взвиваться, взлетать высоко; халлааҥҥа кыырай = взлететь в нёбо.

прям., перен. всплывать, подниматься; балык күөрэйэр рыба всплывает; өрө күөрэй = всплывать, подниматься ввысь взлетать; саҥа боппуруос күөрэйдэ всплыл новый вопрос; киирбит күнэ күөрэйиэ погов. зашедшее солнце его взойдёт.

туохт. Салгыҥҥа уйдаран үөһэ таҕыс, өрө тахсан айаннаа. ☉ Подниматься высоко в воздух, взлетать ввысь, летать высоко
Ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол! Бу дойдуттан дьэ көтөр-күөрэйэр күн буолла. Ньургун Боотур
Күөрэгэй чыычаах буоламмын Көтөкүөрэйэ сылдьаммын, Көрө-билэ турабын, Көрөн туран туойабын. С. Васильев

туохт. Сотору-сотору өрүтэ күөрэйтэлээ, өрө күөрэс гын (хол., сүгэ олуга). ☉ Равномерно, регулярно взлетать вверх (напр., щепки при рубке)
Ыраас күҥҥэ от охсо турар дьон хотуурдарын иэнэ килбэс гынан, харахха чаҕыллан, күлэн ааһара, кыраабыл уга күөрэҥниирэ. Н. Заболоцкай
Тыы, төлө мөҕөөрү соруммуттуу, илин тумса ол-бу диэки хайыспахтаата, өрүтэ күөрэҥнээтэ. В. Тарабукин
Ити бастакы холкуос тутуутугар мас суоруллан күндүллүүр, сүгэ олуга күөрэҥниир. С. Васильев

туохт. Төгүрүй, төгүрүйэ эргий. ☉ Делать круг, обходить кругом
Күн саамай үөһэ тэгилийэн, күрүлээн куйааһынан кута, күөх кэрии сыта-сымара ордук хойдон, мутукча мүөтүнэн тунуйан турда. П. Тобуруокап
[Күн] тэгилийэ ойдор эрэ ийэ-сир иэнигэр сарпа сарадах сарыаллар таҥнары саккыраһан түһэллэр. С. Федотов
Соноҕоһум барахсан Тэһиинчээнин биэрбэккэ, Тэгилийэн истэҕэ! А. Бэрияк
ср. др.-тюрк. теҥи ‘подниматься, взлетать’

туохт.
1. Биир тэҥник аллараттан ыстанан өрө көт, күөрэй. ☉ Равномерно, плавно взлетать, прыгая
[Бүүчээн] таастан тааска ойуолаан, күөрэлдьиттэ, сотору хайа үрдүгэр тахсан сүүрэн тыкаарыҥнаата, аҕыйахтык көһүннэ. Болот Боотур
Кини [Митя] куолутунан күүскэ сүүрэн сылыбырайан кэлбитэ уонна кылыыга олус киэҥ хоннохтоохтук түһэн күөрэлдьиппитэ. БИГ ӨҮөС
2. Үрдүк куоласкынан улаханнык, өрө күүрүүлээхтик ыллаа, туой. ☉ Вдохновенно петь высоким громким голосом
[Ырыа Ылдьаана] күөрэлдьитэ ыллаан-туойан чоргуйар. Л. Попов
Эдэр ыччат Эһиэхэйдээн күөрэлдьиттэ. С. Васильев
Уйбаан уус күөрэгэйи кытта хатыспыттыы сарсыардааҥҥы оһуохайы ыллаан күөрэлдьиттэ. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Тэмтэйэн көппөккө, ууну кырсынан кынаттаргынан охсунан түргэнник бар, көт. ☉ Быстро разбежаться, размахивая крыльями, намереваясь взлететь вверх
Андылар дайан талыгырастылар да, өрө көтөн хааллылар. Амма Аччыгыйа
Күөл саҕатыттан чугас таллан куоҕас дайан лаһыйар. И. Егоров
△ поэт. Көт. ☉ Взлетать; пари 'ть
Күөрэгэй чыычааҕым, Күөх оттон дайаҕын. Эллэй
Көтөрдөр салгыҥҥа дайаллар, Дайаллар да төннөн түһэллэр. Р. Баҕатаайыскай
2. Дабыдалланан дайар кэмҥэр тиий (кус оҕотун туһунан). ☉ Дойти до поры своего оперения, подняться (встать) на крыльях (о птенцах водоплавающих птиц)
Анды оҕото дайыа эрэ кэрэх, көттөр көтөн үрдүгү былдьаһар. П. Филиппов
3. көсп. Чэпчэкитик, түргэнник хаампсиимп, сүүр-көт. ☉ Идти, ходить быстрой и легкой походкой, порхать (легко и быстро перескакивая с места на место)
Сөдүөччүйэ хааман-сиимэн дайбытынан барда. Амма Аччыгыйа
Гриша санаата табыллан, лыҥкыр ырыанан дайа сылдьар. С. Тумат
△ Илиилэргин даллатан хаамп, сүүр (оҕо туһунан). ☉ Ходить, бежать, взмахивая руками (о ребенке)
Сибилигин аҕай тырымныы дайар оҕом, күндү доҕорум умсубуттара. М. Доҕордуурап
Оҕо көтө дайара - дьол. С. Васильев

