сүдьүҥнээ диэнтэн холб. туһ. Дьон кэнниттэн быһа сүдьүҥнэһэн, Ытык Күөл муостатын туораһан баран, быһалаатыбыт. Н. Заболоцкай

сыһ. Төгүрүйбэккэ эрэ көнөтүк, көнө суолунан. ☉ Напрямик, прямым путем
Аҕыйах хоноотун Куокалыын Алааска от мунньан бүтэммит, Алары кытыылаан, быһалыы Аадьуотук сиэттиһэн испиппит. П. Тобуруокап

үҥүөхтээ диэнтэн холб. туһ. Кыракый уолаттар быһалаан, тоҥуу хаары оймоон, охто-охто, туран үҥүөхтэстилэр. Болот Боотур
Эмээхситтэр …… илиилэрин суунаары, күөл диэки сыһылла-соһулла үҥүөхтэстилэр. С. Курилов (тылб.)

аат. Үрэх, өрүс, күөл туруору кытыла, сыыра. ☉ Крутой берег, обрыв реки, озера, яр
Аппа устун өрө тахсыбакка, быһалаан утары дьаарга дабайбыта. С. Дадаскинов
Үрэх дьаарын хара сыырын үрдүгэр бөлкөй сир баарыгар кырса суола бачаах курдук. «ХС»
Сылгы үөрүн туйаҕын тыаһыттан сир доргуйара, туруору дьаар буора курулуу тохторо. «ХС»
тюрк. йар

олой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Онно-манна олоҥноото, Арсахарсах гынна, Амах-амах гынна, Тыллаахөстөөх Тыыннаах тылбаас буолла. П. Ойуунускай
Баанньа оҕонньор саҥа алдьархайыгар дөйөн хаалан баран, тугу эрэ өйдүү сатыыр курдук, симириктээбитинэн, саҥата суох олоҥноон сылдьаахтыыр. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор бүтэн, олоҥноон, Ойууру ортотунан быһалаан, Оргууй дьиэтигэр ньөкөрүйдэ. С. Васильев

I
ытый диэнтэн бэй., атын
туһ. Ийэм баласкаат миискэни толору ытыллыбыт күөрчэҕи мин иннибэр уурда. И. Сосин
Күн киирэрин кытта тус арҕааттан хара силлиэ ытыллан түстэ. М. Доҕордуурап
Мэхээчээн санаата иэрэгэй курдук ытыллар. В. Протодьяконов
II
ыт I диэнтэн атын
туһ. Ытыллыбыт куобах оннугар сытааччыта суох. М. Доҕордуурап
Бэл, кини ытылла тахсан баран, ыксаабака, сатаан булан куоппута. С. Ефремов
Ыт бүө маһын быыһынан арҕаҕы өҥөйө сытан, ытылла илик эһэни үрэн моргуй да моргуй. С. Маисов
♦ Ытыллыбыт барабыай көр барабыай
Мин ытыллыбыт барабыай буоллаҕым эбээт, олохпор элбэҕи көрсүбүт кырдьаҕаспын, тукаам. «Чолбон». Ытыллыбыт ох курдук (охтуу) — 1) быһа суолунан, быһалыы; көбүс-көнөтүк. ☉ Кратчайшим путём, прямо (букв. как стрела, выпущенная из лука)
Хараҥаччылар кынаттарын кэдэччи туттан, ытыллыбыт охтуу сыыйыллаллар. В. Сыромятников
Кырса бэйэтэ эрэ билэр хайысхатын тутуһан, ытыллыбыт ох курдук быһалыы айаннаата. БМ БМ; 2) көбүс-көнө, ханан да туорааһына суох (хол., суолу этэргэ). ☉ Без изгибов, прямой (напр., о дороге)
Ытыллыбыт ох курдук аспаал суол субулунна. НАГ ЯРФС II

