подр. звуку, издаваемому крыльями с растопыренными перьями, напр. вороной, вороном; суор хооп-хооп дайбаан ааста с шумом пролетел ворон.

ж. 1. (животных) дьүһүн, өҥ; лошадь вороной масти бүтэй хара дьүһүннээх ат; 2. карт, маас; бубновая масть буугунай мааһа.

имеющий белое пятно или белую полоску, с... белым пятном или с... белой полоской (на морде); сүүһүгэр ураанньыктаах суор хара ат вороной конь с белой полоской на лбу.

страд. от хаай = 1, 2, 3, 6, 7, 11; элбэх сылгы биир сиргэ хаайыл-лыбыт много лошадей собрали в один загон; хара кулун хаһааҕа хаайыллан турар үһү загадка в конюшне заперт вороной жеребёнок (хобо тыла язычок колокольчика); дьааһыкка хаайыллыбат манньыат баар үһү загадка есть монета, которую в ящике не спрячешь (күн уота солнечный луч).

звукоподр. крику ворона кар.

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.

I
туохт. Тугу эмэ үрүт араҥатын хастыы кэрт эбэтэр устунан элийэ кэрт, оннук кэрдэн тугу эмэ оҥор. ☉ Тесать, обтёсывать
Мин күн туратура хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Александрдаах суорбут дүлүҥнэрэ боротуока хааһын үрдүгэр силии курдук кылбаһан сыталлар. М. Доҕордуурап
Икки уол уһун дүлүҥү суоран болуот эрдиитин бэлэмнээбиттэр. Н. Габышев
ср. алт. тоор ‘тесать’, ДТС йон ‘строгать, тесать’, тув. чонар ‘тесать’, монг. зорох ‘строгать, обстругивать’
II
аат. Барынан бары аһылыктанар килбэлдьигэс хара дьүһүннээх улахан көтөр. ☉ Ворон
Быһах угун кыстыбат, суор хараҕын оҥсубат (өс хоһ.). Арай хара суор халаахтаан ылара Өлүктэри булбут үөрүүтүттэн. Дьуон Дьаҥылы
Тыаҕа суордар элбээбит буоллахтарына, бөрөлөр кэлбиттэрин бэлиэтэ, элбэх суор — ол үөр бөрө баарын туоһулуур. «ХС»
♦ Суор хараҕын сиэбит киһи — аҕыйахтык утуйар, эрдэһит киһи. ☉ Человек, который мало спит, рано встаёт (букв. человек, который съел глаз ворона)
Утуйбатын оҕото баар ээ! Суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
Мэхээлэ оҕонньор уута суоҕунан, эрдэһитинэн суор хараҕын сиэбит киһинэн аатырар. Р. Кулаковскай
Хата бу суор хараҕын сиэбит (киһи) оҕонньор буолла. Номнуо уһуктан дурдатыгар иһэр. «Кыым»
◊ Суор тумса хотуур эргэр. — тосту соҕустук умса өҕүллэр синньигэс төбөлөөх хотуур. ☉ Коса с резко изогнутым тонким концом (букв. коса — вороний клюв)
Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥороноҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
Оҕонньор ырааһыйа үүнүүлээх көп отун субу аҕай тапталлыбыт сытыы суор тумса хотуурунан тэлэ солоон уҥуоргу кытыыга тахсар. «ХС». Суор хара — суор курдук хара. ☉ Чёрный как ворон, вороной
Бэрт үгүс киһи саҥата үөмэлэһэ түстүлэр да, ыйдааҕы тиит күлүгүн курдук тоҕус суор хара дьон кэлэн үөмэлэһэ түстүлэр. Ньургун Боотур
Бу соторутааҕыга диэри ол күтүр суор хара ахсым ата субу ибили тэпсээри үрдүбэр батыгырайан кэлэрин …… түһээммин уолуйан уһуктарым. Софр. Данилов
Суор хара солооһун Солотуу бурдук Солколоох долгунун Субутуо курдук. Эллэй. Суор холото эргэр. — туох эмэ халыҥын кээмэйэ: биир тутуму кытта эрбэх уһуна, уон биэс сэнтимиэтир кэриҥэ. ☉ Мера длины у якутов, равная высоте кулака и поставленного торчком большого пальца, что примерно соответствует пятнадцати сантиметрам
Быйыл саас биһиги биир сиргэ хаһыыга сылдьыбыт сылгыны өлөрбүппүт, хаһата суор холото буолбута. С. Васильев
Эриэхэҕэ уойбут эһэ кырата икки-үс илии, улахана — суор холото халыҥнаах тас сыаланар. ПАК АаТХ
Аппыт эмиһэ сүрдээх. Таһа суор холотун кэриҥэ баар быһыылаах. «ХС». Суор эт — бүлгүн быччыҥа. ☉ Дельтовидная мышца.
ср. монг. сойр, бур. һойр, башк. һуйыр ‘глухарь’, казах. суйар ‘тетерев’, калм. сөөр ‘глухарь’

тыаһы үт. т. Суор саҥата. ☉ Подражание крику ворона.

прил. куттаммыт, кэһэйбит, хаарыйтарбыт; пуганая ворона куста боится поел. хаарыйтарбыт хараттан эрэ куттанар.

каркающий; хааҕырҕас саҥа каркающий звук; хриплый, как бы каркающий голос; хааҕырҕас суор каркающая ворона.