дьүһ. туохт.
1. Түргэн-түргэнник кынаккынан сапсынан, тэтимнээхтик дьирибинэйэн көт (үксүн дьоҕус көтөр туһунан). ☉ Взлетать, порхать, летать стремительно, трепеща крыльями (обычно о мелких птицах)
Сымсаҕай хараҥаччылар …… суйулаһа көтөллөр, өрө-таҥнары хойуостаналлар, кынаттарынан салгыны быһыта суруйан кылыбырайаллар. Р. Баҕатаайыскай
Кыайбыты күүтэн кирийэ сыппыт тыһы [хабдьы] букатын кэнники, ыттар суолга киирээри эргийиилэригэр үргэн, кыната кылыбырайа турда. Н. Заболоцкай
Кынаттаах чуораан-күөрэгэй Кылыбырайан тахсан онно — Халлаан халтаҥ өрөҕөтүгэр Хатыы курдук хатанна. С. Тимофеев
2. Түргэтээтэр түргэтээн мэһэйэ суох сүүрүгүрт, уһун (ыраас уулаах кыракый үрүйэ туһунан). ☉ Течь стремительно, беспрепятственно (о маленьком ручейке с чистой водой)
Кыйыр таас устун сыпсырдык үрүччэ кылыбырайар. Софр. Данилов. Оҕолор ханан баҕарар киэҥник атыллаан туоруур үрүйэлэрэ үөттэри быыһынан кылыбырайа устар. П. Аввакумов
Уол бэрт өр айаннаан, …… сүүрүгүрэн кылыбырайа сытар дьэп-дьэҥкир уулаах үрэххэ тиийбитэ. «ХС»

1. нареч. 1) вверх, наверх; өрө бырах = бросать вверх; өрө ытын = взбираться, подниматься вверх; өрө көтөх = прям., перен. поднимать; колхоз хаһаайыстыбатын өрө көтөх = поднять хозяйство колхоза; өрө тарт = а) поднимать что-л. (с земли); б) разг. приводить в порядок, убирать; хоһу өрө тарт = убрать комнату; өрө күөрэй = а) подниматься ввысь (напр. о птицах); б) всплывать (на поверхность воды); өрө бар = а) идти, плыть вверх по реке, против течения; б) перен. идти наперекор, напролом; делать всё наоборот; өрө тут = а) держать высоко, поднимать вверх; б) перен. приставать, не давать покоя кому-л.; өрө көт = а) взлетать вверх; б) перен. живо откликаться на что-л., проявлять живой интерес к чему-л.; 2) в сочет. с нек-рыми гл. выражает интенсивность действия: өрө бардьыгынаа = громко и сердито кричать, грозно браниться; өрө эккирээ = подпрыгивать на одном месте; өрө күүр = а) стремительно подниматься; былыттар өрө күүрэн таҕыстылар облака стремительно поднялись; б) перен. воодушевляться; өрө күүрэн үлэлээ = работать с воодушевлением; 2. послелог, упр. исх. п. выше; хомоттон өрө отуу баар выше заливчика есть шалаш; дамбаттан өрө выше дамбы # өрө сыҥ = шмыгать носом; өрө тур = восставать; өрө тыын = см. тыын =: үөһэ тыын =; өрө уһуутаа = глубоко, шумно и тяжело вздыхать; өрө-сала көт = а) быть чрезмерно вежливым, ласковым; б) лебезить, угодничать, льстить.

I
туохт.
1. Көтөөрү гын, көтүөхчэ буол (уу кырсын эбэтэр сир үрдүн атаҕынан таарыйан кынатынан сапсынар көтөр туһунан); ыараханнык, нэһиилэ көт (көтөр оҕотун, бааһырбыт кус туһунан). ☉ Энергично замахать крыльями, перебирая лапками по поверхности земли или воды, пытаясь взлететь; тяжело взлетать (о птенце или подстреленной птице)
[Мохсоҕол] хатан муос тыҥырахтарынан халтарыйа-халтарыйа, хаһыытаан баран, таас устун тайан лачырҕаата. П. Ойуунускай
Ийэлэрэ кинилэри [кус оҕолорун] лаһыгырыы тайарга, күлүбүрүү көтөргө, устарга, умсарга үөрэтэр. Н. Габышев
2. көсп. Олус түргэнник, чэпчэкитик сырыт. ☉ Очень быстро и легко передвигаться
Уолан эрэт дьонум Унаар тыанан тайан, Көтөлүнэн киллэриҥ Күндү түүлээх бэрдин. Д. Апросимов
Өссө аллара — күөх күлүктэр, Ой тыалар. Табалар тайаллар, чыычаахтар ыллыыллар. А. Пушкин (тылб.)
△ Ырааҕынан тэлэһийэ, киэҥ сиринэн эргийэ сырыт. ☉ Объезжать обширную территорию, колесить
Көмүһү ылыахха, туттуохха айылаах Амырынан тайар атыыһыт диэн, Хайа, мин эрэ да буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
△ фольк. Кими эмэ туһулаан эрчимнээхтик көт (сытыы уһуктаах сэби этэргэ). ☉ Лететь в цель (напр., об остром холодном оружии)
Көхсүн хараҕын үүтүнэн, Көбүөхтүүр сүрэҕинэн Үөрбэ тайан эрдэҕинэ …… Аһара охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
Татаар тыллаах Таба таайбатын Үөрбэ түспэтин, Атара тайбатын. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тарых ‘подниматься, взбираться’, кирг. тай ‘скользить’
II
саҥа алл.
1. Соһуйуу, дьиктиргээһин, кыһыйыы, абааһы көрүү холбоспут күүстээх иэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление с оттенком досады, раздражения
Тай, доҕор, оттон оннук сыаналааҕы Тыыҥҥытын да харыстаабакка көрдөөн, Ама буллугут ини. С. Зверев
— Испирдиэҥкэлэри мин иитиэм үһү дуо? — Тай, уонна ким? Э. Соколов
ср. алт. таҥ ‘возглас удивления, изумления’