сыһ.
1. Олус тыаһаабаккаууһаабакка, кыратык, симиктик (хол., саҥар); хам-бааччы. ☉ Тихо; спокойно, смирно
Микиитэ ааны оргууй сабан тахсан барбыта. Амма Аччыгыйа
Кэмэ кэлэн бардаҕына, Кэлин билэн иһиэххит. Аан бастаан дьэ онуоха Ааҕар суруйар буолуохха, — Онтуонаба өйдөтөрдүү Оргууй этэ сатаата. Күннүк Уурастыырап
[Барахсаанап:] Сарапыана, оргууй, дьон истиэхтэрэ. С. Ефремов
2. Бытааннык, тиэтэйбэккэ эрэ наҕыллык. ☉ Медленно, неспеша
Биһиги сырыынньа сиринэн оргууй мыраан тэллэҕин устун өрө тахсабыт. Н. Заболоцкай
Оҕонньор бүтэн, олоҥноон, Ойууру ортотунан быһалаан, Оргууй дьиэтигэр ньөкөрүйдэ. С. Васильев
ср. др.-тюрк. ахру ‘тихо, осторожно’, орд. аргуул ‘тихо’

I
туохт.
1. Туох эмэ кытыытынан, кэриитинэн кыйа бар. ☉ Идти краем, по краю чего-л.
Алары кытыылаан быһалыы Аа-дьуотук сиэттиһэн испиппит. П. Тулааһынап
Адаарыччы үүммүт сэппэрээги кытыылаан кыйдылар. «ХС»
[Булуҥ оройуонун кыраныыссата] илин өттүттэн Бороҕон кумаҕын кытыылаан, Быковскай боротуоха хаҥас биэрэгэр тиксэр. «ХС»
2. Үөстэн кытыы диэки таҕыс, биэрэккэ чугаһаа (хол., кус, балык туһунан). ☉ Подплывать к берегу, плыть вдоль берега (напр., о рыбе, утке)
Буурҕа кэнниттэн дьэ балык бэркэ кытыылаабыт. И. Никифоров
Онно-манна кытыылаабыт куһу ытыалыыбыт. «ХС»
Кубалар күөлү кытыылаан кини диэки иһэллэрэ. «ХС»
3. Кытыы өттүттэн саҕалаан тоҥон мууһуран бар, модьоҕолон (өрүс, күөл туһунан). ☉ Иметь забереги, начинать замерзать с берегов (о реке, озере). Сотору муус кытыылаары турар, хас биирдии киһи учуокка сылдьар. Доҕордоһуу т.
4. Туохха эмэ кытыы оҥор, хаймыылаа. ☉ Окаймлять, окантовывать что-л. Былааччыйаны куруһубанан кытыылаа.
II
туохт. Төрүүр кэмиҥ чугаһаа, хамнат (сылгы-сүөһү туһунан). ☉ Приближаться к сроку родов (о кобыле)
Тохсунньу тоҕус эргэтигэр Кытыт сылгы кытыылыыр. М. Тимофеев

I
тыаһы үт. туохт. Нарыннык, уһуннук, биир тэҥ түргэнник илигириир «дьур» диэн тыаһы хосхос таһаар. ☉ Производить нежный продолжительный однообразный булькающий звук, журчать
Сүр имигэстик хомуска оонньоон барда. Истиэхтэн эриэккэс кэрэ дорҕооннор дьырылаатылар, дьурулаатылар, арыт ытаан, арыт ымманыйан, ыллаан, арыт санаарҕаан-мунчааран, арыт үөрэн-көтөн бардылар эбээт! И. Гоголев
Оччоҕо сааскы уу Дьурулуу сүүрэн Түмсэрин курдук дуу Хойуу дьон киириэ. Эллэй
Кинилэр [күөрэгэйдэр] көрдөөх ырыалара тохтобула суох дьурулуур. И. Данилов
II
дьүһ. туохт. Уһун сурааһын курдук суолу хаалларан түргэнник аас. ☉ Пронестись быстро, оставляя за собой сплошной длинный прямой след
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Иннибит диэки ыраах эмиэ дөрүн-дөрүн ракеталар үөһэ дьурулаан тахсаллар. Булүмүөттэр татыгырыыллар. С. Никифоров
Күөгүбүт быата чиккэйэ түһээт, харбыс гынна, уу кырсынан сордоҥмут кутуругун далаана, маһынан ууну суруйбуттуу дьурулаан, аҕыйахтык көстөн хаалла. В. Тарабукин
△ Килэгир ньуур устун туохтан да иҥнибэккэ сыыдамнык аас. ☉ Проноситься без задержки по гладкой поверхности
Мундербек аллараа мутук дьаабылыкатыгар чугаһаан харбыахча буолан иһэн, кыайан туттуммакка, маһын кууспутунан таҥнары дьурулаан түстэ. Эрилик Эристиин. Мин [үөһээ дойдуттан] хайдах да дойдубар түһэр кыаҕа суох буолан сырыттахпына, биир бааһынай оҕонньоро кэлэн сүбэлээтэ: «Эн бурдук отун салҕааттаан баран, ол устун таҥнары дьурулаан түс»,- диэн. Саха фольк.
△ Көнө уһун сурааһын буолан көһүн. ☉ Протягиваться прямой длинной линией
Бэйи эрэ, ол туох суола үрэҕи ортотунан дьурулаан барда? Амма Аччыгыйа
Хайыһарыҥ сытыы суола Хайаларга дьурулаатын! И. Эртюков
Дьиэ кэннинэн ойуурга оскуола оҕолоро быһалаан сылдьар ыллыктара дьурулаан тахсар. Амма Аччыгыйа

