күлүкүчүс диэнтэн хай
аата. Хараҥаҕа күлүкүчүһүү. Тула аҕылааһын, кыралаан хахсыйыы, ботур-ботур кэпсэтии элбэх. С. Васильев

тэпсэҥнэс диэнтэн хай
аата. Хас да күн биир сиргэ тэпсэҥнэһии буолбута, онно-манна ботур-ботур кэпсэтиилэр саҕаламмыттара. «ХС»

кэтэһис диэнтэн хай
аата. Бэйэ-бэйэни кэтэсиһии, ботур-ботур кэпсэтии. И. Никифоров
Сыһыарыллыбыт техникабыт муҥутуур көдьүүстээхтик туһанылларын иһин кыһаллар буоллубут. Онон бэйэбэйэни кэтэсиһии, найылаһыы, сүрэҕэлдьээһин суох буолла. «Кыым»

адаарый диэнтэн холб. туһ. Күөл тула өттө бүтүннүү араас быһыылаах адаарыспыт таастар этэ. Суорун Омоллоон
Маайыс тугу эрэ ботур-ботур кэпсэтэргэ дылы гына түһээт, аҕыйах бөдөҥ тииттэр адаарыһан туралларын диэки сыыры үрдүнэн хаама турда. Амма Аччыгыйа
Икки ардылара уу тэстибэт иллээх өлөр атастыылар Арыт ардыгар этиспит, Адаарыспыт буолааччылар. ДьТ

сыһ. Төбөҕүн төнкөтөн, төҥкөччү (тутун). ☉ Наклонившись, согнувшись
Оҕонньор төбөтүн нөрүччү туттан барда. Амма Аччыгыйа
Николай сүр түргэнник хабан ылан, сүкпүтүнэн нөрүччү туттан сүүрэн истэ. А. Сыромятникова
Таня бэрт холкутук нөрүччү соҕус туттан биир хара бэкир киһини кытта сүр холкутук оргууй ботур-ботур кэпсэтэ турар. Н. Заболоцкай

1. аҕылаа диэнтэн хай. аата. Тула аҕылааһын, кыралаан хахсыйыы, ботур-ботур кэпсэтии элбэх. С. Васильев
2. эмп. Тыын кылгааһына (ыарыы). ☉ Одышка
   Урут көбүөр оту народнай медицинаҕа ииктэтэр, иһи ыраастыыр средство быһыытынан, ону сэргэ аҕылааһыны, тирии ыарыыларын эмтииргэ бэрт киэҥник туһаналлара. МАА ССЭҮү
   Итинник үрдээн иһэр суолунан хаамыы сүрэҕи, тыҥаны, ньиэрбэ систиэмэтин балачча түргэнник тупсарар, аҕылааһыны быдан мөлтөтөр. ФВН ТС
   Мин манна баһаам үгүс дьыалалаахпын, онон сарсыардаттан күнү быһа тэпсэҥнээн тахсыам. Ол мин аҕылааһыммар соччо сыанан-арыынан аҕаабат үлэ. М. Горькай (тылб.)
3. бэт. Аҕылаан ыалдьыы, аҕылаан ыарыы (торбос ыарыыта). ☉ Беломышечная болезнь телят
   — Оттон аҕылааһын... кинини утары хайдах охсуһары билбэппин, Аны «бу ыарыыны ветеринарнай наука өссө чинчийэ илик», — диэн эттэ. Н. Апросимов

