приподниматься, быть приподнятым (о настроении); воспрянуть (духом).

сов. 1. тилин; 2. перен. (воспрянуть духом) тилин, сэргэхсий, киһитий; 3. перен. (возродиться) көстөн кэл, өйгө киир; воспоминания ожили өйбөр урукку көстөн кэллэ.

эгди буол кэпс. — туохтан эмэ санааҥ көтөҕүллэн чэпчээ, санааҥ чэпчээбит, көтөҕүллүбүт курдук буол. ☉ Прийти в приподнятое настроение, оживиться, воспрянуть духом
Булчут киһи ала-чуо бултаатаҕына эрэ үөрэркөтөр буолбатах, булт сибикитин биллэҕинэ эмиэ эгди буолар баҕайыта. С. Тумат
Ыалым эйэҕэстик көрсүбүттэригэр эгди буоламмын туох-ханнык буолтун барытын кэпсээн биэрдим. Р. Кулаковскай
Биир мэһэйи этэҥҥэ туораабытыттан эгди буолан, оскуолалаабытым. «ХС»

сэк гын — тугу эрэ сэргээн үөрэ түс, чэпчии түс. ☉ Почувствовать облегчение, воспрянуть духом, оживиться
Тыыммакка да уу-чуумпутук иһиллии олорбут дьон, сэк гына түстүлэр. Болот Боотур
[Оҕонньор] күлэр. Мин ону көрөн баран, сэк гынан, чэпчии түстүм. А. Сыромятникова
Дөйбүт курдук олорбут дьон ыстакааҥҥа кутуллар уу кылыгырас тыаһыттан дьэ өйдөммүттүү, сэк гынан, кыратык хамсаан ыллылар. В. Яковлев
ср. хак. шик ‘лёгкий, не тяжёлый; лёгкий, не трудный; легкомысленный, легковесный; легко’

даҕ. Чэпчэки, судургу, кэбэҕэстик өйдөнөр (тыл). ☉ Лёгкий, доступный пониманию, незамысловатый (о языке)
[И. Гоголев] Тыла-өһө сэксук буолбатах, эмиэ да дьиппэ, эмиэ да ис дьалыҥнаах, улаҕалаах. КНЗ КАӨ
Ол кини күлүм-дьирим, сэк-сук тыллаах суруйууну тумнан, уодаһыннаах тыллаах суруйууга үөрэнэр сыаллааҕын этэр. КНЗ ТС
◊ Сэк-сук буол (тутун) — үөрэн, сүргэҥ көтөҕүллэн сэргэхсий, чэпчээ, эгди буол. ☉ Оживиться, воспрянуть духом, активизироваться
Үөрэн-көтөн, сэк-сук буолбута. Күннүк Уурастыырап
Нил Нестерович илдьитин истэн баран, Вадим Николаевич сүргэтэ көтөҕүллэн, сэк-сук буола түстэ. Н. Босиков
[Кинини] анаан көрсөөрү тиийбитим. Киирбиппэр сэк-сук буола тоһуйбута. «Кыым»

туохт.
1. Өрө көтөҕүлүн, өндөй. ☉ Приподняться
Тогойкин, күн өрө дэбдэйэн тахса илигинэ тиийдэрбин диэххэ айылаах, тиэтэйэн, сыыйа тэбэн сардырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Туллукчаана мичээрэн, хаастара өрө дэбдэйэн таҕыстылар, соҕотохто Хабыыча аттыгар баар буола түстэ, кууспахалаан, сыллаан-уураан барда. В. Протодьяконов
Имэ дэбдэйэр. «Кыым»
2. көсп. Санааҥ көтөҕүллэн тугу барытын кыайыах курдук санан, эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом
Үһүөн иллэһэммит, аһынньык үтүө санаабытын холбоон, тыынар тыыннааҕы өлөртөн быыһаан, үөрэ, дэбдэйэ түстүбүт. Н. Габышев
Илья Васильевич онон санаата көтөҕүлүннэ, дэбдэйдэ, түүн аанньа утуйбата. Н. Габышев
△ Киһиргээ, мин аҕай дэнэрдии тутун. ☉ Хвастаться, проявлять легкомысленное хвастовство (в ответ на похвалы, поддакивание)
Киһи барыта мүөттээх тыл тиийбэтинэн хайгыа - тоҕус үйэ тухары доҕор буоларга, аҕыс үйэ тухары атас буоларга андаҕайыахтара. Ол аайы эн үөрэн, дэбдэйэн өссө аһаҕас ытыстаныаҥ, өссө дьөлөккөй илиилэниэҥ. Далан
Өскөтө мин туохтан эмэ дэбдэйэн, өргөйөн - сүөм үрдээбит курдук сананным, киэбирээри гынным да - ол атырдьах ыйынааҕы сарсыарданы саныыбын. Н. Габышев

