аат. Муҥха кынатын алын ситимэ. ☉ Нижняя бечева невода
Чардаат аллара турар дьоҥҥо тиийэн, салайааччыттан алыҥах тутааччы оҥороругар көрдөстүм. Тумарча
Муҥха ийэтин аа-дьуо Ганнибал алыҥаҕыттан таһаарар. Н. Габышев

I
туохт. Сүүрбэт, тохтубат буол; тохтоо, ханнан хаал (ардах, хаан туһунан). ☉ Переставать (о дожде), прекращаться (о кровотечении). Самыыр ахта
□ Хаанын хаарынан саба туттан аҕа сатаабыт да, тохтооботох. «ХС»
Украинаҕа кыргыс дьыллар Аймаһыйан аастылар. Халааннырар сааскы уулар Аарыгыран ахтылар. Күн Дьирибинэ. Тэҥн. аҕын
◊ Ах бар — эмискэ саҥата суох бар, им-дьим буол. ☉ Внезапно, вдруг замолчать, замолкнуть
Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук, соһуйан, ах баран, саҥата суох олорбохтоото. А. Софронов
Саҥа ордук хотуулаах тылы булаары гыммыттыы, иккиэн ах баран турдулар. Амма Аччыгыйа
Бу мунньахха мустубут дьон бука барылара апка ылларбыт курдук ах баран олордулар. П. Ойуунускай
Ырыа, хормуоска тыаһа, быһа тарпыттыы, эмискэ ах барар. М. Доҕордуурап. Ах бэрдэр — наһаа долгуйан саҥаҕыттан мат, саҥата суох буол. ☉ Терять способность говорить (от сильного волнения)
Арсен икки чабырҕайа кэйиэлээтэ. Трибунаҕа кэлэн баран, ах бэрдэрэн турда. А. Федоров. Дьэбдьиэ ах бэрдэрэн олорбохтоото. Болот Боотур
Сэмэнчик, ах бэрдэрэн саҥарбакка, кэнниттэн эрэ көрөн хаалла. Эрилик Эристиин. Ах гын — эмискэ таалан хаал (долгуйан, куттанан). ☉ Внезапно замереть (от волнения, страха)
Ити мичээртэн мин хайдах эрэ ах гына түстүм, сүрэҕим нүөлүйэн ылла. С. Никифоров
Дьон ах гынна. Инникилэр сууллан түстүлэр, сорохторо туруйалаан бардылар. Н. Павлов
II
аат. Аһыйбыт амтан, хос амтан. ☉ Привкус, горечь, прогорклость. Ахтаах арыы. Ахтаах сыа
□ Ахтаах арыытын Аҕатыттан кистээн Аҕалар буолла. Эллэй
III
саҥа алл. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү, куттаныыны уо. д. а. көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, восхищение, испуг и т. п. [Петя:] Ах, аны өссө биирдэ бы-растыы гын, Манечка! С
Ефремов. Ах, Ирина! Сэгэрим, хантан маннык тиэтэйдиҥ? П. Тобуруокап
[Михаил убайыттан төттөрү ыстанар] Ах, оннук эбит дии! Эн миигин итинник суолунан быыһаары гыммыт эбиккин дии, ону мин өйдөөбөккө үөрэ истибиппин. С. Ефремов

аат. Туох эмэ бүтэһик тобоҕо; ким эмэ күүһүн, сэниэтин эбэтэр удьуорун тобоҕо, бүтэһигэ. ☉ Последний остаток чего-л., последние остатки силы или потомства кого-л.
Былыргы киһи былата быстыбат (өс хоһ.). Былыргы киһи былата буолабын. ПЭК СЯЯ
«Мин была буолбут киһибин, онон миигин ханнык да айыы-абааһы кыайан сиэбэт», — диир Мутук оҕонньор санаата иэйдэҕинэ. И. Гоголев. Тэҥн. тобох, холто, элээмэ