даҕ. Саамай бүтэһик. ☉ Последний
Таал-Таал эмээхсин олорбута үһү. Бэстилиэнэй ынаҕын өлөрөн баран, таалын эрэ ордорон, ардьаахха хатара ууран баран, уу баһа киирбит. Саха ост. I
[Дьаакып] былырбылыргыттан мунньуллубут иэскэр бэстилиэнэй иитимньибин туура туттардыҥ. А. Софронов
Бэстилиэнэй биир оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа
Сүрэхпит тиҥийэ тэбэрин тухары, Доҕоруом, таптыыр норуоппут иннигэр Биэриэх олохпут бэстилиэнэй дьылларын! Саха сирин сайдар кэскилигэр. Дьуон Дьаҥылы
♦ Бэстилиэнэй тыһыынча — айыы, буруй-сэмэ хаҥаатаҕына, антихрист кэлиитин, кинини утары тиһэх охсуһууга Иисус Христос иккистээн кэлиитин, Аан дойду эстиитин, ынырык сууттааһыны кытта сибээстээх христианскай религияҕа этиллэр кэм. ☉ Конец света, а также учение о нем, эсхатология
[Макаар:] Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. Айыы элбээтэҕинэ бэстилиэнэй тыһыынча туолуутугар амтыын кириэс [антихрист] төрүө диир буолаллара, ол этэллэрэ кэлэн эрэр ээ. А. Софронов
«Сир-халлаан олоҕо уларыйаары гыннаҕа. Үрүҥ ыраахтааҕы уһулуннаҕына, бэстилиэнэй тыһыынча туолуох, “Амтыын кырыыс” төрүөх тустаах сурахтааҕа», — диэн ботур-ботур кистээн кэпсэтии буолла. П. Ойуунускай
◊ Бэстилиэнэй тыл суут-сок. — сууттанааччы эбэтэр өлөрүллэргэ ууруллубут киһи бүтэһик этэр тыла. ☉ Последнее слово (подсудимого или приговоренного к смерти перед казнью)
[Эписиэр:] Чэ, бэстилиэнэй тылгын эт. Эһигиттэн арахпыт этэрээт тоҕо таас үрэҕи батта? Күндэ
Дьыалата ырытыллан, Бүтүннүү бүтэн, Бэстилиэнэй тыла бэриллиитигэр: «Бу муунталаммыт буруйгун Бэйэҥ билинэҕин дуо?» — диэн ыйыппыттарыгар — Бэйэм билиммэппин, Аһыныҥ диэн ааттаспаппын. А. Софронов

I
аат. Өрүстэн, үрэхтэн туора сүүрүгүрэн тахсар уу, өрүс, үрэх тардыыта. ☉ Небольшой рукав, отходящий от русла реки (речки), соединяющий её с озером
[Көстөө] ыраах сээннэргэ, алыыларга, таалаларга иитэлээбит паастарын, буурҕаттан мэһэйдэтэн өр кэм устатыгар көрбөккө сылдьан баран кэрийбитэ, байанайа улаханнык үөртэ. В. Протодьяконов
Уолаттар булгунньаҕы аастылар, иннилэригэр синньигэс сээн, төгүрүк күөл көһүннүлэр. Н. Габышев
Күһүн систэртэн сээннэр уулара тоҕо анньан киирдэхтэринэ килиэхалаа буола кэҥиир күөлгэ чуо тиийбиттэрэ. Е. Неймохов
ср. эвенк. сээн ‘протока, курья (из озера в реку), ручей, заросший травой’, коми сэн ‘ложбина, лощина’
II
саҥа алл. Оҕону таптаан ымманыйан ылыыны көрдөрөр. ☉ Выражает чувство умиления, сожаления по отношению к ребёнку
Мэник Мэнигийээн: «Сээн, бу таҥастара суох буолан мин саҕынньахпыттан көрдүүллэр ээ», — диир. Суорун Омоллоон. Сээн, оҕокком сыыһа, ама да биһиэхэ куһуок саахар баҕалааҕын иһин, саҥардаҕа баҕас сүрүккэтэ… Н. Заболоцкай
Кэлбит дьон тохтоотулар, оттон тугу эрэ ботур-ботур кэпсэттилэр, дьахтар куолаһа «сээн, барахсаммын» диир. «ХС»
♦ «Сээн» диэ — кими эмэ олус өрө тут. ☉ Превозносить кого-л.
Дьон көнөтүнэн сылдьар киһини атарахсыта санаабат, оттон олдьу-солдьу үктээтэххинэ «сээн» диэччилэрэ суох. С. Федотов. «Сээн» дэтэн — кимиэхэ эмэ хайҕатар, атаахтыыр курдук. ☉ Получая чью-л. похвалу, чьё-л. ласковое, доброе отношение
[Хаалдьыт:] Кырдьыга даҕаны, санаам көнө буолан, эһиги курдук кырдьаҕастарга «сээн» дэтэн сырыттаҕым дии. А. Софронов
Үлэбитигэр хайҕаттахпытына, үөрэхпитигэр «сээн» дэттэхпитинэ, аҕабыт бэйэтин хайҕаабыттарыныы үөрэрэ. Багдарыын Сүлбэ