туохт.
1. Саҥа таһааран ытаан-соҥоон, сулан. ☉ Сетовать, стенать, плакать жалобно, громко
Онно ытыы-соҥуу, иэйэ-куойа сырытта: «Иһиликпин-таһылыкпын, иэдээмминалдьархайбын, аарыкпын-айдааммын оҕолор!» Саха фольк. Уолчаан түүнү мэлдьи ыһыытыы-хаһыытыы, иэйэ-куойа олорбута. И. Федосеев. Биһиги быыкайкаан Венерабытын куоракка илдьэн, тугун-ханныгын ситэ билбэт тэрилтэбитигэр туттарарбытыгар, оҕобут сайыһан иэйэрин-куойарын истэ-истэ хайдах санааҕа ылларбыппытын, бука, оҕолоох эрэ киһи барыта өйдүөҕэ дии саныыбын. «Кыым»
2. Ис искиттэн өрүкүй, манньый, өрө көтөҕүлүн. ☉ Вдохновляться, воодушевляться, воспрянуть духом
Иэйэн-куойан, ирэн-хорон олороннор ис-быар санаалара хайдах сатанан тахсарынан ыллыыллар. Күндэ
Эмээхсин үөрбүт-көппүт, иэйбит-куойбут, өйдөөх-санаалаах сэбэрэтэ ордук тупсан үтүө майгыланан көстөр. И. Данилов
С. Прокофьев сэттис сонататын өссө ордук табыллан, иэйэн-куойан оонньоото. «ЭК»
Кини да киһи - итиннэ оҕо ытыы олордоҕуна, манна кэргэнэ талыгырыы сырыттаҕына, ама кинитин иһин, хайдах иэйэн-куойан үлэлии олоруон өйүм хоппот. «ХС»

туохт.
1. Чэпчээ, сылайбыккын, улугурбуккун аһарын, ыалдьан баран аматый. ☉ Взбодриться, ожить, встряхнуться (после сна, отдыха); почувствовать улучшение в состоянии (о больном)
Дьөгүөрдээн хомолтотун аһарынна, отуута умайбатаҕын курдук, сэргэхсийэн барда. Амма Аччыгыйа
Сирэйгин сууннаххына сэргэхсийиэҕиҥ… Эрэллээх ньыма! Н. Габышев
Эн билигин туруоҥ, суунуоҥ, сэргэхсийэ түһүөҥ, Айтаҕа барытын этиэҥ, тугу саныыргын. В. Гаврильева
2. Чуҥкуран, чуумпуран туран баран тиллэн, уһуктан кэл (хол., тыа). ☉ Приходить в движение, оживляться
Хараҥа буоларын кытта, тыа ордук сэргэхсийэргэ дылы гынна. Амма Аччыгыйа
Ыраах хотугу уһун сир куоратын олоҕо хайдах эрэ сэргэхсийэргэ дылы гыммыта. П. Филиппов
Уссурийскай тайҕа сууккаҕа иккитэ сэргэхсийэр: сарсыарда — күн тахсыыта уонна киэһэ — күн киириитэ. В. Арсеньев (тылб.)
3. Өйүҥ-санааҥ көтөҕүллэн, күүһүрэн, эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом, почувствовать прилив сил, подъём настроения
[Балыксыт:] Бар дьон сэргэхсийбитэ, үөрбүтэ бэрт буолла. Бу олох уларыйан, Дьүөгэ Дьөгүөр курдук дьон бэркэ абыраннылар. П. Ойуунускай
Маайа бэйэтэ төрөөбүт, үөскээбит уонна сэттэ сылы быһа ахтан суураллыбыт дойдутугар кэлэн сэргэхсийдэ. Эрилик Эристиин
Оҕом саҥа үлэлээн эрэр. Онон санаам көтөҕүллэн, улаханнык сэргэхсийэн сылдьабын. М. Попов

