перлон || перлоновый (искусственной волокноттан оҥоһуллубут таҥас). перманент перманент (бүрүчүөскэ). перпендикуляр мат. перпендикуляр; перпендикуляры түһэр = опустить перпендикуляр.

побуд. от кырый= III) старить; бу бүрүчүөскэ кинини кырытыннарар эта причёска её старит; 2) одолевать кого-л. из-за его возраста (напр. в спорте).

аат.
1. Киһи сүүһүгэр саба түһэриллэн баран, тупсаҕайдык кырыллыбыт баттах (бүрүчүөскэ биир көрүҥэ). ☉ Подстриженная и зачёсанная на лоб прядь волос, чёлка (род причёски)
Хойуу чуолкатын аннынан төп-төгүрүгүнэн соһуйбут таба курдук көрөрө. «Чолбон»
△ Сылгы сүүһүгэр саба түһэ сылдьар сиэлэ. ☉ Прядь гривы, падающая на лоб (у лошадей), чёлка. Сэбирийэн түспүт чуолкалаах атыыр

1. кырааскалаа диэнтэн бэй., атын туһ. Анна Владимировна, суумкатыттан сиэркилэтин ылан, уоһун кырааскаланна, бүрүчүөскэтин оҥоһунна. Л. Попов
   Сабыс-саҥа кырааскаламмыт хомсомуол кэмитиэтин хоһугар уолаттар, кыргыттар муһуннулар. «ХС»
   Кинилэр [хобу тарҕатааччылар] төһө да кырааскаланан, атын дьонунан сирэйдэнэн кубулуммуттарын иһин, дьиҥэр общественность …… дьүүлүгэр сылдьаллар. М. Попов
   Тыл көспүт суолтаҕа туттулуннаҕына эмиэ экспрессивнэй кырааскаланар. АПС СТЛ
2. харыс т. Түс, тоҕун (дьахтар хаана барарын туһунан). ☉ Идти, течь (о маточном кровотечении)
   [Ньукуус:] Оо, иэдээн буолан эрэр! Кэргэним Мотуруос табыллыбата! Кыайан оҕоломмокко кырааскаланна! «ХС»

аат. Дьахтар баттаҕын тарыырга уонна бүрүчүөскэтин туттарарга аналлаах тиистэрдээх токур систээх тараах. ☉ Гребень, гребешок для расчесывания женских волос и для скрепления прически
Кини былаатын санныгар быраҕан баран, кэтэҕэр анньылла сылдьар кырыбыайкатын ылан, ононманан үрүҥ кырымахтардаах баттаҕын ньылҕаарыччы тараанна. Софр. Данилов
Эмээхсин арыый уоскуйда быһыылаах, нам-нум буолла, баттаҕын көннөрүнэн, тостубут кырыбыайканан анньынна. Н. Габышев
Микиитэ куораттан кырыбыайка кэһиилэнэр. ФЕВ ДьС
Хас бэйэтин ытыктыыр саха дьахтара былыр хайаатар да мамонт муоһа чаастай бөҕө тиистээх, кырыбыайкалаах буолара. «ХС»
ср. русск. гребенка

аат.
1. Тугу эмэ бүрүйэ сотон килбэчитэргэ, дьэбинтэн харыстыырга, бөҕөргөтөргө аналлаах суурадаһын. ☉ Раствор, которым покрывают поверхность чего-л. для придания блеска, предохранения от ржавчины и другой порчи, лак. Муоста лааҕа. Бачыыҥка лааҕа
△ Туох эмэ оннук суурадаһынынан сотуллубута, бүрүллүбүтэ. ☉ Слой лака. Остуол лааҕа быһыта барбыт
2. Тимир оҥоһуктар (хол., миискэ) эмаль бүрүөлэрэ, таастара. ☉ Э ма л ь, эм алевое покрытие металлических изделий
Көстүрүүлэ лааҕа а лдьаммыт.  Уокка турар чаанньыктан лааҕа хоҥнуталаан түһүтэлээбит …… тимир куруускаҕа лабыкта көөнньүбүт күөх өһөх уутун куттан, буруолаппытынан сылбырхайдыы иһэн сыпсырыйда. Болот Боотур
3. Бүрүчүөскэни килбэчитэр, ыһыллыбат оҥорор суурадаһын. ☉ Лак для волос
Мин даҕаны хаһан эрэ хаһыҥы билбэтэх хара лаахтаах баттахтааҕым. С. Васильев