1. аат.
2. Алдьархай, ыарахан түбэлтэ, ынырык быһылаан. ☉ Беда, несчастье, трагедия
   Дьэ иэдээн бөҕөнү оҥордо: биир титиик сүөһүнү кэрдэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
   Ити кыһын, сэрии иэдээнигэр сут мэҥэстэн, алдьархай ааҥнаабыт. Софр. Данилов
   Сааппас обургу иэдээни тардаары гынна! Н. Габышев
   Мотуор хаамтаҕына иэдээн. Балык бөҕө сытыйыа. Эрчимэн
3. Үчүгэйэ суох быһыы, киһи сөбүлээбэт түбэлтэтэ, кыбыстыылаах дьыала. ☉ Неприятное событие, неприятность
   [Ыстапаан:] Оҕонньор! Хата билигин аҕабыыкка таарыйаар, баҕар, ити кыыс бэргэһэлэнэригэр тиийэн аккаастаан, иэдээни оҥоруо. А. Софронов
   Ити иэдээн [сымыйа сурах] Кирилл Иванову эмискэ дьоллообута - Нариччаан бэрт түргэнник киниэхэ эргэ тахсыбыта. Н. Габышев
   Иккис иэдээним бу маннык: Эрэсиими кэһэ турабын. Баал Хабырыыс
4. Туохтан эмэ оһол, дэҥ тахсыыта. ☉ Несчастный случай, увечье, травма
   Кыратык быһалаан да диэн, дуоҕалаах кытахха аны киһи халтарыйан дуу, бүдүрүйэн дуу иэдээн буолуо. М. Чооруоһап
   Бу куһаҕан, эргэ косилканы уонна бэйэм үлэбин көрөөт биллим, охсор саҕана иэдээн тахсыбатын диэн кичэйэн көрөбүн. М. Шолохов (тылб.)
5. саҥа алл. суолт. Соһуйууну, куттаныыны көрдөрөр. ☉ Выражает испуг, удивление
   Эмискэ күөрэйдэ Икки кынчаал үөһэ - Иҥсэлээхтик эккэ тиийдэ, Ньимис гына түһэ. Өлөн иһэн биир үөдэн Үөгүлээбитинэн оҕунна... Доҕотторуом, оо, иэдээн, Сүүрүү, сырсыы хойунна: Фашист ирдьит ыта Эһигини үрэр, биллэ. Л. Попов
   ♦ Иитэ суох иэдээн, аана суох алдьархай көр аан I
   Сороҕор бэрт кыраттан олоҕун устата бараммат иитэ суох иэдээнигэр, аана суох алдьархайыгар тэбиллиэххин сөп. И. Гоголев
   Ааҥнаабыт алдьархайтан кини [Кудаҥса] хас да төгүл сорук соруйан быыһанарга холоммутун үрдүнэн, сырыы аайы уруккутааҕар уонунан ордук, өлүүлээх-сүтүүлээх, этэргэ дылы, иитэ суох иэдээн, аана суох алдьархай буулуур. ФЕВ УТУ