1. даҕ., поэт.
2. Олус элбэх, аһара дэлэй (хол., баай). ☉ Обильный, неистощимый (напр., о богатстве)
   Дойдубут дуолан күүһэ туругура турарыгар, Олохпут барҕа кыаҕа Ордук хаҥыырыгар – Санаа далааһына хабарын Саха барытын сатыырын! Күннүк Уурастыырап
   Баҕарабын холкуостаах дьоннорум Барҕа быйаҥы оруохтарын, Оттон бэйэм айар хоһооннорум Оннук оргуйа туруохтарын. И. Эртюков
   Эн курдук көҥүл күүстээх, Эн курдук барҕа былаастаах Туох кэлиэй Бу орто туруу бараан дойдуга Аламай маҥан күммүт барахсан! С. Данилов
3. көсп. Толору көрүҥнээх, баһырхай, үөскүлэҥ. ☉ Крупный, большой, богатырского сложения
   Барҕа быччыҥ өрө тыыллар. Эллэй
   Бааһын уҥунуохтаата, Барҕа куҥнарын имэрийдэ, Аҕыйах таммаҕы Айаҕар кутан биэрдэ. П. Ойуунускай
   Бэйэтэ [Тойон Ньургун бухатыыр]– барҕа бэйэлээх, баараҕай быһыылаах, бухатыырга сөптөөх бөдөҥ туруу киһи. ПЭК ОНЛЯ II
4. көсп. Уостан хаалбат күүстээх (хол., санаа); уолан бүппэт толору (хол., дьол). ☉ Непреклонный, стойкий (о духе); переполненный, полный (о счастье)
   Баҕарабын сэгэрбэр Барҕа дьолу тосхойуохпун, Тапталлаах кэрэ сирбэр Туһалаах киһи буолуохпун. С. Спиридонова
5. аат суолт., поэт. Туох эмэ баайаталыма, уйгута, быйаҥа. ☉ Благо, обилие, изобилие
   Марсель куорат күлүмчаҕыл, Барытыгар баар баай, барҕа... С. Данилов
   Баарбын барытын Баттаабакка, бараппакка Бар дьон барҕатыгар Быраҕар майгылаахпын, Барыгыт барҕалаан Бастааҥ-атахтааҥ. А. Софронов
   ◊ Барҕа <баһаам> баай – хаһан да сүппэт, быстар диэни билбэт дэлэй баай. ☉ Неиссякаемое, неистощимое богатство
   Кинигэ – барҕа баай (өс хоһ.). Сир ийэ – биһиэнэ! Сирэм күөх – биһиэнэ! Баараҕай күүспүтүн Барҕа баай үппүтүн Ким кыайыай! Ким хотуой! П. Ойуунускай
   «Баай байанайым Барҕа баайыттан Быраҕан биэрдэҕэ, Арыы тыам аһыырга анаатаҕа», – диэн Уоһун иһигэр Ботур-ботур ботугураата. А. Софронов. Барҕа малааһын – элбэх киһилээх улахан малааһын. ☉ Богатый, роскошный пир
   Ол дойдуга [Тааттаҕа] Улахан урууларга, Ытык ыһыахтарга, барҕа малааһыннарга Алҕатар дьаһаллаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Икки нэһилиэк бар дьонун үөрдэ-көтүтэ, үҥсүүтүн түмүгүн барҕа малааһынынан бэлиэтээн, аатынсуолун ыытыах буолбута. Күннүк Уурастыырап. Барҕа баһыыба (махтал) – истиҥ махталы биллэрэр саҥа аллайыы. ☉ Выражение искренней благодарности (огромное спасибо)
   Серго Орджоникидзены көрсөн, Бар дьонум аатыттан Барҕа баһыыба туттаран, Ис сүрэхпиттэн уруйдаатым, Иэдэһиттэн убураатым. С. Васильев
   Бу дойду дьоннорун барҕа махталларын поэт «Булчут эбээн бэлэҕэ» диэн поэматыгар суруйар. Софр. Данилов