I
дьүһ. туохт. Сааһыламматах, тарааныллыбатах, ыһыллаҕас буол (баттах туһунан). ☉ Быть растрепанным, взъерошенным, взлохмаченным (о волосах)
Эр киһи сирэйэ саппаҕырбыт, баттаҕа арбайбыт. Софр. Данилов
Сиэркилэҕэ кылгас бүрүчүөскэтэ арбайбыт, ытаан салбаҕырбыт сирэй көстүбүтэ. П. Аввакумов
Маша баттаҕа күкээрийэн, арбайан тахсыбыт. Н. Павлов
[Ийэм] баттаҕын дуома арбайбыт, көхсө бөгдьөйбүт, өрүтэ тыыммахтаан ылла. Н. Заболоцкай
п.-монг. арбайи
II
аат.
1. Хойуу мастаах иһирик ойуур. ☉ Чаща, густой лес. Тайах арбай иһигэр киирдэ
□ Дьол хараҕа суох диэбиккэ дылы, биир арбай саҕатыгар тиийэн хараҕа бэрдьигэскэ муох сыыһа ыйаммытыгар хатаммыт. В. Миронов
2. түөлбэ. Үөт, талах. ☉ Ива
Ол истэҕинэ, талах иһиттэн Мохсоҕол саҥата ньаргыйда уонна субу ойоҕоһун диэкинэн хаппыт арбай салаата хачыгыр гына түстэ. Н. Заболоцкай
Олгуй диэн арҕах хастыбакка таһырдьа кыстыыр эһэни ааттыыллар. Кини арбай мастары кыстаан, ол үрдүгэр олорон кыстыыр. «ХС»

даҕ.
1. Өрө үрдээн тахсыбыт. ☉ Высоко торчащий, высокий (напр., о причёске)
Солбуйааччы Нина хороҕор бүрүчүөскэтин өрө көрөн таһаарда. Софр. Данилов
[Микиитэ] — хороҕор хомунаарка бэргэһэтин сэгэччи кэттэ …… таһырдьа ыстанан таҕыста. Амма Аччыгыйа
2. Үрдүк, көнө уҥуохтаах (киһини этэргэ). ☉ Высокий и стройный (о ком-л.)
Кинигэ кыбыммыт хатыҥыр, хороҕор уолчаан-устудьуон быһыылаах. Софр. Данилов
Оҕотоойоп ис киирбэх, өйдөөх сирэйдээх-харахтаах, олохтоох тыллаах-өстөөх, курбалдьыйбыт хороҕор күтүөт уолу көрдө-көрөөт сөбүлээбитэ. «ХС»
♦ Хороҕор муостаах фольк. — ынах сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. имеющий высокие рога)
Өлгөм үүттээх хороҕор муостаах, сыалаах эттээх сыспай сиэллээх манна тоҕуоруйан үөскүүр. С. Данилов
Хотон муҥунан Хороҕор муостааҕы иитэрбит, Сыһыы муҥунан Сыспай сиэллээҕи үөрдүүрбүт. С. Васильев
ср. кирг. хорхоҕой ‘высокий и тощий’, бур. гурагор ‘стройный’

