нареч. разг. уһугар тиийэн, бүтэһигэр, сыҕарымар.

күүрүү сүтүүтэ уонна намтааһына (электрическэй ситим саҕаланыы-тыгар уонна бүтэһигэр күүрүүлэр алгебраическай уонна ; геометрическай араастаһыылара.)

сущ
розетка (электричествоны, радионы, о. д. а. холбуурга аналлаах Икки провод бүтэһигэр бааг прибор; киниэхэ атын проводу холбоон электрическэй прибору, радионы, о. д. а. үлэлэтиллэр)

көр судаарыстыба
Бэйи эрэ, хаһан биһиги государствобыт румыннартан Бессарабияны төттөрү ылыаҕай? Н. Якутскай
[Казаков:] Государство наадатыгар сүрдээхтик ыксаан иһэбит. С. Ефремов
ХV үйэ бүтэһигэр Франция, тус-туспа феодаллар сирдэригэр бытарыйан олорбут дойдуттан, кииннэммит государство буолбута. АЕВ ОҮИ

сыһ. суолт. Бүтүүтүгэр, бүтэһигэр. ☉ На исходе, по окончании
Назар оҕонньор уолугар олунньу ый бараныытыгар кэлбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Айаннаабыта үһүс күнэ бараныытыгар мас тиэйэр суол уһугар тиийбитэ. Эвен фольк. Үс саха үктэнэн үөскээбит Үтүө буора Уйан өтүүк тумсун курдук Унтуйа бараныытыгар Уйуһуйан тиийдэ. Нор. ырыаһ.

I сопровождаемый криком; с криком; мөккүөрбүт бүтэһигэр хаһыылаах буолла наш спор был так горяч, что в конце не обошлось без крика; ыһыылаах-хаһыылаах мунньах бурное собрание.
II имеющий обильный подножный корм, с обильным подножным кормом; быйыл хапыылаах дьыл буолла в нынешнем году много подножного корма.

1. сыһ. Тиһэҕэр тиийэ, бүтэһигэр диэри; толору, бүтүннүү (үксүгэр туохт. буолб. ф-тын кытта тут-лар). ☉ До конца, в полной мере (обычно употр. с отриц. ф. гл.)
   Кини [Күндэ] үгүс өрүттээх айар дьоҕурун кыайан ситэ сайыннарбатаҕа. Софр. Данилов
   Биһиги бэйэбит да ситэ өйдөспөтөхпүт. Н. Лугинов
   [Михаил:] Бэйэ, ийээ, ситэ ааҕан биэриим. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Толору сайдыбыт. ☉ Достигший полного развития, зрелый
   Хаарыан үчүгэй манна баар: сынньалаҥ олох сылааһа, ситэ олох сиигэ! П. Ойуунускай
   [Амма Аччыгыйа] элбэҕи оҥорбут, дэгиттэр баай талааннаах, ситэ суруйааччы. «ХС»

1. сыһ. Тиһэҕэр тиийэ, бүтэһигэр диэри; толору, бүтүннүү. ☉ До конца (довести что-л.); в полной мере (иметь что-л.)
   [Казаков:] Бэйи иһит, мин ситэри кэпсиэм. С. Ефремов
   Тугум бары ситэри, тугум бары баар курдуга. Н. Габышев
   Гараас ситэри бүтэ илик. «Кыым»
2. сыһыан т. суолт. Буолуохча буолан, оҥоруохча оҥорон. ☉ Лучше бы, скорей бы уж, раз на то пошло
   Ситэри ити дьиккэр аҥаар хараҕын тэһэ охсон соҕотох харах, соххор кулаак да оҥорбот ээ. П. Ойуунускай
   Хараҥа ылбатбиэрбэт икки ардынан турар. Ситэри букатын хараҥаран хаалбат. Н. Якутскай

даҕ. Үлэҕэ-хамнаска боччумнаах, эппиэттээх сыһыаннаах. ☉ Деловой (знающий и опытный в делах)
Дьабахтаммыт-кырааскаламмыт Дьалбаа кыргыттардааҕар Дьыалабыайбынан ордукпун. Р. Баҕатаайыскай
Биһиги училищебыт олохтоох сопхуоһу кытта үчүгэй дьыалабыай сыһыаннаах. Ф. Софронов
Оччотооҕу кэмҥэ Өлүөхүмэ уокуругар балаһыанньа үчүгэй этэ, сийиэс дьыалабыай быһыы-га-майгыга буолан ааспыта. СССБТ
Туохха барытыгар болҕомтолоох, дьыалабыай. Тылын-өһүн, туттунуутун курдук, үлэтэ-хамнаһа, дьоҥҥо сыһыана лоп-бааччы. «Кыым»
△ Дьыала барыстаах, туһалаах өттүнэн эрэ дьарыктанар. ☉ Деловой (занятый только практической, коммерческой стороной дела)
Фирмалары кытта хас да бөдөҥ кэпсэтиһиини оҥордор, - Леонид Борисович салгыы эппитэ, - Арҕаа дойдулар дьыалабыай эргимтэлэрэ кымырдаҕас уйатын тоҕо сүргэйбит курдук буолуо этилэр. Ю. Чернов (тылб.)
◊ Дьыалабыай тахсыы т.-х. - хаһаайыстыбаннай дьыл бүтэһигэр төһө бородуукта ылыллыбыта эбэтэр саҥа төрүөхтэн (дьиэ сүөһүтүттэн, кыылтан) төһөтө тыыннаах хаалбыта. ☉ Количество произведенного продукта, сохраненного молодняка (домашнего скота, лошадей, зверей) на конец хозяйственного года. Кулун дьыалабыай тахсыыта. Күөх кырса дьыалабыай тахсыыта

туохт., кэпс.
1. Хайдыһыы, утарсыы тыҥааһынын уҕарыт, алы гын. ☉ Снимать или смягчать (остроту разногласий, противоречий), сглаживать (конфликт)
Аҕата уолун өһүргэппитин кылаадьылаары кэпсэтиини атыҥҥа халбарытта. И. Гоголев
Миэхэ тирэммит буруйу-сэмэни Ким эрэ үчүгэй бэйэлээхтик Кылаадьылаан кэбистэҕинэ — Билэбин төрөөбүт тылым Сылааһын, минньигэһин. В. Саввин
Бииргэ төрөөбүт инигин кытта адаа-будаа буолбуккун онно-манна тиэрдэ сылдьыаҥ дуо? Кэпсэтэн, көнсөн, тупсан кэбиһиҥ диэн, кылаадьылаан кэбиһэллэр. ОИП Х
2. Дэхсилээ, тэҥнээ (туох эмэ ньуурун). ☉ Выравнивать, ровнять, сглаживать поверхность чего-л. [Хайыһарын] уһулан алын өттүн бүтүннүү муус быдьына буолтун быһаҕынан кыһыйан, хаарынан сууралаан кылаадьылыы сатаата. Тумарча
Бэл, шурфа диэн кумах, буор боруобатын ылан, сууйар сири хастаҕына, бүтэһигэр түгэҕин тэҥнээн, омуһах дуу, киһи иинин дуу курдук кылаадьылаан, кытыыларын, муннуктарын көннөрөн кэбиһээхтиирэ. «ХС»
ср. русск. гладь, гладью