аат. Маска (ураҕаска) эбэтэр быаҕа иҥиннэриллибит туох эмэ бэлиэтэ, символа буолар араас формалаах уонна өҥнөөх таҥас лоскуйа. ☉ Флаг. Судаарыстыбаннай былаах. Кыһыл былаах
□ Хайа борокуот урут тиэнэ охсон тумсугар кыһыл былааҕа тэлибирээбитинэн Дьокуускайга устан сундулуйа турарыгар куоталаһыы күргүөмнээн баран эрэр быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Куорат ортотугар баар таҥара дьиэтиттэн үрүҥ былааҕы туппут сүүрбэ биир ньиэмэс тахсан билиэн бэриннэ. Ф. Софронов
◊ Былаах былдьаһыыта — сүүрүүлээх оонньуу көрүҥэ: площадканы ортотунан аҥардаан, икки хамаандаҕа хайдыһан оонньонор. Площадка кэлин быыһын ортотугар былаах анньыллар, ону утары оонньооччуларга ситтэрбэккэ эрэ бэйэ площадкатыгар аҕалыллыахтаах, оччоҕо кыайыллар. ☉ Вид подвижной игры. Играют две команды. У каждой своя площадка, в середине задней стороны которой ставится флажок. Цель игры — завладеть флажком чужой команды и принести его на свою площадку, при этом успеть увернуться от игроков второй команды. Сайылык оҕолоро мустан, былаах былдьаһа оонньоотулар

аат., түөлбэ. Атахсыт ыарыы. ☉ Копытница (копытянка) (гнойная опухоль на конечностях некоторых животных). Дьаах - олус сыстыганнаах ыарыы

көр элэ-была
Күбүрүнээтэр тойоҥҥо Этэр илэ-была тылбытын Иһитиннэрээри Этэн-тыынан эрэбит. Саха нар. ыр. II
Илэ-была тылбын этэрбэр тиийдим. С. Васильев
Уон кылааһы бүтэрбитин кэннэ өссө үөрэнэ барарыгар аҕалаах ийэтэ илэ-была тыллара бараммыт. «ХС»

элэ-была тыл көр тыл II
Ийэттэн-аҕаттан айыллыбыт Элэ-была тыллары Ирдээн-тордоон тураммыт, этэн-саҥаран иһиэҕиҥ. А. Софронов
Онно кырдьаҕас киһи истиҥ сүрэҕиттэн эппит элэ-была тыллара, алҕаабыт алгыһа өрүү умнуллубаттар. Ф. Софронов
Кини диэтэх ынырык, дуолан саҥатыттан кыыс куттаммат буолла, эйэҕэстик, элэ-была тылларынан муҥура суох кэпсэтэллэр. С. Аскаков (тылб.)
♦ Элэ-была тыла баранна көр ба- ран I
Киһим ийэлээх аҕата ситэри үөрэн диэн уолларыттан ааттаһан элэ-была тыллара бараммыт этэ. Софр. Данилов
Кэргэнэ эрэйдээх тулуйа сатаан, элэ-была тыла баранан, арахсыбат. М. Попов
Сарсыарда элэбыла тылым бараммытын кэннэ, оҕонньорум дьэ тоҥхох гынна. М. Чооруоһап. Элэ-была тылгын эт — өйдөтө, ылыннара сатаан, бааргынан-суоххунан ааттас, көрдөс, эрэннэр. ☉ Говорить о наболевшем; изливать душу кому-л.
Онон, барыбыт туһугар, муҥ саатар, бэйэҥ уонна аймахтарыҥ тустарыгар арыгыгын бырах, эмтэт диэн элэ-была тылбын этэн тураммын, эйигиттэн истиҥник көрдөһөбүн. Р. Баҕатаайыскай
Этээччилэр үксүлэрэ ис санааларын, урут хаһан да кимиэхэ даҕаны эппэтэх элэ-была тылларын кистээбэккэ-баттаабакка: урукку курдук кимтэн да куттаммакка аһаҕастык эттилэр. А. Бэрияк
[Лоокуут] Ньургуһуҥҥа тапталын аһар, элэ-была тылын этэр. КНЗ ТС

межд
уой! Ах, как красиво! - Уой, тоҕо кэрэтэй!

межд. бок, тууй-сиэ; ах, как красиво! бок, тоҕо баҕас үчүгэйэй!; ах, я забыл! тууй--сиэ, умнан кэбиспиппин!

I прогорклость (жира, масла); тухлость (мяса, рыбы).
II ах гын = вдруг, внезапно замереть (напр. от страха); ах бар= внезапно, вдруг замолчать.

переставать, прекращаться (о дожде, кровотечении); самыыр ахта дождь перестал.

элэ-была тыл задушевные слова; элэ-была тылын эттэ он излил всю свою душу.

n. rancidity; ахтаах a. rancid

v. to stop flowing, to cause to clot