I
аат.
1. Киһи куйахатын саба үүнэр, кэмиттэн кэмигэр кыргыллар түү. ☉ Волосы
Даша икки хараҕын быһа симэн баран, баттаҕа бураллаҥныы түһүөр диэри эрчимнээхтик илгистиммэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Нарынчай тарбахпар Тарааххын ылыаҕым, Ньалҕархай, сымнаҕас Баттаххын тарыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Валерий Иванович хоноччу туттубут, көбүс-көнө уҥуохтаах киһи. Өрө тарааммыт кугас баттахтара чанчыгын диэкинэн кырыарбыттар. Л. Попов. Тэҥн. суһуох
ср. тув. баш дүчү ‘волосы’
2. Кыыл, көтөр төбөтүгэр баар хойуу чөмөх түү. ☉ Густая шерсть на голове животного или перья на голове птицы
Куобах баттаҕа истээх сон. —Күөх баттахтаах Көҕөнүктүүр куһум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таба баттаҕа бэргэһэ. Амма Аччыгыйа
Баҕанаҕа кус баттахтара сыһыарыллыбыттар, саа ыйанан турар. И. Гоголев
♦ Баттаҕа да тиийиэ суоҕа кэпс. – наһаа элбэх, элбэххэ турар (төлөбүр), онно тиийэр үбэ суох. ☉ Расплатиться невозможно (настолько залез в долги), платить не в силах (букв. не хватит волос на голове)
Дьэкиимдэ өбүгэтин саҕаттан хамначчыттарын, чаҕардарын хамнаһын төлүүр буоллаҕына, үүнэр баттаҕа да тиийиэ суоҕа, төһө да баай буоллун. А. Сыромятникова. Баттаҕа маҥхайыар диэри – улаханнык сааһырыар диэри (акаарытынан хаалбыт, өйдөммөтөх) ☉ До седых волос (не образумиться)
Бу оҕонньор баттаҕа маҥхайыар диэри дьээбэтэ тоҕо сүрэй доҕор! «ХС». Тэҥн. бытыгын быһа үктүөр диэри. Баттаҕын үргээ – кими эмэ үчүгэй аҕайдык үөрэтэн, кэһэтэн биэр. ☉ Проучить как следует кого-л., дать выволочку (букв. оттаскать кого-л. за волосы)
Мин, кыра уол, бу ходуһаны ортотунан хортууспунан дэйбиирдэнэн истэхпинэ, [баай эрэ киэбирбит бэйэтэ] отууттан тахсан: «Оту тоҕо тэпсэҕин?!» – диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы баарына кини аҕатын Уйбааскы аҕата Бүөтүр оҕонньор баттыырын, кини баттаҕын үргүүрүн өйдөөтө. «ХС». Баттаҕыҥ маҥхайарыгар тиий – кырдьар сааскар тиий. ☉ Дожить до седин (при этом заниматься чем-л., не подобающим возрасту)
Аччыгый киһини күлүү гынан эрдэххит дии! Мин курдук баттаххыт маҥхайарыгар тиийдэххитинэ этэрбэскитин харсыһыннараҥҥыт, дьон көрөн күлүөхтэрэ. «ХС»
Оннук дьиктини бу баттаҕым маҥхайарыгар тиийдим да көрө иликпин. М. Доҕордуурап
◊ Баттах кырыйааччы (кыргааччы) – баттаҕы кырыйар, бүрүчүөскэни оҥорор идэлээх киһи. ☉ Парикмахер
Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэринэн, дэриэбинэҕэ суох баттах кырыйааччы. Н. Босиков
Кавуцкай Дьокуускайга олохсуйан баттах кыргааччынан үлэлээбитэ. П. Филиппов
Биир суолу чуолкайдык өйдөөтүм – баттах кырыйааччы буолартан мүччүрүйбэт буоллахпыт. «ХС». Туой баттах – туой курдук араҕастыҥы дьүһүннээх баттахтаах, умсаах кус бииһин ууһа. ☉ Желтоголовка (вид утки)
Булка Жирков …… үйэтигэр биирдэ тыһы туой баттах куһу күөрэтэн түһэрэн хайҕаммыттаах. Н. Габышев
Туой баттах, судьу, туотаайы – туох кус суорда бары кэлбит. Күннүк Уурастыырап
II
баттах сарын – кэтит, модьу сарын. ☉ Широкие, могучие плечи (косая сажень в плечах)
Быыра быччыҥнаахтарым, Баттах сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым Бэттэх буолуҥ эрэ. Саха фольк. Баттах сарыннаах, Ньыгыл борбуйдаах …… Оҕуруктаах куораан далай ытыстаах. Ньургун Боотур
ср. тюрк. балдак ‘клюка, на которую опирается хромой’