туохт.
1. Кыратык өрө көтөҕүллэн таҕыс (хол., сиртэн), өндөй. ☉ Приподняться, слегка привстать
Дыбдык оҕонньор ити элбэхтик истибит суостаах аатыттан соһуйан, сыҥаһаттан эгдэйэн иһэн лах гына олордо. И. Гоголев
[Туруйалар] кынаттарын даллах гынан хамсатаат, өрө эгдэйэн көтөн тахсыбыттара. П. Аввакумов
Үөһээ салгыҥҥа эгдэйэн турар мууһу уонна ол мууска сүһүөҕүн булуна сатыы турар киһини көрө-көрө, …… тугу да гыныан булбакка тэпсэҥнии турда. А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. көсп. Үөрэн көтөҕүллэ санаа, улаханнык чэпчээ. ☉ Воспрянуть духом, повеселеть, оживиться. [Уол] дьиэтигэр санаата көтөҕүллэн көтөн түстэ, ону аҕата бэлиэтии көрдө: «Хайа, бу туохтан маннык эгдэйдиҥ?» И. Гоголев
Оччолоох дьоһун оонньууру көрбүт киһи эгдэйэ түстүм. Р. Баҕатаайыскай
Ахмед тойон эрбэҕин көрдөрөөт, үөрэн эгдэйдэ. У. Ойуур
ср. туркм. егдеклемек ‘быстро шагать, спешить, идти стремительно’

аат. Уста кээмэйэ: киһи тарбаҕын атыччы баттаан ууннары туттаҕына, эрбэҕин төбөтүттэн сөмүйэтин төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины: пядь (расстояние между концами растянутых большого и указательного пальцев)
Куонаан биир сүөм кэтит хаарыс солко курунан хара билиис болтуону бобо курданан кэбиспит. Н. Неустроев
[Арҕаҕы] үрдүнэн тобуларга диэн буолла. Сүөм кэриҥэ сири охсубутум кэннэ көҥдөй буолла. Далан
«Атыннык, атыннык!» — диэн хаһыытыы түһээт, кинээс оронун таҥаһын муннуктан биир сүөм сыҕарытан биэрдэ, онтон эмиэ чугаһата аста. Л. Толстой (тылб.)
♦ Сүөм түс (намтаа) — туохтан эмэ улаханнык туоххаһый, санааҕын түһэр. ☉ Упасть духом, сильно огорчиться, расстроиться (букв. понизиться на пядь)
Олохтоохтортон аан аһааччы көстүбэтэ: бары эбэлэрин аһыйан, хомойон-курутуйан, сүөм түспүттэр. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсин сүөм намтаан олордоҕуна уола бултаан кэлбит. А. Сыромятникова
Оттон баччааҥҥа диэри тугу да билбэтэх Нааста кыыс сүөм намтаан, кулук-халык буолла. С. Федотов
[Уһун Уйбаан] сирэйэ-хараҕа салбаҕыран, сүөм түһэн, моонньоох-баһын киритэн сир диэки умса көрөн олордо. «ХС». Сүөм үрдээ — санааҥ көтөҕүллэн улаханнык эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом (букв. повыситься на пядь)
Ити айылааҕы куттаан ыыппыт киһи, кини билигин бэйэтин хараҕар сүөм үрдээн кэллэ. Н. Заболоцкай. Арыт үөрэн, Сүөм үрдээн, Күлүмүрдээн — Оо, доҕорум барахсан, Олус да кэрэҕин. Түһүлгэҕэ т. Бу түгэҥҥэ кини бэйэтиттэн бэйэтэ сүөм үрдээн, өй-санаа өссө үөһээ кэрдииһин дабайар, дьиҥнээх саҥалыы хараахтардаммытын көрдөрөр. Н. Тобуроков. Тэҥн. харыс, харыс хаал
◊ Муҥур сүөм көр муҥур I
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. алт. сөөм, тат. сөям, уйг. сүйэм, ДТС сойэм, монг. сөөм, тув. сөөм, бур. һөөм, эвенк. сум ‘пядь’