ньилбэктэрэ күөрэйэн, туйахтара харааран, буура чаҕаан көҕүллэрэ бураллан, кулгаахтарын үөргү-сүөргү туттан, илин былдьаһан ньылаҥнаһан, эрбии биитин курдук тэбис-тэҥҥэ хапсан иһэллэр. М. Доҕордуурап
Сүөдэр биир да күн өрөөбөккө сиргэ хонон дьонун кытта тэбис-тэҥҥэ сырытта. КН ТДь

туохт.
1. Тугу эмэ сиринэн сыыллары тардан сыҕарыт, сыс. ☉ Тянуть по земле, тащить, волочить
[Охоноон] ыараабыт атахтарын нэһиилэ соһор курдуга. Л. Попов
Биэс бууттаах куулу хаба ортотунан быалаан баран, үрүйэ диэки соһон куккурута турдулар. Н. Заболоцкай
Аҕата остуолу аҥаар уһугуттан харбаан ылан холумтан таһыгар соһон аҕалла. М. Доҕордуурап
2. Кими эмэ буолумматын үрдүнэн тугуттан эмэ ылан баран күүс өттүнэн тарт, илт. ☉ Тянуть, волочить кого-л. против его воли, тащить силой
Биэс бандьыыт Настяны суол аттыгар турар иччитэх сарайга соспутунан бараллар. Н. Якутскай
Биир боксуор хомсомуол уол ытарча курдук илиитинэн ол оҕону көрүдүөр уһугар состо. И. Гоголев
[Крюхов] кыыска чуо тиийбитэ уонна илиититтэн харбаан ылан, үҥкүүлээччилэр ортолоругар соһон киллэрбитэ. СГПТ
3. Тардар күүскүнэн тугу эмэ бэйэҥ кэннигиттэн буксуурдаан тарт, тардан илдьэ бар (хол., боробуос пуойаһы). ☉ Тянуть, буксировать что-л. Ыкса күһүн бэрт элбэх таас чоҕу тиэммит баарсалары соһон, өрүһү өксөйөн иһэр хас да борохуот кыдьымахха ыллараллар. Амма Аччыгыйа
Элбэх баҕайы табаар богуонун соспут боробуос кэлэн ыстаансыйаҕа тохтуур. Эрилик Эристиин
Уонунан көлө истиэнэ маһын соһон дьүккүйэ хаамаллар. М. Доҕордуурап
4. кэпс. Тугу эмэ олус бытааннык оҥор, тугу эмэ гынаргар олус бытаар, мөдөөрсүй. ☉ Делать что-л. медленно, медлить с осуществлением чего-л., тянуть, затягивать
Чэ, наһаа уһуннук силиэстийэлиигит. Киһини киһи өлөрбүт буоллаҕына, буруйдааҕы тутан баран иккилии-үстүү ый соһоҕут. М. Попов
♦ Соһон кэбис — күүс, кыах өттүнэн кими эмэ (үксүгэр утарылаһааччыгын) улаханнык баһыйа тут, ырааҕынан хотон таҕыс. ☉ В полной мере превзойти кого-л. в чём-л., требующем физической силы
Василий Уваровпыт Бурятия эдэр бөҕөһө А. Павловы уон сэттэ үскэ ахсаанынан адьас соһон кэбистэ. «Кыым». Соһо сылдьар сонун (кэһэ сылдьар кэпсээн) күл.-ооннь. — элбэх саҥа сонун-нуомас, кэпсээн-ипсээн. ☉ Целый короб новостей, вестей, слухов
Соһо сылдьар сонунум, кэһэ сылдьар кэпсээним суох. Амма Аччыгыйа
Хайа баҕарар уһук учаастакка соһо сылдьар сонуннаах тиийэр. «ХС»
Сыыҥын (-сыраанын) соһор көр сыыҥк. Сыыҥын соһо сылдьар уолга иһин дэлби үктэтэ сыһан хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Ыал устун киргэ-кирээскэ тэпсиллибит дьахтары ойох ылбыппар, онно ымсыыраҥҥын, сыыҥкын-сырааҥҥын соһоҕун дуо? Н. Павлов
ср. кирг. соз, казах. сос ‘протягивать, вытягивать’

1. эрий I диэнтэн холб. туһ. Күөл мэндээркэй иэнигэр эрэһэ талааннара бэйэ-бэйэлэригэр эрийсэн, өрүтэ түллэҥнэстилэр. И. Сосин
   Манна чысхаан тыаллар илэ эрийсэллэр. М. Тимофеев
   Трунов саахта хонтуоратыгар төлөпүөнүнэн кими эрэ кытта эрийсэ олордо. «ХС»
2. көр эрис
3. Икки оҕонньор саастарын тухары олох кыһарҕаныныын бэркэ эрийсэн, чугас доҕордуу буолтара. Н. Лугинов
   Уопсайга Уоланнаах Быкаанап куолуларынан саахыматтаан эрийсэ олороллоро. Далан
   Халла Элэмэһин [ат] биһигиннээҕэр эн ордук билэн эрдэҕиҥ, эрийсээ инибит. И. Федотов. Борис, Маайысчаан биир саамай эппиэттээх сиргэ ананна, сүрдээх кыыс, дьэ эрийсиэҕэ. «ХС»
4. кэпс. Быыһа суох түбүгүр, кими, тугу эмэ кытта өрө мөҕүс (хол., кимниин эмэ бодьуустас). ☉ Быть постоянно занятым чем-л., хлопотать, вертеться, возиться с кем-чем-л.
   Мин даҕаны күнү быһа оҕолору кытта эрийсэн, сылайан кэлэбин. Далан
   Үлэтэ саныыр курдук чэпчэкитэ суох, күннүктээн кыра дьону кытта ылахтаһар, эрийсэр манан аххан буолбат эбит. Р. Кулаковскай
   Бадарааннаах суолга матасыыкылы кытта күнү быһа эрийсэр сыанан аҕаабат. П. Егоров
5. көсп., кэпс. Кими эмэ кытта (эр киһи дьахтардыын, дьахтар эр киһилиин) эйэргэһэ сатаа, иҥээҥнэс, оонньос. ☉ Стараться сблизиться с кем-л., добиваться взаимности (в чувствах), заигрывать (с женщиной, мужчиной)
   Дусялаах …… күлсүү-салсыы мааны, олох саҥа эрийсэ сылдьар уоллаах кыыс курдуктар. Н. Босиков
   Биир сааһырбыт киһи эрийсэр, дьахтар духуутун куттакутта кэлэ турар. У. Нуолур
   Сонялыын элбэх уол эрийсэ сатыыллара, ол быыһыгар аҕа саастаах дьон да харахтарын хатыыллара. Күрүлгэн
   ♦ Иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) көр иэмэх
   Боксуордар тэбис тэҥҥэ иэмэх курдук эрийсэллэр. Н. Лугинов
   Роман Дмитриев Иран бөҕөһүн кытта …… иэмэх талах курдук тэҥҥэ эрийсэллэр. Е. Неймохов
   Иэмэх талахтыы <мастыы> эрийсэллэр — иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) диэн курдук (көр иэмэх). Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хабыр хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсэллэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
   Бу сырыыга кыра ыйааһыҥҥа сүрүннээн эмиэ кэриэйдэрбитин кытта иэмэх мастыы эрийистибит. «Чолбон»
   Иэн иҥиирин курдук эрийсэр көр иҥиир. Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев
   Күрэхтэһээччилэр тэҥ соҕус күүстээхтэр эбит, икки өттүттэн иэн иҥиирин курдук эрийсэллэр. «Сахаада»