I
1.
ороо диэнтэн атын. туһ. Ол иһин, очуостаах бу «Эһэ» хайаҕа Хотуулаах хойгуонан хорҕолдьун оронор. С. Васильев
2. Туох эмэ иһиттэн, анныттан бэрт нэһиилэ тахсан кэл. ☉ Медленно, неуклюже выползать, вылезать, выбираться из чего-л.
Бэдэр суорҕан үллүктээх, хара эһэ тириитэ тэллэхтээх инники сыарҕаттан кырдьа барбыт киһи бэрт, ыараханнык оронон турда. Н. Якутскай
Оронон туран киһибин ааттаатым. Т. Сметанин
Люктан эмискэ танкист төбөтө быгар. Ол-бу диэки лэкээриҥниир, онтон бүтүннүү бэйэтэ оронон тахсар. А. Данилов
II
аат.
1. Утуйар сир уопсай аата: сыҥаһа орон, кырабаат, тапчаан о. д. а. ☉ Общее название спальных мест: кровать, нары, топчан и т. д. Дьаакып оҕонньор улаханнык кырдьыбыт, тайахтаах, ороҥҥо олорор. А. Софронов
Өлөөнө оҕотун оронугар илдьэн олордон баран, оһоҕун күөдьүтэр, чаанньыктаах чэйи сылыта туруорар. Н. Якутскай
2. Утуйар таҥас. ☉ Постель (спальные принадлежности). Орону оҥор. Орону хомуй
□ Киэһэ утуйар кэмнэрэ кэлэн, Харытыана эрэйдээх оронун оҥоро турбута. П. Ойуунускай
Марба баай харыйалар анныларыгар күөх окко орон оҥордо. Күндэ
♦ Орон <орон-тэллэх> киһитэ буолла — улаханнык ыалдьан, сытар ыарыһах буолла. ☉ Стать лежачим больным, быть прикованным к постели
Дьэ, бу билигин [Лаврентий] эмиэ орон-тэллэх киһитэ буолла, балыыһаттан таһыччы аккаастанан, дьиэтигэр сытар. Н. Габышев
Чэрэмэдиэ ыалдьан биир ый орон киһитэ буолбутугар даҕаны, Кулархаа мантан антах соҕотоҕун дьаһанан олорор кыаҕа суоҕун өйдөөбөтө. С. Курилов (тылб.). Орон ото (бөҕө) буол — улаханнык ыалдьан сытар ыарыһах буол. ☉ Стать лежачим больным
Ити кэннигэр, эмиэ биэсалта хонукка орон ото буолан баран, эмиэ тайаҕынан туран, дьиэ иһигэр хаамар буоллум. Багдарыын Сүлбэ
Муус өлүөр, оту-маһы тутан көрө сылдьар киһи эмискэ орон бөҕө буолан хаалара дэлэ эрэ кыһыылаах. «Сахаада». Орону эрэ сылытан тахсар кэпс., сөбүлээб. — хойукка диэри утуйарын сөбүлүүр киһи; сүрэҕэ суоҕуттан тугу да гыныан баҕарбакка сытан тахсар киһи. ☉ Любитель поспать, поваляться в постели, лежебока. Киһибит оронун эрэ сылытан тахсар. Орон эрэ оҥхойо, тэллэх эрэ тэһэҕэ- һэ — хаһаайыстыбатыгар тугу да оҥорбот ойох. ☉ Плохая хозяйка, жена, не умеющая вести хозяйство. Кини ойоҕо дьиэтигэр-уотугар кыһаллыбат, орон эрэ оҥхойо, тэллэх эрэ тэһэҕэһэ
◊ Атах орон этногр. — саха балаҕаныгар уҥа (соҕуруу) өттүнээҕи үс оронтон аан диэкитэ. ☉ Ближайшие к двери нары из трёх расположенных на южной стороне якутского балагана
Атах ороҥҥо Мүлдьү уол нэк быыһыгар мас ынахтарынан оонньуу олорор. Суорун Омоллоон
Атыттар курдук туохпутунан уруу түһэриэхпитий? Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
Бастыҥ орон — көр бастыҥ. Онтон булан-талан бастыҥ ороҥҥо олоро түстэ да, ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө олордо. Ньургун Боотур. Доодор кулуба биир остуолу бастыҥ орон аттыгар, биир остуолу ортоку орон аттыгар, биир остуолу кэнники орон аттыгар туруортарар. Саха фольк. Биллэрик орон этногр. — саха балаҕаныгар аан утарытынааҕы истиэнэҕэ уҥа бастакы ороҥҥо сыстар орон. ☉ Нары на противоположной от входа стороне якутского балагана
Арай биллэрик орон быыһын үрдүнэн оҕо сирэйэ аргыый быган кэллэ. Суорун Омоллоон
Сотору, сыҥаһа кытыытын кэрийэн, биллэрик оронтон суол аанын булбутум, Устунан таһырдьа тахсаммын — Боруогу уҥуордуур буолбутум. Күннүк Уурастыырап
Кэтэҕэриин орон — көр кэтэҕэриин. Холумтаҥҥа чаанньык турар. Дьаакып оҕонньор кэтэҕэриин ороҥҥо сытар. А. Софронов
Сырбай дьиэтэ, түүн, дьиэ иһэ хараҥа, кэтэҕэриин ороҥҥо таҥас быыс тардыллан турар. Амма Аччыгыйа
Чоочо оҕонньор бэйэтэ кэтэҕэриин оронугар туоллан олорор. МНН. Ортоку орон этногр. — балаҕан уҥа өттүнээҕи ороннортон ортокута, бастыҥ уонна атах ороннор икки ардыларынааҕы орон. ☉ Средние нары с южной стороны якутского балагана между бастыҥ орон и атах орон
Улахан уол Унаар Уйбаан Ортоку орон иннигэр Игиинэн Эрбии тииһин аалан Ирэ-хоро олорор. С. Васильев
Бу ортоку ороҥҥо ханнык уол киирэн дьохтонон олороруй? МНН. Суол аанынааҕы орон этногр. — киирэр аан аттынааҕы орон, атах ороҥҥо сыстар орон. ☉ Нары у входа, примыкающие к атах орон
«Туох алдьархайа тахсыбыт буоллаҕай?» — дии саныы-саныы суол аанынааҕы ороҥҥо барда. Күннүк Уурастыырап. Сыҥаһа орон этногр. — балаҕан эркинигэр сыһыары, хамнаабат, сыҕарытыллыбат гына оҥоһуллубут ороннор. ☉ Нары вдоль стен якутского балагана
Уот сырдыгар элэҥнэттэххэ, дьиэ иһигэр, урут сыҥаһа орон, сиэрдийэ үрүт, ирээккэҕэ ыйанан намылыһан турар таҥас-сап, оллур-боллур буор муоста көстөллөрө. Б. Лунин (тылб.). Уҥа орон этногр. — саха балаҕанын уҥа өттүнээҕи орон (үксүгэр ортоку уонна бастыҥ ороннору этэргэ). ☉ Нары на южной стороне якутского балагана (обычно об ортоку орон и бастыҥ орон)
Тугу да хардарбакка уҥа ороҥҥо баран олордо. И. Гоголев
Уол хап-сабар уҥа ороҥҥо сытар үтүлүктээх бэргэһэтин ыстанан тиийэн харбаан ылан таһырдьа ыстаммыт. МНН
Уҥа ороҥҥо хас даҕаны бэрт куһаҕан таҥастаах дьон ыалдьыт быһыытынан олороллор. Эрилик Эристиин. Хаҥас орон этногр. — саха балаҕанын аан утары истиэнэтин үһүс ороно (бастакыта — биллэрик, ортокута — кэтэҕэриин). ☉ Нары на противоположной от входа стене якутского балагана, следующие за кэтэҕэриин орон
Хаҥас ороҥҥо кыра оҕолор саҥалара ботур-ботур кэпсэтэ-кэпсэтэ, оонньуур быһыылаахтар. Эрилик Эристиин. Тоҥмут ынах этэрбэһэ чоочугураан, дьиэҕэ киирбитин истэн саҥаһа Лөкүөрүйэ эмээхсин, хаҥас ороҥҥо сытан ыйытта: «Ким киирдиҥ?» Ф. Софронов
ср. др.-тюрк. орун ‘место, трон’, тув. орун, бур. орон, чув. выран ‘койка, кровать’